تریلوبیت

تریلوبیت‌ها
Koneprusia brutoni
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	بندپایان
رده:	تریلوبیت‌ها والچ، ۱۷۷۱
راسته‌ها
Agnostida Nectaspida Redlichiida Corynexochida Lichida Phacopida زیررده: Librostoma Proetida Asaphida Harpetida Ptychopariida

تریلوبیت‌ها (به انگلیسی: Trilobites)‏ گروهی منقرض‌شده از بندپایان بودند که در دورهٔ دیرینه‌زیستی می‌زیستند.

تریلوبیت‏ها گروهی از بندپایان قدیمی، بسیار ساده و ساکن دریا بودند که از روی بدن بندبند و پوشش سخت‏ خارجی، مشخص می‏شوند. تفاوت آن‏ها با دیگر بندپایان، در زوائد حرکتی و دگردیسی اولیهٔ آن‏هاست. تریلوبیت‏ها ازجملهٔ اولین بی‌مهرگانی هستند که به ‏واسطهٔ گسترش وسیع در محدودهٔ کوتاه زمان زمین‏شناسی، نقش ویژه‏ای را در فسیل‏شناسی ایفا می‏کنند.

تریلوبیت‏ها موجوداتی دریازی بودند و برای اولین‏ بار از پائین‏ترین قسمت کامبرین ظاهر و در پرمین‏ پسین منقرض شدند. تاکنون حدود ۵ هزار جنس و بیش از ۱۵ هزار گونه از آن‏ها شناسایی شده‌اند.

به‌نظر می‏رسد در این‏ مدت زمان، بیش‏ترین اهمیت تریلوبیت‏ها در کامبرین و اردوویسین بود؛ یعنی زمانی که تنوع‏ و تعداد آن‏ها در محیطهای دریایی بسیار زیاد بود به‏ طوری‏که فقط در کامبرین، ۶۰۰ جنس از آن‏ها شناخته شده‏ است.

در طول سیلورین و دونین، تعداد آن‏ها رو به‏ کاهش نهاد. تنها به‏ عنوان یک عضو کوچک از جانوران دریا مطرح‏ بودند و فقط ۶۰ جنس از آن‏ها وجود داشت. در ادامه، در کربونیفر از تریلوبیت‏ها فقط یک راسته باقی‌ماند و سرانجام‏ در پرمین پسین، این جانداران از صحنهٔ روزگار محو شدند.

توصیف

طول تریلوبیت‏ها از ۱/۰ تا ۷ سانتی‏متر متغیر است. از آن‏جا که سطح پشتی آن‏ها از طول به سه قسمت تقسیم شده‏ (یک لبه مرکزی و دولب کناری) است، تریلوبیت نام گرفته‌اند. علاوه ‏براین تقسیمات طولی، پوشش اسکلت‏ پشتی در عرض نیز به سه قسمت تقسیم شده ‏است که عبارتند از: سفالون‏۱۰، توزاکس‏۱۱ و پیجیدیم‏۱۲.

هر یک‏ از این قسمت‏ها از قطعات اسکلتی تشکیل‏ شده‌اند. قطعات فوق در بخش سر و دم به یکدیگر متصل و غیرقابل حرکت بودند و فقط در بخش سینه (که شامل ۲ تا ۴ قطعه هستند)، به یکدیگر مفصل شده بودند و نسبت به یکدیگر حرکت داشتند، به‌همین‏ دلیل می‏توانستند در سطح شکمی‏ خود را جمع کنند.

اسکلت تریلوبیت‏ها از نوع خارجی و ترکیب آن از کیتین، فسفات کلسیم و برخی مواد معدنی دیگر نظیر کربنات کلسیم‏ است. محدودهٔ خارجی اسکلت که کاراپاس نامیده‏ می‏شود، معمولاً بیضی تا تخم‌مرغی شکل است.

تریلوبیت‏ها همچون سایر بندپایان، برای رشد، به‌طور دوره‌ای پوست‌اندازی می‏کردند. البته پوست‌اندازی در بندپایان متفاوت است، به‌طوری‏که برخی‏ فقط تا مرحلهٔ بلوغ پوست‏اندازی می‏کنند و گروهی دیگر پوست‌اندازی را کم و بیش ادامه می‏دهند. پوست‌اندازی در تریلوبیت‏ها ظاهراً همچون گروه دوم بوده و سبب شده است‏ که علاوه ‏بر فسیل بدن کامل، پوست باقی‌مانده از پوست‌اندازی نیز به‏صورت فسیل حفظ شود. پوست‌اندازی دوره‏ای موجب می‏شود، هرفرد تریلوبیت بتواند، نمونه‌های‏ فسیلی بسیاری را برجای بگذارد. درهنگام پوست‌اندازی، بخش سفالون در تریلوبیت‏ها در بخش منحنی شکل (که به‏ آن خط درز چهره گویند و در جلوی سفالون و در طول چشم‏ها قرار دارد) می‏شکند.

روش زیست

فسیل‏های یافت شده از تریلوبیت‏ها نشان می‏دهند که‏ احتمالاً آن‏ها روش‏های متفاوتی برای زندگی داشتند. بیش‏تر آن‏ها به‏دلیل وجود مواد غذایی، در کف دریا و درون رسوبات‏ زندگی می‏کردند. جانورانی که این نوع زندگی را دارند، کف‏زی نامیده می‏شوند. همچنین برخی ریزه‏خوار، برخی صیاد و عده‏ای دیگر نیز شناگر بودند. به عنوان‏ مثال «Olenellus» تریلوبیتی بود که‏ توانایی شنا کردن و خزیدن در بستر دریا را داشت. در هر حال‏ تریلوبیت‏ها در نواحی کم‌عمق آب دریا می‏زیستند و در ته‏ دریا به‏ آهستگی می‏خزیدند و شنا می‏کردند. به‌همین‏ خاطر، سطح زیرین بدن آن‏ها صاف بود.

منابع

• آشنایی با روش زیست و نحوه حرکت تریلوبیت‌ها (۵ صفحه - از ۳۴ تا ۳۸) مجلات: جغرافیا» رشد آموزش زمین شناسی» تابستان ۱۳۸۲ - شماره ۳۵». نویسندگان:دانشیان، جهانبخش - قنبری، ملیحه - خاوریان، مریم

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تریلوبیت موجود است.

• Gon III, Sam, A Guide to the Orders of Trilobite, http://www.trilobites.info/ .
• The Virtual Fossil Museum - Class Trilobita
• The Trilobite papers
• Western Trilobite Association
• Kevin's Trilobite Gallery - a collection of photographs of trilobite fossils
• Canadian trilobite web site: photographs of trilobite fossils
• The Paleontological Society