جزیره تنب بزرگ

نقشه‌ای از سال ۱۲۷۱ که تنب بزرگ را بخشی از ایران نشان می‌دهد. دو خط‌چین موازی خطوط تلگراف دریایی هستند.

جزیره تُنب بزرگ یکی از جزیره‌های نظامی ایران در خلیج فارس است.

موقعیت جغرافیایی

این جزیره در فاصله ۲۲٫۵ کیلومتری (۱۴ مایلی) از جنوب غربی جزیره قشم، در فاصله ۱۵۶ کیلومتری (۹۷ مایلی) از شهر بندرعباس، مرکز استان هرمزگان و در فاصله ۴۳٫۵ کیلومتری (۲۷ مایلی) از شمال شرقی جزیره ابوموسی واقع شده‌است. طول و عرض آن ۹/۳ در ۷۵/۳ کیلومتر ومساحت آن ۳/۱۰ کیلومتر مربع می‌باشد و مرتفع‌ترین نقطه جزیره تنب بزرگ ۵۳ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

این جزیره میان َ۳۴ ْ۵۵ و َ۲۸ ْ۵۵ طول غربی و َ۳۰ ْ۲۶ و َ۳۴ ْ۲۶ عرض شمالی، و در ۳۱ کیلومتری جنوب جزیره قشم واقع است و این کوتاهترین فاصله جزیره تنب با خاک اصلی ایران است. فاصله این جزیره از بندر لنگه کمتر از ۵۰ کیلومتر و از جزیره ابوموسی حدود ۵۳ کیلومتر است.

تنب بزرگ در پانزده کیلومتری شمال خط منصف خلیج‌فارس (خط میانی محاسبه شده نسبت به دو کرانه ایرانی و عربی در شمال و جنوب) قرار دارد و فاصله‌اش با نزدیکترین کرانه‌های امارت متحده عربی (جزیره حمرا/ جزیره‌الحمر از امیرنشین راس‌الخیمه) ۶۹ کیلومتر است. این جزیره تقریباً گرد و قطر ان در حدود چهار کیلومتر است. خاک جزیره شنی و خشک است.

نام

تنب و یا درست‌تر آن تمب واژهٔ فارسی سره‌ای است که در گویش‌های محلی جنوب ایران شامل لهجه‌های لارستانی، بندری، تنگستانی و دشتستانی به معنای تپه و تَل به کار می‌رود. از آنجا که دریانوردان محلی در هنگام نزدیک شدن به این جزایر آنها را به شکل تپه‌ای در میان آب می‌دیدند، هر دو جزیره را تمب نامیدند. هنوز هم مردم ساحل‌نشین بندرعباس و بندر لنگه جزیرهٔ بزرگ‌تر را در گویش محلی تمب گپ، به معنای تمب بزرگ و جزیرهٔ کوچک‌تر را تمبو به معنای تمب کوچک می‌نامند. املای صحیح و فارسی آن نیز تمب است و در قدیم‌ترین متون اروپایی نیز این نام به صورت تمون و تمبو ضبط شده‌است. در نامه‌نگاری‌های اداری اواخر دورهٔ‌ قاجار نیز این جزایر به نام «تامب» و تمب ضبط شده‌است. به سبب وجود مارهای سمی خطرناک در تنب بزرگ این جزیره تنب مار نیز خوانده شده‌است. کهن‌ترین متن تاریخی که در آن نام «تنب» آمده، کتاب الفوائد فی اصول علم البحر و القواعد اثر ابن ماجد، دریانورد مشهور سده‌های ۹-۱۰ق است.

موضوع مالکیت

در حال حاضر مالکیت جزیره ابوموسی به همراه جزایر تنب در دست ایران است. با خروج نیروهای انگلیسی و به هنگام اعمال مجدد حاکمیت ایران بر این جزیره، سه نفر از افراد نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، توسط شیوخ محلی، کشته شدند.

در هنگام بازپس گیری جزایر سه گانه پس از ۶۸ سال اشغال توسط بریتانیا و ورود ارتش ایران به تنب بزرگ در حالی که نیروهای ایران بدون سلاح و بدون حالت جنگی به سمت پاسگاه پلیس رفته تا شرطه‌ها تسلیم شوند، به یک باره با تیر اندازی یک مسلسل، سه تن به نام‌های سروان رضا سوزن چی، ‌مهناوی یکم حبیب الله کهریزی و ناوی وظیفه آیت الله خانی در پی شلیک نیروهای انتظامی‌ (شرطه‌های) رأس الخیمه جان باختند و «علی قربان روزبهانی» زخمی شد. در نتیجه نیروهای ایرانی به مقابله پرداخته و یک پلیس پاسگاه نیز کشته شد و دیگر نیروهای عرب تسلیم شدند. به احتمال فراوان دلیل اصلی درگیری در تنب بزرگ، ناآگاهی تعمدی پلیس محلی از موضوع بود که حاکم رأس الخیمه می‌بایست به آنان خبر می‌داد.

وضعیت مسکونی

در قسمت‌های جنوب غربی این جزیره و در نزدیکی سواحل آن خانه‌های مسکونی از راه چندین خیابان و جاده به هم پیوسته‌اند که به آن شهرک گفته می‌شود. شهرک محل اقامت خانواده‌های نظامیان ایرانی مستقر در جزیره‌است. همچنین در این شهرک بخشهای تجاری و فروشگاه نیز وجود دارد. این جزیره دارای موج شکن و لنگر گاه نسبتا بزرگی است.

مردم بومی این جزیره در گذشته از صید و ماهی گیری و مروارید گذران زندگی می‌کردند، اما با توجه به شرایط حساس منطقه و ادعاهای امارات در مورد مالکیت این جزیره، تنب بزرگ اکنون یک جزیره کاملا نظامی می‌باشد. و یگان‌هایی از ارتش ایران و سپاه پاسداران در آنجا مستقر هستند. در این جزیره معدن خاک سرخ نیز وجود دارد.

منابع

• زنده‌دل، حسن و دستیاران. (مجموعه کتابهای راهنمای جامع ایرانگردی استان هرمزگان) ج۱. چاپ وانتشار سال ۱۹۹۸ میلادی.
• پیروز مجتهدزاده. دانشنامه جهان اسلام، ج۸، بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، تهران ۱۳۸۳. ص ۲۴۸ - ۲۵۳
• حق شناس کمیاب، سید علی، حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر تنب و بوموسی، تهران، انتشارات سنا، ۱۳۸۹.

جستارهای وابسته

• مناقشه جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج‌فارس
• فهرست جزایر خلیج فارس