توپ مرواری

توپ مرواری رمانی است نوشته صادق هدایت. این کتاب در سال ۱۳۲۶ نوشته شد، اما در زمان حیات نویسنده اجازه چاپ نیافت، نخستین چاپ کتاب به سال ۱۳۵۸ برمی‌گردد که به صورت زیرزمینی چاپ و منتشر شد. این کتاب در ابتدا تحت نام مستعار هادی صداقت منتشر شد.

جلد کتاب توپ مرواری

داستان

این کتاب حکایت توپی جنگی ست به نام "مرواری" (در برخی نسخ به اشتباه مروارید نامگذاری شده است.) این توپ جنگی پس از طی مسیری چند صد ساله به قرن معاصر رسیده است. صادق هدایت با بیان گذشته و تاریخچهٔ این توپ و شرح گذر این توپ از دریچهٔ تاریخ، از تاریخ جهان سخن رانده و زمین و زمان از تیغ تند انتقادش در امان نمانده است. توپ مرواری طی مسیری عجیب که زایدهٔ تخیل قوی نویسنده است به حکومت شاهنشاهی -در زمان زیست نویسنده- رسیده است. انتقاداتی تند به شاهان بی کفایت این سرزمین و همچنین به اعراب و امامان در بخشی از این کتاب سبب شد تا کتاب توپ مرواری در هیچ یک از حکومت‌های پس از صداق هدایت مجوز چاپ پیدا نکند.

مشخصه‌های کتاب

توپ مرواری را را می توان کتابی فارسی-عربی دانست و در برخی از قسمت‌های این کتاب، خواننده به ناچار بر تسلط صادق هدایت بر زبان عربی صحه خواهد گذاشت و صدالبته بازنویسی آیات قرآن به زبان طنز بدین گونه تنها از این نویسنده بر می‌آید. این کتاب از نظر زبان بیان، بی پرده و صریح بوده و الفاظ خارج از عرف در آن موج می زند. الزاما این کتاب از نظر پژوهشی تایید شده نیست و صرفا به بیان عقاید شخصی هدایت بر می گردد و ممکن است در برخی از موارد به زیاده گویی افتاده باشد. شایان ذکر است به دلیل عدم چاپ رسمی، توپ مرواری سرشار از ایرادات چاپی و غلطهای املایی ست که هیچ گاه در چاپ‌های زیرزمینی خود تصحیح نشده است و در نهایت تاسف به همان گونهٔ پر اشتباه هم اکنون در دسترس خوانندگان است.

دلیل نامگذاری کتاب

توپ مروارید، یک توپ نظامی بزرگی واقع در میدان ارگ تهران قدیم، روبروی نقاره‌خانه قدیم. وجه تسمیه این توپ معلوم نیست اما برخی (کتیرائی، ۱۳۷۸) علت نامگذاری را چند رشته مروارید ذکر کرده‌اند که به دهانه توپ آویزان بوده است . نوشته حک شده روی توپ نام سازنده آنرا اسماعیل اصفهانی و سال ساخت آنرا ۱۲۳۳ (به امرفتحعلی شاه قاجار (حکومت : ۱۲۱۲-۱۲۵۰)) ذکر کرده است. این توپ هم اکنون در مدخل ساختمان شماره هفت وزارت امور خارجه قرار دارد. این توپ در فرهنگ عامه حائز اهمیت بوده است به نحوی که در دوران قاجار خرافات بسیاری پیرامون آن شکل گرفت و مردم برای گرفتن حاجتهای خود به آن توسل می‌جستند. صادق هدایت کتاب توپ مرواری را در انتقاد از خرافات رایج میان مردم در باره این توپ با توجه به اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره نوشت.

نقد توپ مرواری

این کتاب حاصل طبع فوق‌العادهٔ صادق هدایت در نویسندگی بوده و می توان اظهار داشت نقطه قوت کتاب قدرت بیان صادق هدایت و چگونگی استعمال لغات است. سجع‌های متعدد، متن‌های عربی دستکاری شده، اشعاری مندرآوردی، تخیل داستان نویسی، بی آلایشی بیان، گستاخی در کلام تنها بخشی از نکات این کتاب است. همچنین کتاب فوق به سبب توهین‌های بی شمار به دین اسلام، شاید در ابتدای امر به شدت ذوق خواننده را کور کند اما باید به خاطر داشت که قدرت بیان نویسنده فارغ از محتوای کتاب بوده و دنبال کردن ماجراهای کتاب دلیلی بر هم فکری و هم رایی با نویسنده نیست و پختگی ادبی این کتاب جدای از ناپختگی تاریخی آن است. این کتاب بسیار صریح بوده و هدایت از استفاده از هر لفظی در این کتاب ابایی نداشته است. از نام بردن صریح آلت تناسلی گرفته تا برگرداندن آیات قرآن و تعبیر و تفسیرهای عجیب و غریب احکام. توپ مرواری از آخرین آثار او و نشانهٔ ادامهٔ نقد توهین آمیزش به سنت و آداب است که به همین علت نیز مدتها ممنوع بود . هیجان ممنوعیت به جذابیت آن خواهد افزود. در حالی که برای هدایت شاید هدف از به‌کارگیری آن، همان‌طور که خودش آشکارا می‌گوید نوشتن خرافات و موهومات برای براندازی آن‌هاست. پس هدف اسطوره‌زدایی بوده است. اما این براندازی خرافات در جهت تغییر نگرش بود نه حذف فیزیکی نگرنده - هدایت با بهره از زبان توده و تیپ‌سازی از این اشخاص، حضور آنان در جامعه را به‌رسمیت شناخته، اما بینش و منش آن‌ها را تایید نکرد و این خود نوعی بینش اگزیستانسیالیستی هدایت را می‌رساند : تحمل دیگری.

پی نوشت

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به توپ مرواری در ویکی‌گفتاورد موجود است.