تعادل اسید-باز

تنظیم آب و الکترولیتهای بدن نقش بسیار مهمی در عملکرد صحیح سلولها دارد و اختلالات آنها می‌تواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. یونهای متعددی مانند هیدروژن (PH)، سدیم، پتاسیم، کلسیم، فسفات، منیزیم، آهن و ... در خون قابل اندازه گیری هستند.

اندامهای متعددی در تنظیم آب و الکترولیتها دخیل هستند مانند کلیه، ریه، دستگاه گوارش، ریه، غدد عرق و ... البته بخش مهمی از تنظیم آب و الکترولیتها در بدن توسط کلیه انجام می گیرد.

فیزیولوژی اسید - باز

متابوليسم سلولی باعث توليد دی اكسيدكربن ميشود که با يك واكنش برگشتپذير داخل سلولی، دی اكسيدكربن با آب تركيب شده و اسيدكربنيك توليد ميكند. اسيدكربنيك قادر است به صورت برگشتپذير به يونهای HCO3 - و +H تفكيك شود. اسيدوز، وضعيتی است كه در آن غلظت يون هيدروژن افزايش مييابد. واحد سنجش يون هيدروژن pH است و سلولها در يك محدوده باريکی از pH (بین 7/35 تا 7/45 )دارای عملكرد مطلوب هستند. این یون هیدروژن از طریق ریه و کلیه دفع میشود.

تنظیم pH بدن

pHخون به وسيله سيستم بافر، سيستم تنفسی و سيستم كليوی تنظيم ميشود. در داخل سلولها پروتئینها و فسفات به عنوان بافر عمل میکنند و در فضای خارج سلولی و خون بی کربنات و آمونیوم بافرهای اصلی هستند.

$\rm H_2O+CO_2 \leftrightarrow H_2CO_3 \leftrightarrow H^++HCO_3^-$

كليه ها به دو شکل به تغییر pH واکنش میدهند. با دفع هیدروژن و بازجذب یا تولید بیکربنات و نیز تغییر در متابولیسم آمونیاک (NH3) و گلوتامین. هرچند ریه ها بسیار سریعتر از کلیه به تغییرات pH خون واکنش نشان میدهند ولی عملکرد کلیه ها نیز در تنظیم pH خون بسیار موثر است.

اختلالات آب و الکترولیت

اختلالات آب و الکترولیت به معنی افزایش یا کاهش اسیدها و الکترولیتهای مایع میان بافتی و خون هستند . از جمله اختلالات الکترولیتی هیپوناترمی، هایپرناترمی، هایپرکالمی و هیپوکالمی، اسیدوز و آلکالوز می‌باشند. معمولا در مواجهه با اختلالات اسید وباز بدن سعی در جبران مشکل دارد مثلا هنگام صعود به ارتفاعات و کوهها به دلیل کاهش غلظت اکسیژن هوا ما هایپرونتیلاسیون داریم که موجب کاهش دی اکسید کربن خون و آلکالوز تنفسی میشود ؛ در چنین شرایطی بدن میکوشد با افزایش دفع کلیوی بی کربنات و با ایجاد اسیدوز متابولیک pH خون را حفظ کند لذا ما آلکالوز تنفسی و اسیدوز متابولیک جبران شده داریم. گاه نیز ما دو اختلال را با هم می بینیم مثلا در مسمومیت با آسپرین (اسیدسالیسیلیک) به دلیل خاصیت اسیدیش ما اسیدوز متابولیک داریم و همزمان به دلیل هایپرونتیلاسیون الکالوز تنفسی.

آزمایشهایی که برای تعیین اسیدوز و آلکالوز به کار می‌روند

تست‌های تشخیص اولیه شامل برررسی گازهای خون و الکترولیت‌ها هستند.

1- گازهای خون: شامل گروهی از تست‌ها است که با همدیگر انجام می‌شوند. PO2 (میزان اکسیژن موجود در خون) و PCO2 (میزان دی‌اکسیدکربن موجود در خون)، که بعد از اندازه‌گیری این دو گاز، میزان بیکربنات (HCO3) خون محاسبه می‌شود.

2- الکترولیت‌ها: اندازه گیری چهار عنصر شامل Na (سدیم)، K (پتاسیم)، CL (کلراید) و بیکربنات (HCO3)، سطح مایعات بدن، غلظت الکترولیت‌ها و بالانس اسید و باز همه با هم مرتبط هستند و هرگونه افزایش یا کاهش هر یک از این چهار عنصر بر روی تعادل PH موثر می‌باشد.

جستارهای وابسته

اسیدوز

آلکالوز

منابع

• سیسیل مبانی طب داخلی. تهران 2004