تبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فارسی English
تبریز
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان آذربایجان شرقی
شهرستان تبریز
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی تپریز، تَورِز، تَورِژ، تِبریز،
توری[۱][۲]
مردم
جمعیت شهر: ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر[۳]
کلان‌شهر: ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ نفر[۴][۳][۵]
تراکم جمعیت ۷٬۷۸۰[۶] نفر بر کیلومتر مربع
مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع[۸]
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۴۸ تا ۱۵۶۱ متر[۹]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه

میانگین بیشینه: ۱۸+ درجهٔ
سانتی‌گراد[۱۰]

میانگین کمینه: ۶٫۹+ درجهٔ
سانتی‌گراد[۱۰]
میانگین بارش سالانه ۳۱۰ میلی‌متر[۱۱]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۴ روز[۱۱]
اطلاعات شهری
شهردار صادق نجفی[۱۳]
تاسیس شهرداری ۱۲۸۶[۱۵]
ره‌آورد آجیل، فرش
و محصولات چرمی[۱۴]
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۱۱[۱۲]
وبگاه شهرداری تبریز
شناسه ملی خودرو Flag of Iran.svg ایران ۱۵[۱۶]
تابلوی خوش‌آمد به شهر

شهر تبریز است و جان قربان جانان می‌کند

سرمهٔ چشم از غبار کفش مهمان می‌کند

تبریز (دربارهٔ این پرونده تلفظ )(پارسی میانه: تَپَریز) یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است.[۱۷][۱۸] این شهر با ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع مساحت، سومین شهر بزرگ کشور پس از تهران و مشهد، بزرگ‌ترین شهر منطقهٔ شمال‌غرب ایران و مناطق آذری‌نشین و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه شناخته می‌شود.[۸][۱][۱۹]

جمعیت تبریز در سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر بوده که این رقم با احتساب جمعیت ساکن در حومهٔ شهر به ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ نفر می‌رسد.[۳][۴] تبریز در سال ۱۵۰۰ و در زمان پایتختی صفویان به‌عنوان چهارمین شهر بزرگ جهان شناخته می‌شده‌است.[۲۰] این شهر همچنین بزرگ‌ترین، مهم‌ترین و متجددترین شهر ایران در عصر قاجار بوده‌است.[۲۱] امروزه مردمان تبریز به زبان ترکی آذربایجانی و لهجهٔ تبریزی تکلم می‌نمایند؛ هرچند اسناد و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که پیش‌تر زبان آذری –که زبانی ایرانی بوده– در این شهر تکلم می‌شده‌است.[۲۲][۱][۲]

تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از سمت شمال‌شرق به کوه‌های باباباغی و گوزنی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنه‌های کوه سهند محدود شده‌است.[۲۳][۲۴][۱] آب و هوای تبریز در زمستان‌ها بسیار سرد و در تابستان‌ها خشک و گرم است.[۱۸]

نام تبریز در اسناد تاریخی تحت نام‌های مختلفی نظیر «تَورِز»، «تَورِژ»، «تِبریز» و «توری» به ثبت رسیده‌است. این شهر در طول تاریخ بارها ویران و تجدیدبنا شده و بنای فعلی آن به دوران اشکانی و ساسانی برمی‌گردد.[۲] تبریز در طول حکومت ۴۰۰ سالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد» به شکوفایی رسید.[۱] این شهر پایتخت سیاسی ایران در زمان خوارزمشاهیان، ایلخانان، چوپانیان، جلایریان، اتابکان، تیموریان، قراقویونلوها، آق‌قویونلوها، صفویان و قاجاریان (پایتخت دوم) بوده[۲۵][۲][۲۶] و اوج شکوفایی آن مربوط به دورهٔ ایلخانان است که در این زمان، پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بوده‌است.[۲۶] در میان پایتخت‌های ایران در طول تاریخ، دوران پایتختی تبریز بیش از هر شهر دیگری بوده‌است.[۲۷]

تبریز در سده‌های گذشته حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمین‌لرزه‌های مهلک را تجربه کرده‌است.[۲] این شهر به سبب موقعیت مناسب خود در گذشته از مراکز تجاری منطقه به شمار می‌رفته و امروزه نیز یکی از مراکز مهم صنعتی در سطح ایران محسوب می‌شود.[۲۸] تبریز در دو سدهٔ اخیر مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در کشور به شمار می‌رود؛ به طوری که این شهر آغازگر انقلاب مشروطه بوده و نقشی کلیدی در تحولاتی مانند انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و مدرنیزه‌کردن کشور داشته‌است.[۲۲][۱][۲]

تبریز به عنوان شهر اولین‌ها،[۲۹] شهر بدون گدا،[۳۰] شهر زیرگذرها و روگذرها،[۳۱] امن‌ترین شهر ایران،[۳۲][۳۳] سالم‌ترین شهر ایران،[۳۴] مهد سرمایه‌گذاری ایران،[۳۵][۳۶][۳۷] دومین شهر صنعتی ایران، دومین شهر دانشگاهی ایران،[۳۸] دومین شهر بلندمرتبه‌ساز ایران،[۳۹] دومین شهر در جذب گردشگر سلامت در ایران،[۴۰] شهر شکلاتی ایران،[۴۱] قطب خودروسازی ایران،[۴۲] قطب قطعه‌سازی ایران،[۴۲] قطب تولید موتور دیزل خاورمیانه[۴۲] و یکی از مهم‌ترین شهرهای مهاجرپذیر ایران[۴۳] شناخته می‌شود.

نام

نوشتار اصلی: نام تبریز
کوه سهند؛ به عقیدهٔ برخی، واژهٔ تبریز (تب‌پنهان‌کن) به جهت پنهان‌کنندگی تف و گرمای کوه سهند به این شهر اطلاق شده‌است.

یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» گزارش می‌دهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تِبریز» تلفظ می‌شده‌است.[۴۴] با توجه به این، مینورسکی معتقد است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشته‌باشد. این گویش به گویش‌های موسوم به گویش‌های ایرانی جنوب دریای خزر وابسته‌است؛ یا به احتمال بیش‌تر، تلفظ تِبریز معرب‌شدهٔ نام شهر در باب فِعلیل (در زبان عربی) است. هم‌چنین شیوهٔ نگارش نام این شهر در زبان ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغهٔٔ ارمنی، نمایانگر وابستگی واژهٔ تَوریژ به «زبان پهلوی شمالی» می‌باشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه می‌گیرد که این مسئله نشان می‌دهد که ریشهٔ نام شهر به زمان‌های بسیار دور تا اوایل سلسلهٔ ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمی‌گردد.[۲]

بنابر گفتهٔ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ جهان اسلام، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) می‌خوانده‌اند. تا اوایل سدهٔ چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان اطراف تبریز این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتی در حال حاضر مردمان «قنبرآباد» در اطراف تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفدا) نام این شهر به شکل «تُوریز» آمده و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» به کار می‌رود.[۱]

بخشی از نقشهٔ ایران و توران در دورهٔ قاجاریه؛ نام تبریز در میانهٔ نقشه مشهود است.

عده‌ای از شرق‌شناسان و منابع کهن، نام شهر را دارای ریشه‌ای کهن در پارسی میانه و کهن و مرتبط با گرما و فعالیت‌های گرمایی کوه سهند دانسته‌اند. هم‌چنین منابع ارمنی که نام شهر را در سدهٔ پنجم (یا چهارم) میلادی، «تورژ» و «تَوْرِش» دانسته‌اند و به فارسی هم تَورز تلفظ کرده‌اند و با توجه به معنای متداول فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و احتمالاً نام تبریز «پنهان‌کنندهٔ تف و گرما» و با «جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند» مرتبط بوده‌است.[۱] دانشنامهٔ بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود و احتمالاً به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.[۱۸]

در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانهٔ دیگری وجود دارد؛ از جمله این‌که زبیده زن هارون‌الرشید به بیماری تب نوبه مبتلا شده بود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دل‌انگیز آن‌جا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آن‌محل بنا کنند و نام آن را «تب‌ریز» بگذارند.[۴۵] هرچند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیهات از این دست را عامیانه و نادرست می‌داند.[۴۶]

تاریخ

نوشتار اصلی: تاریخ تبریز

پیش از اسلام

اجساد و اشیای تاریخی یافته‌شده در محوطهٔ باستانی مسجد کبود.

شماری از محققان بر این عقیده‌اند که دژ «تارویی–تارمکیس» که نام آن در کتیبهٔ سارگن دوم (پادشاه آشور در بین سال‌های ۷۰۵ تا ۷۲۱ پیش از میلاد مسیح) آمده، در محل شهر کنونی تبریز قرار داشته‌است. در کتیبهٔ سارگن دوم این دژ را دژی بزرگ و آباد و دارای باروی تودرتو وصف شده‌است. این دژ بنابر نوشته‌های کتیبهٔ سارگن، محل نگه‌داری اسب‌های ذخیرهٔ سواران اورارتو بوده که در حملهٔ آشوری‌ها ویران شده‌است.[۱] اما این ارتباط تبریز با شهرها و قلعه‌های دوران مادها، مورد اختلاف بین محققین است.[۲]

در کتاب تاریخ ایران (چاپ دانشگاه کمبریج) آمده که تبریز در اوایل دورهٔ ساسانی (سدهٔ سه یا چهار میلادی) بنا شده یا به احتمال بیش‌تر در سدهٔ هفتم این واقعه روی داده‌است.[۲۶] شهر کنونی تبریز برروی خرابه‌های شهر «تَوْرِژ» (بارها) بنا شده‌است. تورژ یکی از بااهمیت‌ترین مراکز بازرگانی منطقه بوده و به عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب اهمیت فراوانی داشته‌است. این شهر در زمان حکمرانان اشکانی‌تبار ارمنستان، پایتخت این منطقه بوده‌است.[۴۷][۴۸]

ولادیمیر مینورسکی در دانشنامهٔ اسلام بیان می‌کند، این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به دست اردشیر بابکان (بنیان‌گذار سلسلهٔ ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار داده، تنها براساس نوشته‌های واردان (تاریخ‌نگار ارمنی در سدهٔ چهاردهم میلادی) در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.[۲]

پس از اسلام

جایگاه تبریز در نقشهٔ استان آذربایجان در دورهٔ خلفای عباسی.

در زمان فتح آذربایجان به دست اعراب در سال ۲۲ هجری، آن‌گونه که در کتاب فتوح‌البلدان بلاذری آمده، توجه سپاه اعراب بیش‌تر متوجه شهر اردبیل بوده و حتی نامی از تبریز در فهرست شهرهایی که مرزبان پارسی از آن‌ها سربازگیری کرده بود، نیامده‌است. چنین پیدا است که تبریز همان‌گونه که «فاستوس بیزانسی» اشاره کرده، در سدهٔ چهارم میلادی ویران شده بود و در زمان حملهٔ اعراب، قریه‌ای کوچک بیش نبوده‌است.[۲]

پس از فتح آذربایجان، گروهی از اعراب در آذربایجان ساکن شدند. در زمان خلافت منصور عباسی (۱۵۸–۱۳۶) و در حدود سال ۱۳۷ هجری، مردی به نام «رَوّاد» از قبیلهٔ «اَزْد» از قبایل مشهور یمن در تبریز مسکن گزید و پسران او اقدام به ساخت نخستین دیوار شهر کردند.[۱] به گفتهٔ یاقوت حموی، تبریز قریه‌ای بود تا آن‌که رواد ازدی در زمان متوکل عباسی به آن درآمد. پس از رواد، پسرش «وجنا» با برادرانش در آن‌جا قصرها ساختند و گرد شهر دیوار کشیدند. سپس مردم به آن شهر درآمدند.[۴۴]

نویسندگانی مانند ابن خرداذبه،[۴۹] احمدبن یحیی بلاذری[۵۰] و طبری، تبریز را در بین شهرهای کوچک آذربایجان نام برده‌اند.[۲] درحالی که مطهر بن طاهر مقدسی شهر را تحسین کرده و هم‌عصر او ابن حوقل (حدود ۳۶۷ هجری) تبریز را آبادتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان می‌شمارد.[۲۸]

یکی از دروازه‌های تبریز قدیم (۱۸۴۱).
بقایای کاخ زبیده خاتون، همسر هارون‌الرشید (۱۸۴۰).

تبریز از نیمهٔ نخست سدهٔ سوم هجری روبه گسترش نهاد و اهمیت آن در منطقهٔ آذربایجان به اندازه‌ای بود که متوکل عباسی پس از زمین‌لرزهٔ سخت و ویرانگر تبریز در سال ۲۴۴ هجری، بی‌درنگ فرمان بازسازی شهر را صادر نمود.[۱] این شهر که در دورهٔ فرمانروایی «ابومنصور وهسودان روادی» روبه گسترش و آبادانی نهاده بود، در اثر زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ هجری مجدداً به‌شدت آسیب دید.[۱] به طوری که ناصرخسرو که در ۴۳۸ هجری از این شهر دیدن کرده، مساحت تبریز را ۱۴۰۰ در ۱۴۰۰ گام بیان کرده که بر این اساس به نظر نمی‌رسد مساحت شهر متجاوز از یک کیلومتر مربع بوده باشد.[۲۸]

اعضای خاندان روادیان تا ۴۴۶ هجری با چند وقفه، حاکمان تبریز بوده‌اند. در این سال طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراج‌گزار خود کرد و به گفتهٔ ابن اثیر، طغرل در سال ۴۵۰ هجری «مملان بن وهسودان» را به حکمرانی آذربایجان گماشت. الب ارسلان (جانشین طغرل) در ۴۶۳ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار نمود و نزدیک به چهارصدسال فرمانروایی خاندان روادی را در این سرزمین پایان داد.[۱]

در نوشته‌های تاریخی از دوران سلجوقی، اشاره‌های زیادی به تبریز یافت نمی‌شود. در راحةالصدور آمده که طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت.[۵۱] بعد از وفات سلطان محمود غزنوی (به سال ۵۲۵ هجری) بین داود پسر سلطان محمود و مسعود برادر وی تنشی جهت تصاحب تبریز پیش آمد که در این میان داود پیروز شد و تبریز را مقر حکومت خود ساخت. آن‌چنان‌که از شواهد تاریخی برمی‌آید از زمان قزل ارسلان (۵۸۷–۵۸۲ هجری) به بعد تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید. در ابتدای سدهٔ هفتم هجری مغولان دوبار به تبریز حمله بردند؛ ولی با دریافت غرامت بازگشتند. در سال ۶۲۷ هجری مغول‌ها در نهایت بر تمام آذربایجان و به ویژه تبریز دست یافتند.[۲۸]

سفینهٔ تبریز؛ از آثار برجستهٔ ادبی دورهٔ ایلخانان که در میان سال‌های ۷۲۱ تا ۷۲۳ هجری توسط ابوالمجد تبریزی در تبریز گردآوری و کتابت شده‌است.

اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود؛ یعنی زمانی که این شهر پایتخت قلمرویی بود که از نیل تا آسیای مرکزی گسترده شده بود. تبریز در دوران تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسلهٔ صفویه نیز پایتخت ایران بوده است.[۲۶] این شهر به سال ۱۵۰۰ میلادی (۹۰۶ هجری) به تصرف شاه اسماعیل درآمد و نخستین پایتخت ایران جدید در دورهٔ صفویه شد. در این زمان حدود دوسوم جمعیت ۳۰۰–۲۰۰ هزار نفری تبریز سنی‌مذهب بودند و به‌زودی سیاست‌های سختی جهت تحمیل مذهب شیعه بر سنیان تبریز اعمال گردید. نزدیکی این شهر به مرز ایران و عثمانی موجب شد که تبریز در برابر تهدیدهای این حکومت آسیب‌پذیر شود؛ به طوری که چندین‌بار به تصرف عثمانیان درآمد تا این که شاه طهماسب صفوی در سال ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ هجری) پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل نمود.[۲] تبریز در دورهٔ قاجاریان ولی‌عهدنشین این سلسله بود و ولی‌عهدان سلسلهٔ قاجار در این شهر اقامت می‌گزیدند.[۲]

معاصر

مشروطه‌طلبان تبریز؛ در نگاره، ستارخان و باقرخان نیز دیده می‌شوند.

تبریز در جنبش مشروطه نقشی مهمی برعهده داشت. پس از سرکوب مشروطه توسط محمدعلی‌شاه قاجار تمام حرکت‌های مشروطه‌خواهانه در تهران خاموش شدند؛ اما در تبریز و تنها در چند محلهٔ آن، هنوز کسانی چون ستارخان (سردار ملیباقرخان (سالار ملی)، و شیخ‌الاسلام بودند که از این دست‌آورد پاسداری کنند.[۵۲]

ستارخان و پیروانش در محلهٔ امیرخیز، باقرخان از محلهٔ خیابان و مارالان و ارامنهٔ این محله‌ها و حدود یک‌صد داوطلب مسلحی که توسط روشنفکران ارمنی شهر از قفقاز سازماندهی شده بودند، شروع به مقاومت کردند و به‌تدریج چند محلهٔ دیگر نیز به آن‌ها پیوستند. مقاومت آن‌ها در مقابل نیروهای طرفدار محمدعلی‌شاه، به سرکردگی امام جمعهٔ تبریز و با حمایت طایفهٔ شاهسون و دیگر مدافعان استبداد، ماه‌ها ادامه داشت تا این‌که در اصفهان و گیلان نیز مردم به پا خواستند و مشروطه‌خواهان با فتح تهران به پیروزی رسیدند. درواقع شروع قیام مشروطه‌خواهان علیه استبداد محمدعلی‌شاهی از تبریز بوده‌است.[۵۲]

جبار باغچه‌بان؛ بنیان‌گذار نخستین کودکستان و مدرسهٔ کر و لال‌ها در ایران.[۵۳]

رونق مبادلات تجاری و فرهنگی تبریز و مرکزیت اقتصادی این شهر در طول سده‌ها، به پیشرفت و گسترش نهادهای مدنی و اجتماعی تبریز منجر شده‌است. به‌ویژه در دوران قاجار، تبریز به سبب همجواری با روسیه و عثمانی و نزدیکی این شهر به راه‌های ارتباطی غرب، نقطهٔ آغازین بسیاری از پیشرفت‌ها در سطح کشور بوده‌است. در این دوران بسیاری از جنبش‌های فکری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فنی و بسیاری از نهادهای مدنی پیش از تهران و دیگر نقاط ایران، در این شهر شکل می‌گرفت.[۱] بسیاری از اولین‌های تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه،[۵۴][۵۵] اولین سینمای عمومی،[۵۶] اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران،[۵۳] ادبیات نوین، نمایشنامه‌نویسی به زبان فارسی[۵۷] و آذری[۵۸] و اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد[۵۳] در تبریز بوده‌است.

در سال ۱۳۲۴ خورشیدی فرقهٔ دموکرات آذربایجان با حمایت شوروی سعی در برپایی حکومتی مستقل از دولت مرکزی ایران کرد و تبریز مرکز فعالیت‌های این گروه بود. ولی با بیرون‌رفتن نیروهای شوروی، این فرقه نیز با شکست سختی روبه‌رو شد.[۵۹] سیاست دوران شوروی کمونیستی و استالین موسوم به «دیوار آهنین» و بسته‌شدن مرزهای شمالی ایران در این دوران، ضربهٔ بزرگی به رونق شهر –به‌عنوان مرکز مبادلات منطقه با همسایگان شمالی ایران– وارد نمود.[۲۶]

در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی، تظاهرات مردم تبریز به مناسبت چهلمین روز کشته‌شدگان ۱۹ دی ۱۳۵۶ تظاهرات قم به درگیری کشید و معترضین عملاً بیش‌تر نقاط شهر را تسخیر نمودند.[۶۰] در سال‌های نخست بعد از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، طرفداران حزب جمهوری خلق مسلمان ایران، به طرفداری از شریعتمداری برخی ناآرامی‌ها را در این شهر پدید آوردند که با دخالت دولت ایران و تعطیلی حزب مذکور، این ناآرامی‌ها خاتمه یافت. تبریز در سال‌های جنگ عراق با ایران نقش بارزی داشت و حضور نیروهای داوطلب از تبریز در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشته‌شدگان (شهیدان) این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بوده‌است.[۱]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

دورنمایی از کوه دند و قلهٔ آن.

تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و جنوب‌شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از سمت شمال‌شرق به کوه‌های گوزنی و باباباغی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنه‌های رشته‌کوه سهند محدود شده‌است.[۲۳][۲۴][۱]

تبریز از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمین‌های هموار و شوره‌زارهای تلخه‌رود (آجی‌چای) محدود شده و به شکل یک چالهٔ نسبتاً بزرگ یا یک جلگهٔ بین‌کوهی درآمده‌است. ارتفاع این شهر از سطح دریا از ۱۳۴۸ متر در سه‌راهی مرند تا ۱۵۶۱ متر در محلهٔ زعفرانیه متغیر بوده و شیب عمومی زمین‌های تبریز به سمت مرکز شهر و سپس به سمت مغرب است.[۱][۹] مسافت جاده‌ای بین این شهر تا اردبیل ۲۱۹ کیلومتر، تا زنجان ۲۸۰ کیلومتر، تا ارومیه ۳۰۸ کیلومتر و تا تهران ۵۹۹ کیلومتر است.[۶۱]

چشم‌انداز غرب تبریز از فراز بام آن.

مساحت تبریز از سال ۱۲۸۰ تا سال ۱۳۶۵ خورشیدی، تقریباً ۲۰ برابر شده‌است. برپایهٔ آمار موجود، مساحت این شهر از حدود ۷ کیلومتر مربع در سال ۱۲۸۰ خورشیدی به ۱۷٫۷ کیلومتر مربع در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۴۵٫۸ کیلومتر مربع در سال ۱۳۵۵ خورشیدی و نهایتاً ۱۴۰ کیلومتر مربع در سال ۱۳۶۵ خورشیدی رسیده‌است.[۱]

مساحت تبریز در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع افزایش یافته که ۲۵٫۲۲ کیلومتر مربع از آن –معادل ۱۱ درصد از مساحت کل شهر– جزء بافت‌های فرسوده بوده‌است.[۸]

رودخانه‌ها

پل قاری برروی رودخانهٔ مهران‌رود (قوری‌چای).

از داخل تبریز دو رودخانه عبور می‌کند؛ اولی تلخه‌رود که رودخانه‌ای دایمی است و از ناحیهٔ شمال غربی این شهر می‌گذرد و دومی مهران‌رود که از مرکز تبریز عبور می‌کند و فصلی است.[۱]

تلخه‌رود (آجی‌چای)
نوشتار اصلی: تلخه‌رود

آب رودخانهٔ تلخه‌رود به دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، تلخ و شور است و برای استفاده در زمین‌های کشاورزی مناسب نیست. میانگین آبدهی این رودخانه در ایستگاه اندازه‌گیری ونیار –در شمال‌شرق تبریز– بین ۱۲٫۵ تا ۱۵ متر مکعب در ثانیه‌است.[۱]

رودخانهٔ تلخه‌رود که از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از جلگهٔ سراب و پیوستن چندین شعبه از دامنه‌های قوشه‌داغ در شمال و بزقوش و سهند در جنوب به آن، وارد جلگهٔ تبریز می‌شود و در امتداد جادهٔ تبریز–آذرشهر به سمت جنوب‌غرب جریان پیدا می‌کند و در اطراف گوگان به دریاچهٔ ارومیه می‌ریزد.[۱]

مهران‌رود (قوری‌چای)

رودخانهٔ مهران‌رود نسبت به رودخانهٔ تلخه‌رود از میزان آبدهی کم‌تری برخوردار است و در بیش‌تر ماه‌های سال کم‌آب و در برخی ماه‌های گرم، خشک می‌شود. این رودخانه از کوه سهند سرچشمه گرفته و نهایتاً به تلخه‌رود می‌پیوندد.[۱]

این رودخانه با عبور از درهٔ لیقوان به شهر باسمنج در جنوب‌شرق تبریز می‌رسد؛ سپس در مسیر خود با پیوستن به رودخانه‌های فصلی و فرعی متعدد، بر آب آن افزوده می‌گردد و از سمت شرق تبریز، وارد این شهر می‌شود. مهران‌رود پس از ورود به تبریز با جهت شرقی–غربی از داخل شهر عبور کرده و سرانجام وارد زمین‌های کشاورزی شده و پس از آن در ناحیهٔ شمال‌غربی تبریز و در پیرامون فرودگاه به تلخه‌رود ملحق می‌شود.[۱]

آب و هوا

نوشتار اصلی: آب و هوای تبریز
نمایی از محوطهٔ دانشگاه تبریز در فصل زمستان.

آب و هوای تبریز استپی خشک با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد است. سرمای زمستانی، تأثیرپذیرفته از ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقه‌است. آب و هوای این شهر در تابستان‌ها خشک و گرم است؛[۱۸] اگرچه حرارت به دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغ‌های زیادی در پیرامون شهر تعدیل می‌گردد.[۲]

میانگین دمای تبریز در تیرماه (گرم‌ترین ماه سال) ۲۵٫۴ درجهٔ سانتی‌گراد، در دی‌ماه (سردترین ماه سال) ۲٫۵- درجهٔ سانتی‌گراد، در فروردین‌ماه ۱۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و در مهرماه ۱۴٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد و میانگین سالانهٔ دما ۱۱٫۹ درجهٔ سانتی‌گراد است. میانگین بارندگی سالیانهٔ تبریز مانند بیش‌تر شهرهای ایران بسیار اندک و در حدود ۳۳۰٫۱ میلی‌متر در سال است. معمولاً در طول فصل تابستان، میزان بارندگی بسیار ناچیز بوده و به ندرت بارش رخ می‌دهد.[۱]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای تبریزNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۶٫۰ ۱۹٫۰ ۲۵٫۴ ۳۰٫۴ ۳۳٫۵ ۳۹٫۰ ۴۲٫۰ ۴۰٫۰ ۳۸٫۰ ۳۰٫۶ ۲۳٫۴ ۲۱٫۸ ۴۲٫۰
میانگین گرم‌ترین‌ها
۲٫۳ ۴٫۷ ۱۰٫۳ ۱۶٫۹ ۲۲٫۷ ۲۸٫۷ ۳۲٫۷ ۳۲٫۶ ۲۸٫۲ ۲۰٫۵ ۱۱٫۹ ۵٫۱ ۱۸٫۰
میانگین سردترین‌ها
-۵٫۷ -۴٫۱ ۰٫۴ ۵٫۹ ۱۰٫۶ ۱۵٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۰ ۱۴٫۴ ۸٫۲ ۲٫۱ -۲٫۸ ۶٫۹
سردترین
-۲۵٫۰ -۲۲٫۰ -۱۹٫۰ -۱۲٫۰ ۰٫۶ ۴٫۰ ۷٫۰ ۱۰٫۰ ۴٫۰ -۴٫۰ -۱۷٫۰ -۱۹٫۵ -۲۵٫۰
بارش
mm
۲۲٫۳ ۲۴٫۲ ۴۰٫۶ ۵۲٫۷ ۴۲٫۶ ۱۶٫۹ ۵٫۸ ۳٫۲ ۷٫۶ ۲۱٫۹ ۲۷٫۹ ۲۳٫۲ ۲۸۸٫۹


منبع: سازمان هواشناسی ایران (۲۰۰۵–۱۹۵۱)[۶۲]

زمین‌لرزه‌ها

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

تبریز در ناحیه‌ای زلزله‌خیز واقع شده[۱۸] و در طول تاریخ بارها با خاک یکسان گشته‌است. جنبش و حرکت خفیف به صورت روزانه در تبریز اتفاق می‌افتد. مهیب‌ترین زمین‌لرزه‌ای که تا به‌حال تبریز شاهد آن بوده، در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی) روی داده‌است.[۲][۲۸]

به گفتهٔ سرپرست امور زلزله‌شناسی سازمان انرژی اتمی ایران، دلیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب در تبریز و نواحی دیگر مانند رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، قرارگرفتن آن‌ها در مسیر کمربند آلپاید است. مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع شده و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور می‌زند، متصل می‌شود.

از جمله گسله‌های بارز آذربایجان، «گسلهٔ شمال تبریز» است. این گسله که به موازات جادهٔ اصلی تبریز–بستان‌آباد امتداد یافته، مسبب زمین‌لرزهٔ سال ۱۷۲۱ میلادی با شدت ۷٫۶ درجهٔ ریشتر می‌باشد. هرچند این گسله در سدهٔ حاضر فعالیت مشخصی نداشته‌است؛ ولی شواهدی مبنی بر امکان تجدید حرکت آن وجود دارد. اطلاعات آماری نیز نشان می‌دهد که دورهٔ بازگشت زمین‌لرزه‌های شدید و مخرب در تبریز می‌تواند تا حدود ۲۶۰ سال نیز برسد.[۶۳]

تعدادی از تاریخ‌های مهم وقوع زمین‌لرزه در تبریز در زیر فهرست شده‌اند:

  • در سال ۲۴۴ هجری قمری و در زمان حکومت ابوالفضل جعفر متوکل (خلیفهٔ عباسی) تبریز با خاک یکسان شد و تا پیش از پایان حکومت متوکل دوباره بازسازی گردید.[۲]
  • در سال ۴۳۴ هجری قمری تبریز از زمین‌لرزه سخت آسیب دید. منجمی به‌نام «ابوطاهر شیرازی» نیز این زمین‌لرزه را پیش‌بینی کرده ود.[۲] در سفرنامه‌ای که از ناصر خسرو برجای مانده، به این زمین‌لرزه اشاره شده‌است:[۶۴]
مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب پنج‌شنبه هفدهم ربیع‌الاول سنهٔ اربع و ثلاثین و اربعمائه (۴۳۴) و در ایام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند. و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک می‌گفت، اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست. پیش من آمد دیوان منحیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید، با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.

قطران تبریزی زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ را چنین توصیف می‌کند:[۲۸]

خدا به مردم تبریز برفکند فنا فلک به نعمت تبریز برگماشت زوال
فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز رمال گشت جبال و جبال گشت رمال
دریده گشت زمین و خمیده گشت نبات دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال
بسا سرای که بامش همی به سود فلک بسا درخت که شاخش همی به سود هلال
کز آن درخت نمانده کنون مگر آثار وز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال
کسی که رسته شد از مویه گشته بود چو مو کسی که جسته شد از ناله گشته بود چو نال
یکی نبود که گوید به دیگری که مموی یکی نبود که گوید به دیگری که منال
همی به دیده بدیدم چو روز رستاخیز ز پیش رایت مهدی و فتنهٔ دجال
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال
  • در سال ۱۱۵۸ خورشیدی زمین‌لرزه خسارت‌های عمده‌ای به تبریز وارد کرد.[۲]

تبریز دارای یک شهرک امن برای اسکان شهروندان در مواقع وقوع بحران و بلایای طبیعی –به ویژه زمین‌لرزه– است. این شهرک که در بالادست بزرگراه شهید کسایی و در جوار پارک جنگلی عباس میرزا واقع شده، دارای گنجایش اسکان ۱۰ هزار نفر بوده و امکان اسکان ۲۰ هزار نفر را در شرایط بحرانی دارد.[۶۵]

مردم

زبان

توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان ترکی آذربایجانی سخن گفته می‌شود.

زبان امروزی مردم تبریز به ترکی آذربایجانی، ترکی آذری، آذربایجانی و آذری معروف است.[۶۶] همچنین زین‌العابدین شیروانی (معاصر فتحعلی‌شاه و محمدشاه) در کتاب «حدایق‌السیاحه» نیز تأیید می‌کند که ساکنان تبریز به این زبان سخن می‌گویند.[۲۲]

تا پیش از ورود زبان ترکی به منطقه، مردم تبریز به زبان آذری سخن می‌گفته‌اند که تا حدود سدهٔ یازدهم هجری در آذربایجان رایج بوده‌است.[۱] زبان آذری از زبان‌های ایرانی و نزدیک به گویش‌های جنوب دریای خزر و تاتی بوده‌است.[۲]

زبان ترکی آذربایجانی در ایران –برخلاف جمهوری آذربایجان– به الفبای فارسی نگاشته می‌شود.

مسعودی در سال ۳۱۴ (سدهٔ چهارم هجری) از میان زبان‌های رایج در این شهر، زبان‌های پهلوی، دری و آذری را ذکر نموده‌است.[۶۷] محمدجواد مشکور در کتاب «نظری به تاریخ آذربایجان» می‌نویسد: «زمانی که به سال ۴۸۸ هجری (سدهٔ پنجم هجری) ناصر خسرو با قطران در تبریز ملاقات می‌کند، مردم به زبان پهلوی آذری سخن می‌گفته‌اند؛ ولی به فارسی دری نمی‌توانسته‌اند سخن بگویند؛ البته تمام مکاتبات خود را به فارسی دری می‌نوشته‌اند».[۶۸]

یاقوت حموی در سدهٔ ششم هجری به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلای مصری) اشاره می‌کند که به یک لهجهٔ محلی ایرانی تکلم می‌کرده‌است.[۴۴] همچنین در رساله‌ای از مولانا روحی انارجانی به نام «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» (سدهٔ یازدهم هجری) بخشی به زبان آذری نوشته شده و این می‌نمایاند که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی، هنوز این زبان ایرانی در تبریز رواج داشته‌است.[۶۹]

قومیت

نوع پوشش مردم آذری.

آنتوریو تنرئیرو (جهان‌گرد پرتغالی) در سال ۱۵۲۵ میلادی (همزمان با حکومت شاه طهماسب صفوی) در مورد مردم تبریز می‌نویسد: «در این شهر فارسی‌زبانان و عده‌ای از ترکمانان زندگی می‌کنند که همگی سفیدپوست بوده و ظاهر و شکلی زیبا دارند».[۷۰]

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ خورشیدی انجام داد و براساس بررسی میدانی و جامعهٔ آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر ایران، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه‌گیری شدند، در تبریز شامل ۹۶٫۵% ترک (آذزی)، ۲٫۹% فارسی‌زبان و ۰٫۶% از سایر قومیت‌ها بودند.[۷]

آخرین مطالعهٔ مقایسه‌ای در مورد ساختار ژنتیکی ۳۵۲ ایرانی‌ نشان داده که آذری‌های ایرانی و احتمالاً اهالی تبریز، قرابت ژنتیکی نزدیکی‌ با مردم گرجستان دارند.[۷۱]

مذهب

نوشتار اصلی: شیعه دوازده‌امامی

بیشینهٔ مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. هرچند کمینه‌ای از مسیحیان ارمنی با ۱٬۰۹۷ نفر، آشوری با ۵۰۳ نفر، زرتشتی با ۲۶ نفر، سایر مسیحیان با ۱۷ نفر و کلیمی با ۵ نفر جمعیت نیز در این شهر سکونت دارند.[۷۲]

شاه اسماعیل یکم هنگام تاجگذاری در شهر تبریز (۱۵۰۱ میلادی) مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد؛ علی‌رغم آن‌که در آن زمان اکثریت ساکنان شهر سنی‌مذهب بودند.[۷۳]

تبریز شمار زیادی از پیروان اهل حق را در خود جای داده‌است. البته بنا به یک رسم نانوشته، هیچ‌گاه از این جماعت آمار گرفته نمی‌شود؛ ولی هر مسافری می‌تواند مردان آن‌ها را به راحتی از طریق سبیل بلندشان در بیرون تشخیص دهد. با توجه به این‌که تبریز محل اعدام سید علی‌محمد باب (ژوئیهٔ ۱۸۵۰) بوده، احتمال دارد تعدادی بهایی هم در شهر ساکن باشند.[۷۴]

ارامنهٔ تبریز که بیش‌ترین کمینهٔ ساکن این شهر را تشکیل می‌دهند، در طی نسل‌کشی ارمنی‌ها که توسط امپراتوری عثمانی و همزمان با جنگ جهانی اول صورت گرفت، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند. مذهب ارامنهٔ تبریز «گریگوری» است که یکی از مذاهب کهن آیین مسیحیت محسوب می‌شود.[۷۵] پیش‌تر جمعیت کوچکی از کلیمیان هم در شهر ساکن بودند؛ اما امروزه همهٔ آنها به تهران مهاجرت کرده‌اند.[۷۶]

فرهنگ

مقبرةالشعرای تبریز؛ آرامگاه بیش از ۴۰۰ شاعر، عارف و نام‌آور ایرانی. اسدی طوسی نخستین و محمدحسین شهریار واپسین آرمیده در این آرامگاه است.

از نظر شعر، ادب، هنر، خطاطی، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه، مشاهیر زیادی از تبریز برخاسته‌اند.[۱] همچنین یکی از مکتب‌های نگارگری ایران به نام «مکتب تبریز» نیز در این شهر و در دورهٔ ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آق‌قویونلو و صفویان شکل گرفته‌است.[۷۷]

از جملهٔ مشاهیر تبریز در سده‌های گذشته می‌توان نظام‌الدین تبریزی فقیه شافعی سدهٔ هشتم، قطران تبریزی شاعر پارسی‌گوی سدهٔ پنجم، خطیب تبریزی عالم ادبیات عرب و نویسندهٔ دیوان حماسه در سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم، تاج‌الدین تبریزی مفسر شافعی سدهٔ هشتم، ملا قاسم انوار عارف و شاعر سدهٔ نهم، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف سدهٔ یازدهم، بدیع‌الزمان تبریزی خوش‌نویس و شاعر سدهٔ یازدهم نام برد.[۱]

از مشاهیر تبریز در عصر حاضر نیز می‌توان به سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب الغدیر، سید حسن تقی‌زاده سیاست‌مدار و محقق، سید احمد کسروی مورخ، محسن هشترودی ریاضیدان، حسین کاظم‌زادهٔ ایرانشهر نویسنده و سید محمدحسین شهریار شاعر اشاره کرد.[۱]

نمونه‌هایی از آثار مکتب نگارگری تبریز در سدهٔ چهاردهم میلادی

تجارت

نوشتار اصلی: بازار تبریز

موقعیت جغرافیایی تبریز و قرارگرفتن آن در بین دامنه‌های کوه سهند و کرانهٔ شرقی دریاچهٔ ارومیه، این شهر را مبدل به تنها راه ارتباطی بین شمال (ماورای قفقاز و قره‌داغ) و جنوب (مراغه و کردستان) کرده بود. منابع تاریخی حاکی از تجارت تبریز با عثمانی‌ها، گرجی‌ها و روس‌ها و کشور هندوستان داشته و بسیاری از صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع می‌شده‌اند.[۲۸]

از نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم میلادی، تاجران انگلیسی‌تبار از طریق جادهٔ ابریشم و پس از عبور از شهرهای استانبول و ترابزون در ترکیهٔ امروزی، کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‌کردند. این بازار در زمان عباس میرزا نایب‌السلطنهٔ فتحعلی‌شاه قاجار به مرکز تجارت انگلیسی‌ها مبدل شده بود.[۱] تبریز همچنین یکی از مهم‌ترین مراکز بافت قالی در ایران بوده‌است.[۲۸]

جمعیت

تغییرات جمعیت تبریز (۱۳۸۵–۱۳۳۵).

جمعیت تبریز در سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر بوده‌است که پنجمین شهر پرجمعیت ایران و دویست و بیست و ششمین شهر پرجمعیت جهان محسوب می‌شود. این شهر تا سال ۱۳۴۵ خورشیدی دومین شهر پرجمعیت ایران –پس از تهران– بود که در این سال، شهرهای اصفهان و مشهد از آن پیشی گرفتند. همچنین در سال ۱۳۹۰ خورشیدی جمعیت کرج از جمعیت تبریز فزونی یافت.[۷۸][۷۹][۸۰]

تبریز به سبب مرکزیت اقتصادی، صنعتی، اداری و اعتبار بین‌المللی، مهاجرپذیرترین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب می‌گردد. اخیراً شهر جدید سهند در ۲۴ کیلومتری جنوب غرب تبریز و در جادهٔ تبریز-آذرشهر در دست ساخت است که برای جذب سرریز جمعیتی این شهر ساخته می‌شود تا کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد شود و توسعهٔ شهری تضمین گردد.[۱]

اماکن تاریخی

بناها

بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه؛ این بازار، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است.

تبریز بارها در طول تاریخ بر اثر زمین‌لرزه آسیب جدی دیده و بارها در اثر حمله‌های سلجوقیان، مغولان، عثمانی، اشغال تبریز توسط روس‌ها (به سال ۱۸۲۸–۱۸۲۷) دچار خرابی‌های شدیدی شده‌است.[۴۷] این جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های مکرر، بخش‌های عمده‌ای از قسمت‌های قدیمی شهر را نابود کرده‌است.[۸۱] به عنوان مثال، شاه اسماعیل صفوی پس از فتح هرات، هنرمندان بسیاری را با خودش به تبریز آورد؛ ولی هیچ‌کدام از بناهایی که او یا جانشینان مستقیم او ساخته‌اند، سالم باقی نمانده‌اند. آن‌چه از قصر شاه اسماعیل در شمال شرقی تبریز باقی‌مانده، توصیف‌هایی است که گردشگران اروپایی مکتوب کرده‌اند.[۸۲]

امروزه تنها دو محل باستانی –یعنی ارگ تبریز و مسجد کبود– از تبریز قدیم برجای مانده‌است. به همین دلیل این شهر نسبت به سایر شهرهای بزرگ ایران –همچون اصفهان، شیراز و حتی مشهد– آثار باستانی بسیار کم‌تری دارد. ارگ تبریز بنایی آجری است که پیش از سال ۷۰۱ خورشیدی برروی آواره‌های مسجدی ساخته شده‌است. این بنا از نظر سادگی، اندازه و پایداری، چشم‌گیر است. مسجد کبود بنایی است که حدود سال ۸۲۹ خورشیدی ساخته شده و به دلیل کاشی‌کاری آبی تزئینی زیبایش، شهرت یافته‌است. از دیگر آثار باستانی تبریز، خرابه‌های مقبرهٔ دوازده‌گوشهٔ غازان پسر ارغون (حاکم مغول ایران) نیز قابل ذکر است.[۲۶][۱۸]

مساجد

نوشتار اصلی: مساجد تاریخی تبریز
مسجد کبود (۱۸۷۲).
نمایی از یک درون یک مسجد در تبریز

برپایهٔ نوشته‌های جهانگردان و جغرافی‌دانان، در دوره‌های گوناگون تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بوده‌است. بسیاری از این مساجد در اثر جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های گوناگون از میان رفته‌اند و اکنون تنها چند مسجد تاریخی متعلق به سده‌های پیش در این شهر پابرجا مانده‌است.[۸۳]

از مهم‌ترین مسجدهای تاریخی تبریز می‌توان به مسجد استاد و شاگرد، مسجد اسماعیل خاله‌اوغلی، مسجد ثقةالاسلام، مسجد جامع، مسجد حاج صفرعلی حجت‌الاسلام، مسجد حسن پادشاه، مسجد خزینه، مسجد دال ذال، مسجد سیدالمحققین، مسجد صاحب‌الامر (شاه طهماسب یکم)، مسجد شاهزاده، مسجد صادقیه، مسجد ظهیریه، مسجد علی‌شاه، مسجد کاظمیه، مسجد کبود، مسجد مجتهد، مسجد مقبره، مسجد ملاباشی، مسجد میرزاصادق‌آقا، مسجد میرزامهدی قاری و مسجد قراملک اشاره کرد.[۸۴]

خانه‌ها

تا سال ۱۳۸۷ خورشیدی، بیش از ۶۰۰ باب خانهٔ تاریخی در سطح تبریز شناسایی شده‌است. تمام بناهای تاریخی و دیدنی موجود در تبریز در آخرین شب سال ۱۱۹۳ هجری و در آغاز دورهٔ حکومت قاجاریان بر اثر وقوع زمین‌لرزه‌ای هولناک تخریب شدند و این شهر به تلی از خاک تبدیل گشت.[۸۵]

در سال‌های پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تعدادی از خانه‌های تاریخی تبریز ترمیم شده‌است. برای نمونه خانهٔ کوزه‌کنانی –در خیابان راسته‌کوچه– به موزهٔ مشروطه، خانهٔ شربت‌اوغلی –در خیابان ثقةالاسلام– به فرهنگسرای تبریز و خانه‌های قدکی، گنجه‌ای‌زاده و بهنام –در خیابان مقصودیه– به مجموعهٔ دانشکدهٔ معماری تبدیل شده‌است. بسیاری از دیگر خانه‌های تاریخی تبریز نیز در حال احیا و ترمیم هستند و پس از مرمت به موزه یا سایر مراکز فرهنگی تبدیل خواهند شد.[۸۵]

سیاست

استانداری

تبریز از آغاز پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۲۸ خورشیدی تا صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، ولی‌عهدنشین بود. در این دوره ولی‌عهدان که از نزدیکان پادشاهان قاجار بودند، فرمانروایی تبریز و کل آذربایجان را برعهده داشتند.[۸۶]

پس از صدور فرمان مشروطیت در سال ۱۲۸۵ خورشیدی تا کودتای رضاشاه در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، دولت روسیه حاکمان این استان را تعیین می‌نمود. در دورهٔ پهلوی نیز بیش‌تر استانداران آذربایجان شرقی یا از جانب دولت‌های بیگانه نظیر آمریکا، انگستان و روسیه به این سمت منصوب می‌شدند یا از طرفداران این دولت‌ها بودند.[۸۶]

شهرداری

نوشتار اصلی: شهرداری تبریز

شهرداری تبریز نخستین نهاد شهرداری در سطح ایران است که در اوایل تأسیس باعنوان «بلدیه» در این شهر شناخته می‌شد. بنای کاخ شهرداری تبریز نیز در سال ۱۳۱۴ خورشیدی توسط شهردار وقت –حاج ارفع‌الملک جلیلی– بنیان نهاده شد که از جملهٔ عمارت‌های تاریخی و مستحکم این شهر به شمار می‌رود.[۸۷]

قاسم‌خان امیرتومان (والی) از دانش‌آموختگان دانشگاه سن‌سیر فرانسه نخستین شهردار تبریز بود که چاپخانهٔ سربی، چراغ برق، تراموا و تلفن را برای نخستین‌بار در سطح کشور در این شهر دایر نمود.[۸۷] همچنین در سال ۱۳۸۹ خورشیدی، «شیفته بدرآذر» به‌عنوان نخستین شهردار زن در تاریخ تبریز به سمت شهرداری منطقهٔ ۶ این شهر منصوب شد؛ وی پیش از این معاون شهرداری منطقهٔ ۷ تبریز بوده‌است.[۸۸]

کنسولگری‌ها

کنسولگری ایالات متحدهٔ آمریکا در ضلع جنوبی ارگ تبریز به سال ۱۹۱۱ میلادی؛ تصویر گرفته شده توسط مورگان شوستر.

تبریز در گذشته دارای ۱۱ کنسولگری بوده و در حال حاضر تنها ۲ کنسولگری در این شهر فعال است:[۸۹]

نام کشور وضعیت کنسولگری
پرچم جمهوری آذربایجان جمهوری آذربایجان فعال[۹۰]
پرچم ترکیه ترکیه فعال[۹۱]
پرچم آلمان آلمان غیر فعال[۹۲]
پرچم ایالات متحده آمریکا ایالات متحدهٔ آمریکا غیر فعال[۹۲]
پرچم اتریش اتریش غیر فعال[۹۲]
پرچم بریتانیا بریتانیا غیر فعال[۹۲]
پرچم جمهوری جنوا جمهوری جنوا غیر فعال[۹۳]
پرچم روسیه روسیه غیر فعال[۹۲]
پرچم فرانسه فرانسه غیر فعال[۹۲]
پرچم عراق عراق غیر فعال[۹۴]
پرچم جمهوری ونیز جمهوری ونیز غیر فعال[۹۳]

اماکن تفریحی

پارک‌ها

نوشتار اصلی: پارک‌های تبریز
کاخ کلاه‌فرنگی ایل‌گلی در میان دریاچهٔ بوستان ایل‌گلی.

تبریز دارای ۱۳۲ پارک فعال است که این تعداد شامل ۴۵ پارک همسایه‌ای، ۵۲ پارک محله‌ای، ۲۵ پارک ناحیه‌ای، ۶ پارک منطقه‌ای و ۴ پارک شهری می‌شود.[۹۵] امروزه ۸ پارک مسافر در تبریز فعالیت می‌کنند که توان پذیرایی از ۱۰٬۰۰۰ مسافر را به‌طور همزمان دارند.[۹۶]

هتل‌ها

تبریز نخستین شهر در ایران است که در آن هتل و مسافرخانه به سبک جدید ایجاد شده و اولین هتل در حدود سال ۱۲۷۷ خورشیدی توسط شخصی به نام «میرزا اسحاق‌خان معزالدوله» در جوار پل قاری احداث شده بود.[۹۷]

هم‌اکنون شهر تبریز دارای ۱۸ باب هتل است.[۹۷] هتل‌های ۵ ستارهٔ پارس و شهریار در منطقهٔ ایل‌گلی[۹۸] و ۴ ستارهٔ بین‌المللی تبریز و گسترش در منطقهٔ آبرسان از مهم‌ترین هتل‌های تبریز محسوب می‌شوند.[۹۹] همچنین هتل‌های ایران، آذربایجان، دریا، سینا، قدس، ارک، مروارید، پارک و نگین، از دیگر هتل‌های معروف این شهر هستند.[۱۰۰][۱۰۱]

سینماها

نوشتار اصلی: سینما در تبریز

تبریز مهد سینما و تئاتر ایران بوده و پیشینهٔ ورود هنرهای مدرن به این شهر به بیش از یک و نیم سده می‌رسد. پیش از ورشکستگی سینمای ایران در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، تبریز ۱۵ باب سالن سینما را در خود جای داده بود که امروزه تنها ۷ باب از آن‌ها سالم باقی‌مانده‌است؛ هم‌چنین در این مدت تنها یک باب سالن سینمای جدید به‌نام سینما ناجی در این شهر به بهره‌برداری رسیده‌است.[۱۰۲]

نمایشگاه‌ها

نمایشگاه بین‌المللی تبریز بزرگ‌ترین مرکز نمایشگاهی در سطح ایران است. این نمایشگاه با ۴ کیلومتر مربع وسعت در ورودی شرقی تبریز (دروازهٔ تهران) واقع شده و با فضای مفید به میزان یک کیلومتر مربع به صورت ۹ سالن نمایش مسقف جمعاً به متراژ ۵۰٬۰۰۰ متر مربع و فضای باز نمایشی به میزان ۲۰٬۰۰۰ متر مربع، جایگاه بسیار مهمی در سطح منطقهٔ خاورمیانه پیدا کرده‌است.[۱۰۳]

موزه‌ها

شهر تبریز از نظر شمار موزه‌ها سومین شهر ایران بوده و موزه‌هایی همچون موزهٔ آذربایجان و قاجار را در خود جای داده‌است:[۱۰۴][۱۰۵]

تصاویری از اشیای موجود در موزهٔ آذربایجان

آموزش

میرزا حسن تبریزی مشهور به «رشدیه» و شاگردانش؛ وی از بنیان‌گذاران تحصیلات ابتدایی به شیوهٔ نوین در ایران است.
برج ساعت دانشگاه تبریز.

عمومی

تحصیلات ابتدایی به شکل مدرن در ایران از اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به وجود آمده‌است. اگرچه حکومت ایران و مبلغین مسیحی –که می‌خواستند از طریق فراهم‌آوردن امکانات آموزشی، تبلیغ دینی نمایند– در رشد تحصیلات ابتدایی نقش داشتند؛ ولی رشد آموزش ابتدایی در ایران، بیش‌تر از همه مدیون زحمت‌ها و تلاش‌های شخصی به نام حاج میرزا حسن‌خان رشدیه –مردی مذهبی از طبقهٔ متوسط– بود. او که عمیقاً تحت تأثیر کتاب «احمد» و پیشرفت‌های آموزشی در شهر بیروت قرار گرفته بود، به تبریز بازگشت و در سال ۱۸۶۷ میلادی مدرسهٔ یک‌اتاقی‌اش را در این شهر تأسیس نمود. رشدیه برای کودکان متکا و میزهایی گذاشته بود که به بچه‌ها قابلیت این را می‌داد که به آسانی بنویسند.

مدرسهٔ رشدیه با مخالفت روحانیون مواجه شد که آن را تهدیدی برای سیستم آموزشی خود می‌دانستند. رشدیه مأیوس و ناامید، خود را به صورت اختیاری به مصر تبعید کرد. حدود ده سال بعد، حاکم آذربایجان از وی دعوت کرد که به تبریز بازگردد و مدرسه‌اش را راه بیندازد. با بازگشت او به تبریز، این‌بار مدرسهٔ رشدیه مورد استقبال زیاد روبه‌رو شد و وی شهرت بسیاری پیدا کرد؛ به‌طوری که پادشاه ایران از او خواست که مدرسه‌ای هم در تهران به شکل مدرن تأسیس کند و ۳۶٬۰۰۰ ریال جهت ارتقای تحصیلات ابتدایی تخصیص داده‌شد.[۱۰۶]

عالی

نخستین دانشگاه در ایران مدرسهٔ دارالفنون بود که تأکید برروی موضوعات نظامی، مهندسی، پزشکی و هنر داشت. حدود پنج سال بعد از آن، مدرسه‌ای نظامی نیز در تبریز و همچنین در اصفهان افتتاح شد.[۱۰۶] دانشگاه تبریز یک سال پس از خاتمهٔ جنگ جهانی دوم (۱۳۲۴ خورشیدی) با نام «آذربایجان اونیورسیته‌سی» (دانشگاه آذربایجان) در زمان حکومت خودمختار آذربایجان و به دستور سید جعفر پیشه‌وری تأسیس شد.[۱۰۷][۱۰۸] در حال حاضر تبریز به عنوان دومین شهر دانشگاهی ایران –پس از تهران– مطرح است.[۱۰۹][۱۱۰]

امروزه تبریز دارای مؤسسه‌های آموزش عالی متعددی نظیر آزاد اسلامی، پیام نور، تبریز، ربع رشید، سراج، شهید مدنی، صنعتی سهند، علوم پزشکی، نبی‌اکرم و هنر اسلامی است. دانشگاه تبریز در خردادماه ۱۳۲۵ خورشیدی و در زمان حکومت دموکراتیک آذربایجان به نام «آذربایجان اونیورسیته‌سی» تأسیس شد؛ اما پس از سقوط آن حکومت با نام دانشگاه تبریز فعالیت خود را ازسر گرفت.[۱۱۱]

صنایع

نوشتار اصلی: صنایع تبریز
میدان ماشین‌سازی تبریز در محلهٔ قراملک.

تبریز یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی و تجارتی ایران است و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی و پتروشیمی فعالیت زیادی دارد.[۱۱۲] این شهر مدت‌ها است که مرکز هنر و صنایع دستی (به خصوص سرامیک، سفال، جواهرآلات و نقره‌کاری) محسوب می‌شود.[۱۱۳]

قالی مهم‌ترین صادرات صنایع دستی تبریز به شمار می‌رود.[۱۱۳] این نوع قالی به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی است که صادرات آن یکی از منابع قابل توجه ارزی محسوب می‌شود.[۱۱۲] در زمینهٔ صنعت چرم نیز تبریز جزء پیشتازان است و کیف و کفش آن عموماً دارای کیفیت بالایی است. در سال ۱۳۸۷ خورشیدی حدود ۹۰ درصد از ۳۰ میلیون جفت کفش تولیدی در ایران در این شهر تولید شده‌است.[۱۱۴]

کارخانه‌های صنعتی تبریز پس از سال ۱۳۴۵ خورشیدی و با احداث کارخانه‌های تراکتورسازی و ماشین‌سازی رونق پیدا کردند و این شهر به‌عنوان یک قطب صنعتی در سطح منطقه شناخته شد.[۱۱۵] صنایع مختلفی از قبیل صنایع شیمیایی، ماشین‌آلات و تجهیزات، محصولات کانی غیرفلزی، مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات، نساجی، پوشاک و چرم در تبریز مشغول فعالیت هستند.[۱۱۶]

امروزه بیش از ۵۵ درصد از کارگاه‌های بزرگ صنعتی استان آذربایجان شرقی در تبریز مستقر شده‌اند که این امر سبب مهاجرت نیروی کار موردنیاز برای فعالیت در این کارگاه‌ها از نقاط مختلف استان به این شهر گردیده‌است.[۱۱۷]

افزون بر این، شهر صنعتی تبریز در سال‌های اخیر به قطب صنایع غذایی، آشامیدنی ایران و خاورمیانه تبدیل شده‌است؛ به طوری که هم‌اکنون بیش از ۵۰ درصد شیرینی و شکلات کشور که شامل ۶۰۰ نوع محصول می‌شود، در این شهر تولید می‌شود که از این میان، ۵۲ درصد شکلات، ۴۰ درصد بیسکویت، ۴۳ درصد ویفر، ۴۶ درصد تافی و ۳۸ درصد بّن‌بّن و آب‌نبات کشور در تبریز تولید می‌شود.[۱۱۸]

معضلات شهری

آلودگی هوا

نمایی از تبریز و هوای آلودهٔ آن.

تبریز دومین شهر آلودهٔ ایران است و میزان آلودگی هوا در این شهر روزبه‌روز افزایش یافته و شدیدتر می‌شود. مهم‌ترین علت آلودگی هوای تبریز، حمل و نقل درون‌شهری است و وجود صنایع بزرگ و مادر در پیرامون شهر نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار بر آلودگی هوای این شهر به‌شمار می‌رود.[۱۱۹]

براساس یک طرح آمارگیری که در سال ۱۳۷۹ خورشیدی صورت گرفت، روزانه در سطح تبریز ۵۵۸٫۱۶۷۱ تن مواد آلوده‌کننده تولید می‌شود که از این مقدار منابع بزرگ صنعتی ۲۸۶٫۱۰۰۱ تن، وسایط نقلیهٔ موتوری ۲۰۱٫۶۵۴ تن و فراورده‌های نفتی مصرفی در اماکن تجاری، صنعتی و مسکونی ۷٫۱۶ تن را شامل می‌شوند.[۱۲۰]

با تشدید ترافیک خودروها و افزایش آلوده‌کننده‌هایی مانند نیروگاه حرارتی، صنایع پتروشیمی و پالایشگاه، آلودگی هوا از میانه‌های سدهٔ بیستم پیوسته در حال افزایش بوده‌است. تهدید اصلی محیط‌زیستی در حال حاضر ریزگردهای واردشده از عراق و خشکیدگی دریاچهٔ ارومیه است. دریاچهٔ مزبور از اواخر سدهٔ بیستم دچار بحران شده‌است. کاهش سطح آب، افزایش شوری آب و ظهور جزایر نمکی بزرگ در کناره‌های آن، علایم هشداردهنده‌ای هستند که از خشک‌شدن نهایی این دریاچه خبر می‌دهند. احتمالاً در آینده باد، ذرات نمک و املاح دیگر را در نواحی اطراف دریاچهٔ ارومیه –به ویژه تبریز– پراکنده ساخته و سلامتی ساکنان این شهر را به خطر بیندازد.[۱۲۱]

حاشیه‌نشینی

طرح جامع شهرسازی تبریز پس از وقوع انقلاب سفید.

در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی و پس از وقوع انقلاب سفید، به دلیل ایجاد کارخانه‌های متعدد صنعتی در تبریز، افراد بیکار ساکن شهرها و روستاهای اطراف، به‌دنبال یافتن شغل در این مراکز و اقامت در این شهر، به‌سمت تبریز سرازیر شدند. حاشیه‌نشینان در مدت کوتاهی برای خود خانه‌ای می‌ساختند و در این خانه‌ها ساکن می‌شدند. خانه‌های آنان از ابتدایی‌ترین امکانات رفاهی همچون آب، برق، گاز و تلفن بی‌بهره بود. گسترش این امر باعث ایجاد محله‌های بزرگ حاشیه‌نشین در پیرامون تبریز شد و در طی چندسال، چهرهٔ این شهر را تغییر داده و آن را با مشکلات متعددی روبه‌رو کرد.[۱۲۲]

امروزه تبریز در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر حاشیه‌نشین را در خود جای داده‌است. حاشیه‌نشینان به‌طور عمده در مناطق حاشیه‌ای شمال، شمال غرب و جنوب این شهر ساکن شده‌اند که از میان این مناطق می‌توان محله‌های آخماقیه، حافظ، خلیل‌آباد، داداش‌آباد، سیلاب، طالقانی، کشتارگاه، لاله، مارالان، منبع و یوسف‌آباد را نام برد که حدود ۳۰ کیلومتر مربع از مساحت تبریز را اشغال نموده‌اند.[۱۲۲]

بخش‌ها

گسترش شهر

سراسرنمای انتهای شرقی تبریز از بوستان ایل‌گلی.
نقشهٔ تبریز در سدهٔ شانزدهم میلادی.

تبریز در گذشته دارای هشت دروازه بوده که ورود و خروج از شهر از طریق آن‌ها انجام می‌پذیرفته‌است. بعدها در امتداد این دروازه‌های تاریخی، بازارچه‌هایی احداث گردیدند تا نیاز مردم هرمنطقه را تأمین نمایند و از مراجعهٔ مستمر مردم به بازارهای مرکزی جلوگیری شود. رفته‌رفته در پیرامون این بازارچه‌ها واحدهای مسکونی شروع به ساخت گردیدند و از همین روی بازارچه‌ها به هم متصل شدند و محله‌های جدیدی در گوشه و کنار شهر پدید آمدند.[۱۲۳]

امروزه باتوجه به گسترش روزافزون تبریز، این قسمت از شهر که بازار تبریز و سایر بازارچه‌های قدیمی و جدید را در درون خود جای داده، به‌عنوان مرکز شهر شناخته می‌شود. این منطقه از سمت شمال به خیابان شمس تبریزی، از سمت جنوب به محله‌های چرنداب و لیل‌آباد، از سمت شرق به خیابان‌های ثقةالاسلام و خاقانی و از سمت غرب به خیابان‌های راسته‌کوچه و شریعتی محدود شده‌است.[۱۲۴]

مناطق شهرداری

شهر تبریز از ۱۰ منطقهٔ مستقل شهرداری تشکیل یافته که از مجموع ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵ خورشیدی، ۳۱۴٬۰۷۱ نفر در منطقهٔ ۱، ۲۸۰٬۲۶۱ نفر در منطقهٔ ۲، ۳۲۷٬۷۹۹ نفر در منطقهٔ ۳، ۳۰۱٬۵۶۱ نفر در منطقهٔ ۴، ۶۵٬۰۹۲ نفر در منطقهٔ ۵، ۲۴٬۶۲۷ نفر در منطقهٔ ۶، ۴۸٬۴۵۴ نفر در منطقهٔ ۷ و ۱۷٬۰۷۰ نفر در منطقهٔ ۸ ساکن بوده‌اند. براساس همین آمار، منطقهٔ ۳ پرجمعیت‌ترین و منطقهٔ هشت کم‌جمعیت‌ترین منطقهٔ تبریز به‌شمار می‌رود.[۳]

در سال ۱۳۸۸ خورشیدی، مناطق ۹ و ۱۰ در بخش‌های شرقی و شمالی محدودهٔ این شهر تأسیس شدند. منطقهٔ ۱۰ از پیوستن بخش‌هایی از مناطق ۱، ۴ و ۸ ایجاد شده‌است.[۱۲۵][۱۲۶] همچنین عملیات الحاق باسمنج به تبریز آغاز شده و در همین راستا جادهٔ مواصلاتی این شهر و مرکز استان در حال تعریض است.[۸۸][۱۲۷]

ترابری

نوشتار اصلی: ترابری در تبریز

فرودگاه

فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز در سال ۱۳۲۶ خورشیدی تأسیس شد و فعالیت‌های خود را به‌طور رسمی از سال ۱۳۳۸ خورشیدی آغاز نمود. این فرودگاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی به فرودگاه بین‌المللی ارتقا یافت و در سال ۱۳۷۸ خورشیدی به‌عنوان یکی از فرودگاه‌های آسمان‌باز ایران شناخته شد.[۱۲۸]

پروازهای خارجی فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد ارزروم، ازمیر، اسپارتا، استانبول، باکو، بغداد، تفلیس، جده، دبی، دمشق و مدینه است. پروازهای داخلی نیز به صورت هفتگی و روزانه از این فرودگاه انجام می‌پذیرد که شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد اصفهان، اهواز، بندرعباس، تهران، رشت، شیراز، عسلویه، کیش، ماهشهر و مشهد است. همچنین شرکت‌های هواپیمایی آتا، آسمان، ارم، ایران، ایران ایرتورز، تابان، ترکیه، فارس ایر قشم، کاسپین، کیش و نفت ایران به فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز پرواز دارند.[۱۲۹][۱۳۰]

راه‌آهن

کارهای ساختمانی راه‌آهن تبریز از سال ۱۲۹۱ در محور تبریز–جلفا و صوفیان–رازی (در مرز ترکیه) شروع و در سال ۱۲۹۵ محور تبریز–جلفا با ۱۴۹ کیلومتر مورد بهره­برداری قرار گرفت.[۱۳۱]

دومین خطی که پس از تکمیل راه‌آهن سراسری اقدام به ساخت آن گردید، خط تهران–تبریز بود که ساخت این خط در روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و در روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریل‌گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره‌برداری از آن آغاز شد.[۱۳۱]

تنها خط بین‌المللی راه‌آهن تبریز، خط تبریز–نخجوان است. از خطوط داخلی راه‌آهن تبریز می‌توان به خطوط تبریز–تهران، تبریز–مشهد و تبریز–سلماس اشاره کرد.[۱۳۲]

ترمینال

پایانهٔ مسافربری تبریز نخستین پایانهٔ مسافربری در سطح ایران است که در سال ۱۳۲۸ خورشیدی طرح احداث آن مطرح شد. از سال ۱۳۴۷ خورشیدی عملیات اجرایی این پایانه شروع شده و سرانجام در سال ۱۳۵۲ خورشیدی به بهره‌برداری رسید. سازمان پایانه‌های مسافربری تبریز نیز در سال ۱۳۷۴ خورشیدی تأسیس شده‌است.[۱۳۳]

مترو

نوشتار اصلی: متروی تبریز

عملیات اجرایی متروی تبریز از سال ۱۳۸۰ آغاز شده‌است. متروی تبریز در پنج مسیر ساخته می‌شود که پس از تهران بیش‌ترین تعداد خطوط مترو در ایران را دارا است. چهار خط این مترو داخلی بوده و یک خط آن خارج از حومه‌است. پیش‌بینی می‌شود متروی تبریز قادر به جابه‌جایی ۳۰ هزار نفر به وسیلهٔ ۳۰ قطار در هر ساعت و در هر جهت از مسیرهای پنج‌گانه باشد.[۱۳۴]

براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، مسیر اول به‌طول ۱۸ کیلومتر از میدان ایل‌گلی تا کوی لاله و مسیر دوم به طول ۲۷ کیلومتر از دانشگاه آزاد اسلامی تا قراملک خواهد بود. خط خارج از حومه (مسیر پنجم) نیز به طول ۲۰ کیلومتر از شهر جدید سهند تا تبریز خواهد بود.[۱۳۴]

اتوبوس تندرو

سامانهٔ اتوبوس تندرو در ایران پس از تهران در تبریز به اجرا درآمده‌است. این سامانه در دو خط اجرا شده و محدودهٔ تردد خط اول این سامانه از میدان بسیج (در شرق شهر) تا میدان راه‌آهن (در غرب شهر) است که به طور کلی مسافتی حدود ۱۸ کیلومتر و ۶۱ ایستگاه را شامل می‌شود.[۱۳۵][۱۳۶]

تاکسی

سازمان تاکسیرانی تبریز ۱۵ هزار دستگاه تاکسی را سازماندهی کرده که این تعداد شامل ۱۱ هزار و ۵۰۰ دستگاه تاکسی پلاک قرمز، ۳ هزار دستگاه تاکسی مربوط به آژانس‌ها و شرکت‌های حمل و نقل خصوصی و ۵۰۰ دستگاه تاکسی کمکی است.[۱۳۷]

ورزش

نوشتار اصلی: ورزش در تبریز
ورزشگاه یادگار امام تبریز در یکی از بازی‌های خانگی باشگاه فوتبال تراکتورسازی؛ این ورزشگاه با گنجایش ۷۲ هزار نفر تماشاگر، دومین ورزشگاه بزرگ ایران –پس از ورزشگاه آزادی تهران- محسوب می‌شود.

تبریز دارای حدود ۱۰۰ مکان ورزشی شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، اسکواش، باستانی، بدمینتون، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، شمشیربازی، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری و ووشو، میدان‌های تنیس، فوتبال، والیبال و هاکی، زمین‌های اسکیت و تیراندازی با کمان، پیست‌های اسکی و دوومیدانی، چمن‌های طبیعی و مصنوعی و استخرهای سرپوشیده و روباز است.[۱۳۸]

فوتبال

فوتبال یکی از محبوب‌ترین رشته‌های ورزشی در نزد مردم تبریز است. بازی‌های خانگی باشگاه فوتبال تراکتورسازی در این شهر برگزار می‌شود که در بیش‌تر بازی‌ها، ورزشگاه ۷۰ هزار نفری یادگار امام، مملو از هواداران این تیم می‌شود؛ به طوری که این باشگاه در هر سه فصل حضور خود در لیگ برتر در فصل‌ها ۸۹–۱۳۸۸، ۹۰–۱۳۸۹ و ۹۱–۱۳۹۰، بیشترین تعداد تماشاگر را در بازی‌های خانگی داشته‌است.[۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲]

تبریز در سال ۱۳۹۲ خورشیدی با داشتن ۳ تیم در لیگ برتر فوتبال و لیگ برتر فوتسال ایران، به عنوان قطب فوتبال و فوتسال کشور شناخته می‌شود.[۱۴۳][۱۴۴][۱۴۵]

دوچرخه‌سواری

طبق اعلام کنفدراسیون دوچرخه‌سواری آسیا، تبریز قطب دوچرخه‌سواری این قاره به شمار می‌رود. این شهر دارای دو تیم دوچرخه‌سواری است که در اتحادیه جهانی دوچرخه‌سواری ثبت شده‌اند. همچنین بزرگترین پیست دوچرخه‌سواری کشور پس از تهران در تبریز به بهره‌برداری رسیده‌است. نخستین مدرسه دوچرخه‌سواری ایران نیز در تبریز تاسیس خواهد شد.[۱۴۶]

تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز به عنوان نخستین تیم کونتیننتال ایران، یکی از قدرتمندترین تیم‌های دوچرخه‌سواری آسیا بوده و به مدت ۳ فصل متوالی مقام نخست تمام رده‌های تیمی و انفرادی تورهای آسیایی ۲۰۰۷-۲۰۰۸، ۲۰۰۸-۲۰۰۹ و ۲۰۰۹-۲۰۱۰ را به دست آورده‌است.[۱۴۷]

تور دوچرخه‌سواری بین‌المللی آذربایجان به عنوان قدیمی‌ترین تور دوچرخه‌سواری آسیا در خردادماه هرسال در سطح استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل (با مبدأ و مقصد تبریز) زیرنظارت فدراسیون بین‌المللی دوچرخه‌سواری (UCI) برگزار می‌شود. نخستین دوره از این رقابت‌ها در سال ۱۳۶۵ با حضور تیم‌های داخلی برگزار شد.[۱۴۸][۱۴۹]

رسانه‌ها

صدا و سیما

نوشتار اصلی: شبکه سهند

رادیو تبریز به‌عنوان دومین رادیوی ایران از سال ۱۳۲۵ خورشیدی فعالیت خود را آغاز نمود. این رادیو پس از سال ۱۳۷۶ خورشیدی در قالب شبکهٔ استانی صدای مرکز آذربایجان شرقی به فعالیت خود ادامه می‌دهد.[۱۵۰]

تلویزیون تبریز در سال ۱۳۵۰ خورشیدی با فرستنده‌ای ۱۰۰ واتی افتتاح گردید. در آبان ۱۳۷۹ خورشیدی با راه‌اندازی شبکهٔ استانی سیمای مرکز آذربایجان شرقی، این تلویزیون تغییراتی را متحمل شد.[۱۵۰] صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی در هفدهمین جشنوارهٔ مراکز صدا و سیمای ایران، چهارمین مرکز برتر پس از مراکز خوزستان، مازندران و گیلان شناخته شد.[۱۵۱]

نشریه‌ها

روزنامهٔ انجمن
نشریهٔ ملانصرالدین چاپ تبریز؛ احوال ملت‌ها در سدهٔ بیستم.

روزنامهٔ انجمن تبریز –که از رمضان ۱۳۲۴ هجری شروع به فعالیت کرده بود– به دلیل فراهم آوردن اطلاعاتی راجع به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطه و استبداد صغیر، مورد توجه ویژهٔ محققان معاصر قرار گرفته و آنان نسخه‌های به دست رسیده از این روزنامه را باارزش‌ترین اسناد برای مطالعهٔ دوران استبداد صغیر می‌دانند.[۱۵۲]

اهمیت روزنامهٔ انجمن تبریز در آن است که انتشار آن در دوران استبداد صغیر ادامه پیدا کرد و دلیل این امر هم آن بود که مردم تبریز بلافاصله پس از شنیدن خبر بمباران مجلس، به مبارزه علیه محمدعلی‌شاه پرداختند و در زمانی که حکومت مرکزی تقریباً تمام جراید را تعطیل کرده بود و از ورود روزنامه‌های خارجی جلوگیری به عمل می‌آورد، این نشریه به کار خود ادامه داد.[۱۵۲]

تصاویری از نخستین نسخه‌های روزنامهٔ انجمن

ره‌آوردها

کوفته تبریزی؛ غذای سنتی تبریز.
قلم‌زنی، ابزار دقیق، اسطرلاب جدید؛ کار صنعتگر تبریزی که در سال ۱۳۹۲ ساخته شده‌است.

ره‌آوردهای تبریز، شامل غذاهای سنتی، شیرینی‌ها و صنایع دستی این شهر:[۱۵۳]

غذاهای سنتی

شیرینی‌ها

تبریز

ببببببیبیب

صنایع دستی

شهرهای خواهر

استانبول؛ از خواهرخوانده‌های تبریز.
باکو؛ از خواهرخوانده‌های تبریز.

تبریز با ۱۳ شهر جهان در ۱۰ کشور مختلف دارای پیوند خواهرخواندگی است که ۴ مورد از این شهرها در کشور ترکیه واقع شده‌اند.

نام کشور شهر خواهرخوانده
پرچم ترکیه ترکیه استانبول[۱۵۴]
پرچم ویتنام ویتنام هوشی‌مین[۱۵۵]
پرچم ترکیه ترکیه ازمیر[۱۵۶]
پرچم چین چین ووهان[۱۵۷]
پرچم جمهوری آذربایجان جمهوری آذربایجان باکو[۱۵۸]
پرچم اتریش اتریش وین[۱۵۹]
پرچم روسیه روسیه قازان[۱۶۰]
پرچم ترکیه ترکیه قونیه[۱۶۱]
پرچم کرواسی کرواسی زاگرب[۱۶۲]
پرچم ترکیه ترکیه ارزروم[۱۶۳]
پرچم فلسطین فلسطین غزه[۱۶۴]
پرچم بلاروس بلاروس موگیلف[۱۶۵]
پرچم تاجیکستان تاجیکستان خجند[۱۶۶]

پانویس

  1. ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ ۱٫۲۳ ۱٫۲۴ ۱٫۲۵ ۱٫۲۶ ۱٫۲۷ ۱٫۲۸ ۱٫۲۹ ۱٫۳۰ ۱٫۳۱ تبریز، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، ت، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۰، سرواژه تبریز، ص۳۸۱.
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ ۲٫۱۴ ۲٫۱۵ ۲٫۱۶ ۲٫۱۷ ۲٫۱۸ Tabrīz, Encyclopaedia of Islam
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «درگاه ملی آمار». سازمان آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۰۸. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «جمعیت تبریز به ۱٫۸ میلیون نفر رسید». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۱۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  5. «Iran». Central Intelligence Agency. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱. 
  6. «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها وکلان شهرها/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس *بهاء:۱۰۰۰۰۰ ریال-شابک:۷-۶۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)*یادداشت:عنوان دیگر:طرح و بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی) سال ۱۳۸۹ *توصیفگر:شاخص‌های غیرثبتی+شاخص‌های فرهنگی+گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها و کلان شهرها *توصیفگر:ایران ۳۸۶۲۸۹ *تهران۱۹۹۰۶۶ /مشهد۲۹۲۳۴۱ /اصفهان ۱۷۰۰۱۷/تبریز۱۸۴۸۱/کرج ۲۷۸۲۵۲/شیراز۲۵۱۷۰۳/اهواز۱۷۶۴۰۳/قم۲۷۰۸۷۷ *شناسنامه افزوده:واعظی، منصور،۱۳۳۳-۷۳۵۰۶۸ *شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی *مرکز پخش:خیابان ولیعصر، زرتشت غربی، خیابان کامبیز، بخش طباطبایی رفیعی، پلاک۱۸، تلفن:۷-۸۸۹۷۸۴۱۵ ketabnashr@gmail.com *لیتوگرافی، چاپ وصحافی:سازمان چاپ و انتشارات اوقاف
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ «نقشهٔ بافت‌های فرسودهٔ مصوب شهرها: تبریز». وب‌گاه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. بازبینی‌شده در ۱۴ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ نقشهٔ کامل تبریز بزرگ، نگاهی کوتاه به شهر تبریز.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «اطلاعات آب و هوای تبریز». سازمان هواشناسی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «Weather Statistics: Tabriz, Iran, Islamic Republic of». The Weather Network. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸. 
  12. Burke, Andrew, et al.(2004). Page 133
  13. «صادق نجفی شهردار تبریز شد». خبرگزاری مهر، ۲۱ مهر ۱۳۹۲. 
  14. Le Gall, Michel. «Tabriz». World Book Advanced. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۰۸. 
  15. «تاریخچهٔ شهرداری تبریز». وب‌گاه شهرداری تبریز. بازبینی‌شده در ۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  16. بانک اطلاعاتی آکو، لیست پلاک‌های خودروهای ایران
  17. فرهنگ فارسی معین
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ Tabrīz, Encyclopædia Britannica
  19. «Tabriz». دانشنامهٔ looklex. بازبینی‌شده در ۲۱ آگوست ۲۰۱۲. 
  20. «CITY POPULATIONS THROUGH HISTORY». Teacherweb. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  21. «تاریخچهٔ شهرداری تبریز». وب‌گاه شهرداری تبریز. بازبینی‌شده در ۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ حدایق‌السیاحه، صفحهٔ ۸۶، شمارهٔ ۱۳۰۵، نسخهٔ کتابخانهٔ ملی پاریس
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ عزیزپور، صفحه ۵۹-۵۸
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۸
  25. صالحی، نصرالله، جوادیان، مسعود و حداد عادل، غلامعلی. تاریخ معاصر ایران-۲۵۳. چاپ چهارم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۶. صص ۱۰ و ۱۱. ISBN 964-05-1430-6. 
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ ۲۶٫۵ William Bayne Fisher, J. A. Boyle (1968), p. 14
  27. «تغییر پایتخت: از هگمتانه تا تهران، و بعد؟». تارنمای صدای آمریکا، ۶ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۶ دی ۱۳۹۲. 
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ ۲۸٫۳ ۲۸٫۴ ۲۸٫۵ ۲۸٫۶ ۲۸٫۷ دهخدا. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸. 
  29. تبریز شهر اولین ها-ابرار نیوز
  30. «تبریز عنوان‌دار شهر بدون گدا در جهان». وب‌گاه عصر ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۹. 
  31. «تبریز؛ شهر زیرگذرها و روگذرها». همشهری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۲۲. 
  32. «تبریز رتبه نخست امنیت را کسب کرد». خبرگزاری مهر، ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱. 
  33. «تبریز امن‌ترین کلانشهر کشور شناخته شد». خبرگزاری فارس، ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱. 
  34. «از سوی سازمان بهداشت جهانی اعلام شد: تبریز سالم‌ترین شهر کشور، افتخاری دیگر برای شهرداری». خبرگزاری آریا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ مهٔ ۲۰۱۰. 
  35. «تبریز مهد سرمایه گذاری ایران است». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  36. «شهرداری تبریز رتبهٔ اول سرمایه‌گذاری کشور». باشگاه خبرنگاران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  37. ««فرصت طلایی» سومین همایش بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری آذربایجان شرقی». شبکهٔ سهند. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  38. «درباره دانشگاه - معرفی و تاریخچه». دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از و. تاریخچه.html نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  39. «نوین: شهر تبریز دارای رتبهٔ دوم بلندمرتبه‌سازی در کشور است». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  40. «تبریز رتبه دوم جذب توریسم درمانی ایران». واحد مرکزی خبر، ۱ بهمن ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲ بهمن ۱۳۹۱. 
  41. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس، ۲۴ تیر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲. 
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ ۴۲٫۲ «فعالیت‌های گروه سایپا در تبریز توسعه می‌یابد». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۰. 
  43. «نبود شهر در آفاق، خوش‌تر از تبریز». وب‌گاه راسخون. بازبینی‌شده در ۳ فوریهٔ ۲۰۱۰. 
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ ۴۴٫۲ یاقوت حموی، «تبریز»، معجم البلدان ج۲، ۱۳
  45. عباداله فتح الهی. «آشنایی با تبریز؛ پیشینهٔ تبریز، برگرفته از کتاب آشنایی با تبریز: از انتشارات شهرداری تبریز». وب‌گاه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  46. احمد کسروی (۱۳۲۲)، صفحهٔ ۹
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ Tabrīz, Microsoft Encarta
  48. Ramirez-faria, Carlos, p. 704
  49. ابن خرداذبه، (به عربی: 'المسالك والممالك')، ۱۱۹–۱۲۰ و ۲۱۳.
  50. Al-Balâdhuri, The origins of the Islamic state vol 2 27
  51. ابن راوندی، راحةالصدور، ۱۱۱.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ Abrahamian (1982), p.97-98
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ ۵۳٫۲ سرداری‌نیا، صمد (۱۳۷۹)
  54. یحیی آرین پور، ۱۳۷۴
  55. Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
  56. یحیی ذکا (۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  57. Martin (1995), p.734
  58. صانعی دره‌بیدی، محسن (۱۳۸۱)
  59. Abrahamian (1982), p. 412-3
  60. Abrahamian (1982), p. 596
  61. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵، صفحهٔ ۳۳
  62. «آب و هوای تبریز»(انگلیسی)‎. سازمان هواشناسی کشور. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مه ۲۰۱۱. 
  63. از مقدمهٔ کتاب «زمین لرزه‌های تبریز»، نوشتهٔ «علی‌اصغر ظهوریان ایزدپناه»، قابل دسترسی از طریق دانشنامهٔ شهر تبریز
  64. ناصرخسرو، سفرنامه، ۸–۹
  65. «ظرفیت اسکان شهرک امن تبریز ۲ برابر می‌شود». ایسنا، ۳۰ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱ آذر ۱۳۹۱. 
  66. خاماچی، بهروز. صفحهٔ ۳۰
  67. دائرةالعارف بزرگ اسلامی، سرواژهٔ آذری (زبان). بازدید: ژانویهٔ ۲۰۰۹. به نقل از: مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، التنبیه والاشراف ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  68. یحیی ذکا(۱۳۵۶)، صفحه‌های ۳۲۳-۳۷۱
  69. Le Strange, G.(۱۹۶۶).
  70. بنگرید:
    1. Ronald Bishop Smith, "The first age of the Portuguese embassies, navigations and peregrinations in Persia (1507-1524).",Printed by Decatur Press, 1970. pg 85-86
    2. فلور، ویلم. «دروصف شهر بزرگ و مهم تبریز که در انتهای پادشاهی ایران و در ایالتی واقعست که بزبان فارسی الدبه می‌نامند». بازبینی‌شده در ۲۰۱۲-۰۴-۲۱. 
  71. Derenko, M., Malyarchuk, B., Bahmanimehr, A., Denisova, G., Perkova, M., Farjadian, S., & Yepiskoposyan, L. (2013). Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians. PloS one, 8(11), e80673.
  72. «شناسنامهٔ فرهنگی، اجتماعی شهر تبریز». انجمن جامعه‌شناسی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۰۸. 
  73. John A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38
  74. Phyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92.
  75. مشکور، محمدجواد. صفحهٔ ۱۹۹
  76. North, S.J.R., Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p. 50
  77. تبریز (مکتب)، دانشنامهٔ جهان اسلام
  78. «جمعیت و خانوار شهرستان‌های کشور به ترتیب استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در ۶ شهریور ۱۳۹۱. 
  79. «largest cities and towns and statistics of their population». 
  80. «Iran Major cities - population - CIA World Factbook». The Central Intelligence Agency (CIA). بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  81. لیستی از ۲۶ اثر تاریخی از بین‌رفته در زلزله‌های تبریز را می‌توانید در Charles Melville, Historical Monuments and Earthquakes in Tabriz, Iran, Vol. 19 (1981), pp. 159-177 یا در منبع اصلی آن مقاله «زلزله‌های تبریز» نوشتهٔ دولت‌آبادی بیابید.
  82. G. Fehervari(1970). p. 737
  83. طاهری، ابوالقاسم. جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران و آذربایجان از نظر جهانگردان. صفحهٔ ۷۵.
  84. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. صفحهٔ ۱۳۵ و ۱۳۶.
  85. ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ «خانه‌های قدیمی تبریز». سازمان فرهنگی، هنری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  86. ۸۶٫۰ ۸۶٫۱ «تاریخچهٔ استانداران». استانداری آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰. 
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ «شهرداری تبریز». دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰. 
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «انتصاب نخستین شهردار زن در کلان‌شهر تبریز». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۱. 
  89. «رحمانی نماینده مردم تبریز در مجلس: وزارت خارجه از تهران محوری خارج شود». پایگاه اطلاع‌رسانی رضا رحمانی. بازبینی‌شده در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴. 
  90. «کنسولگری آذربایجان در تبریز». وب‌گاه بانک دیتا. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  91. «کنسولگری ترکیه در تبریز». وب‌گاه بانک دیتا. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  92. ۹۲٫۰ ۹۲٫۱ ۹۲٫۲ ۹۲٫۳ ۹۲٫۴ ۹۲٫۵ «رویدادهای مهم تاریخی از سقوط امپراتوری عثمانی تا به امروز/دنبالهٔ خاطرات سرکنسول امپراتوری آلمان در تبریز». وب‌گاه مگ‌ایران، به نقل از روزنامه ایران|روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۳۵۷۵، صفحهٔ ۱۵. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ شهر من تبریز، صفحهٔ ۳۱۳
  94. «آشنایی با خانه اردوبادی - آذربایجان‌شرقی». وب‌گاه همشهری. بازبینی‌شده در ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴. 
  95. «براساس نتایج پژوهشگران دانشگاه تبریز: هر ۳۴۰ هزار تبریزی، فقط یک پارک شهر دارند». روزنامهٔ رسالت. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ مهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  96. «شهردار تبریز اعلام کرد: افتتاح بازار سوغات تبریز تا پایان سال ۸۸». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ مهٔ ۲۰۰۹. 
  97. ۹۷٫۰ ۹۷٫۱ «تبريز، آرمان شهر گردشگران تابستاني ايران زمين». ایرنا، ۳ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۲. 
  98. «هتل‌های پنج‌ستاره تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  99. «هتل گسترش تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  100. «هتل‌های تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  101. «هتل‌های تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  102. «سینماها». وب‌گاه شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ فوریهٔ ۲۰۱۰. 
  103. «تاریخچهٔ نمایشگاه بین‌المللی تبریز». نمایشگاه بین‌المللی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  104. Burke, Andrew, et al.(۲۰۰۴). Page ۱۳۷
  105. «نقشه گردشگری تبریز به موبایل مسافران نوروزی بلوتوث می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۱۲. 
  106. ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ Reza Arasteh(۱۹۶۰), pp. ۳۳-۴۰
  107. «تاریخچه‌ی دانشگاه تبریز». سایت شخصی رضا همراز، ۴ دی ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۱. 
  108. پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه تبریز
  109. «درباره دانشگاه - معرفی و تاریخچه». دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از و. تاریخچه.html نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  110. «توان و امکانات بازرگانی استان آذربایجان شرقی». رادیو تجارت. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  111. Dumper (۲۰۰۷). p. ۳۲۱
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ Yavari (2004).
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ Evered (2002).
  114. «نخستین خوشهٔ صادراتی چرم و کفش در تبریز فعالیت خود را آغاز کرد». ایرنا، ۲۱ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸. 
  115. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحهٔ ۱۸۰
  116. جغرافیای کامل ایران، صفحه‌های ۲۱۵ و ۲۱۶
  117. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحه‌های ۱۷۹ و ۱۸۰
  118. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس، ۲۴ تیر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲. 
  119. «تبریز، دومین شهر آلودهٔ کشور». خبرگزاری شریف‌نیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹. 
  120. «آلودگی هوا، کیفیت و کمیت آلاینده‌های شهر تبریز و حومه». ادارهٔ کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  121. H. Golabian, Macro-engineering Seawater in Unique Environments: Arid Lowlands and Water Bodies Rehabilitation, 2011, Springer, p. pp 365-397
  122. ۱۲۲٫۰ ۱۲۲٫۱ «تبریز، رکورددار آلونک‌نشینی». روزنامهٔ ابتکار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  123. «آشنایی با تبریز». وب‌گاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۰۹. 
  124. Ashnayi
  125. «پروژهٔ آذران». شرکت‌های تعاونی مسکن کارکنان دولت تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۰۹. 
  126. «افتتاح و آغاز به‌کار شهرداری منطقهٔ ۱۰ تبریز». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹. 
  127. «مقررات دست و پاگیر اداری نباید مانع از پیشبرد امور بدیهی شود/الحاق شهر باسمنج به تبریز». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲. 
  128. «تاریخچهٔ فرودگاه بین‌المللی تبریز». هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  129. «برنامهٔ پروازهای فرودگاه بین‌المللی تبریز». وب‌گاه مراقبت پرواز تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ آگوست ۲۰۰۹. 
  130. «پرواز مستقیم تبریز تفلیس دایر شد». ایرنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۲. 
  131. ۱۳۱٫۰ ۱۳۱٫۱ «تاریخچهٔ اداره کل راه آهن آذربایجان». ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  132. «آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی». وب‌گاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  133. «تاریخچهٔ سازمان». سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ مارس ۲۰۰۹. 
  134. ۱۳۴٫۰ ۱۳۴٫۱ «پیشگامی تبریز در طرح‌های ساخت مترو». روزنامهٔ ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  135. «بی‌آرتی، تحول نوین در رفاه مسافران تبریزی». روزنامهٔ کارگران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  136. اتوبوس‌های تندرو زمینه اجرای طرح محدوده ترافیکی تبریز را تسریع می‌کند
  137. «دربارهٔ سازمان و تاریخچه». سازمان تاکسیرانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۰۹. 
  138. «لیست اماکن ورزشی تبریز». شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  139. «میانگین تماشاگر در بازیهای خانگی؛ تراکتور بیشترین و صبا کمترین». سایت گل. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۰۹. 
  140. «عزیزمحمدی: تراکتور رکوردار تماشاگران لیگ برتر است». عصر ایران، ۲۸ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  141. «تراکتورسازی پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر فوتبال شد». مهر، ۷ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  142. «تراکتور پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر». برترین‌ها، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  143. «تبریز در آستانه 3 تیمه شدن در لیگ برتر فوتبال / این بار «فراز» با تبریزی‌هاست». خبرگزاری فارس، ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  144. «تبریز پایتخت فوتبال ایران». خبرگزاری فارس، ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  145. «آقای خسوس اصلاً بازی‌های قطب فوتسال ایران را ندید». خبرگزاری فارس، ۱۴ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  146. «تبریز قطب جدید دوچرخه‌سواری آسیا». صدا و سیمای مرکز تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  147. «History». وبگاه تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  148. تور دوچرخه سواری آذربایجان، ۲۳ سال طلایه داری در عرصه ورزش بین‌المللی (خبرگزاری ایرنا)
  149. «انتصاب مشاور فنی بیست و هفتمین دوره تور دوچرخه سواری بین‌المللی آذربایجان». فدراسیون دوچرخه‌سواری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  150. ۱۵۰٫۰ ۱۵۰٫۱ «تاریخچهٔ مرکز». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۱۰. 
  151. «دیجیتالی‌شدن پخش برنامه‌ها از سیاست‌های اصلی شبکهٔ سهند». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳۳ مارس ۲۰۱۰. 
  152. ۱۵۲٫۰ ۱۵۲٫۱ پیش‌گفتار و مقدمهٔ کتاب «روزنامهٔ انجمن تبریز»، کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران.
  153. مرضیه زینی‌زاده و همکاران (۱۳۸۴)، صفحه‌های ۱۲۴-۱۲۷
  154. شهردار تبریز: تبریز و استانبول خواهر خوانده شدند
  155. «تبریز و هوشی‌مین ویتنام، خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  156. «تأکید بر تعمیق روابط آذربایجان شرقی و ازمیر ترکیه». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ مهٔ ۲۰۱۰. 
  157. «آذربایجان شرقی و ایالت «خوبی» چین تفاهمنامهٔ همکاری امضا کردند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹. 
  158. «Executive Power of the Baku City». Azerbaijan.az. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ آوریل ۲۰۰۹. 
  159. «با همکاری شهرداری تبریز و سفارت اتریش صورت گرفت؛ گشایش نمایشگاه معماری وین در پارک مفاخر تبریز». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۰۹. 
  160. «شهرهای تبریز و قازان خواهرخوانده شدند». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  161. «از سوی اعضای شورای شهر تبریز عقد خواهرخواندگی تبریز و قونیه دنبال می‌شود». روزنامهٔ کیهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۸ آوریل ۲۰۱۰. 
  162. «زاگرب با تبریز خواهرخوانده می‌شود». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 
  163. «شهرهای تبریز و ارزروم ترکیه خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 
  164. «تبریز و غزه خواهرخوانده شدند». خبرگزاری تابناک. بازبینی‌شده در ۲۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  165. «شهرهای تبریز و مگلیف بلاروس خواهرخوانده شدند». ایرنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۲. 
  166. «تبریز و خجند خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 

منابع

فارسی

  • خاماچی، بهروز. شهر من تبریز. چاپ سوم. تبریز: انتشارات ندای شمس، ۱۳۸۹ خورشیدی. ISBN 978-964-2688-03-6. 
  • آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  • درکتانیان، غلامرضا. جمعیت خیریهٔ محلهٔ نوبر. . فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵). 
  • دهخدا، علی‌اکبر. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸. 
  • زینی‌زاده، مرضیه، و همکاران. سیمای میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی. تهران: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی، ۱۳۸۴. 
  • ذکا، یحیی. کاروند کسروی-مجموعهٔ مقالات و گفتارهای احمد کسروی. چاپ دوم. تهران شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین، ۱۳۵۶. 
  • ذکا، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ اول. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶. ISBN 964-445-504-5. 
  • ذیلابی، نگار. «تبریز (مکتب)». در دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. 
  • راوندی، محمد بن علی. راحةالصدور و آیةالسرور در تاریخ آل سلجوق. به سعی و تصحیح محمد اقبال. چاپ اول. تهران: اساطیر، ۱۳۸۵ (۱۳۸۶). ISBN 964-331-366-2. 
  • سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. چاپ اول. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۰. ISBN 964-6383-58-0. 
  • سرداری‌نیا، صمد. «جبار باغچه‌بان». در مشاهیر آذربایجان. چاپ دوم. تبریز: انتشارات شایسته، ۱۳۷۹. 
  • صانعی دره‌بیدی، محسن. تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران. تهران: انتشارات نمایش، ۱۳۸۱. 
  • کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران. روزنامهٔ انجمن تبریز. تهران: کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران با همکاری استانداری آذربایجان شرقی، ۱۳۷۴. 
  • عزیزپور، ملکه. توان‌سنجی محیط طبیعی و توسعهٔ فیزیکی شهر، پژوهش موردی الگوی مناسب توسعهٔ شهر تبریز، پایان‌نامهٔ دکتری جغرافیای شهری، دانشکدهٔ علوم انسانی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۷۵. 
  • کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان. تهران، ۱۳۲۲. 
  • کسروی، احمد. تاریخ مشروطهٔ ایران. چاپ دوازدهم. امیرکبیر، ۱۳۵۵. 
  • مؤمنی، مصطفی. «تبریز». در دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. 
  • ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم. تهران: زوار، تابستان ۱۳۷۵. ISBN 964-401-009-4. 
  • مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن. انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹. 
  • دفتر تحقیقات، برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی. جغرافیای کامل ایران. تهران، ۱۳۶۶. 
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶-۸۵. چاپ اول. تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۵. ISBN 964-342-200-3. 
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری. نقشهٔ کامل تبریز بزرگ. تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. ISBN 964-342-130-9. 
  • حمام‌های تاریخی تبریز، عطیه رشید نجفی، انتشارات فن آذر و آشینا، چاپ اول، بهار ۱۳۸۸.

عربی

  • ابن خرداذبه. (به عربی: المسالك والممالك). ویراستهٔ M.J De Goeje. (به عربی: ليدن): (به عربی: بريل)، ۱۸۸۹. 
  • (به عربی: الحموي، ياقوت). (به عربی: بيروت): دارصادر، ۱۹۷۷. 

انگلیسی

  • Abrahamian, Ervand. Iran Between Two Revolutions. ویرایش 1st Edition. Princeton University Press، ۱۹۸۲. ISBN 0-691-10134-5, 978069110134. 
  • Albin, Michael W. «Printing of the Qurʾān». در Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11465-3, 9789004114654. 
  • Al-Balâdhrui. The Origins of the Islamic state، Translation with annotation from Kitâb fotûh al-buldân، Translated by Francis Clark Murgotten. New York: Longmans، Green & Co. 1924.
  • Arasteh، Reza، "Growth of Modern Education in Iran"، Comparative Education Review، Comparative and International Education Society، Vol. 3، No. 3 (Feb.، 1960)، pp. 33-40.
  • Banham, Martin. «Middle East». در The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge University Press، ۱۹۹۵. ISBN 978-0-521-43437-9. 
  • Bayne Fisher, William, J. A. Boyle. The Cambridge History of Iran: The Land of Iran. ویرایش 1st Edition. Cambridge University Press، ۱۹۶۸. شابک ‎۰۵۲۱۰۶۹۳۵۱, ۹۷۸۰۵۲۱۰۶۹۳۵۹. 
  • Burke, Andrew, Elliott, Mark, Mohammadi, Karim, Yale, Pat. ویرایش 4th Edition. Lonely Planet، ۲۰۰۴. ISBN 1-74059-425-8, 9781740594257. 
  • Dumper, Michael; Stanley, Bruce E; Abu-Lughod. Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO، ۲۰۰۷. شابک ‎۱۵۷۶۰۷۹۱۹۸, ۹۷۸۱۵۷۶۰۷۹۱۹۵. 
  • «Tabrīz». در Encyclopædia Britannica. ۲۰۰۸. 
  • Evered, Kyle T.. «Tabriz». در Encyclopedia of Modern Asia. ویرایش Vol. 5. New York: Charles Scribner's Sons، ۲۰۰۲. 
  • Grigor Suny, Ronald. «Tabrīz». در Microsoft Encarta 2007. ویرایش 1st Edition. Redmond, WA: Microsoft Corporation، ۲۰۰۶. 
  • Holt, P. M. ; Lambton, Ann K. S. ; Lewis, Bernard. The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press، ۱۹۷۰. شابک ‎۰۵۲۱۲۹۱۳۷۲, ۹۷۸۰۵۲۱۲۹۱۳۷۸. 
  • Le Strange, Guy. The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia from the Moslem conquest to the time of Timur. Cass، ۱۹۶۶. 
  • Minorsky, V. , -[C.E. Bosworth]; Blair, Sheila S.. «Tabrīz». در Encyclopaedia of Islam. ویرایش 2nd Edition. Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-13974-5, 9789004139749. 
  • Ramirez-faria, Carlos. Concise Encyclopeida of World History. ویرایش 1st Edition. Atlantic Publishers & Distributors. شابک ‎۸۱۲۶۹۰۷۷۵۴, ۹۷۸۸۱۲۶۹۰۷۷۵۵. 
  • Yavari, Neguin. «Tabriz». در Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa. ویرایش 2nd Edition. Philip Mattar، ۲۰۰۴. 

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد تبریز اطلاعات بیشتری پیدا کنید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
مراکز شهری
در دانشنامه‌های دیگر
نقشه‌ها

Tabriz
Ancient names: Tavarezh, Tavrezh, Tavrez
Official seal of Tabriz
Seal

Motto:

Tabriz City Hall.jpg Tabriz-BlueMosque-07.jpg TabrizBazar.jpg
Panomara of Tabriz.jpg
Arg-e Tabriz.JPG Sacramento Memorial Auditorium
Tabriz is located in Iran
Tabriz
Tabriz
Coordinates: 38°04′N 46°18′E / 38.067°N 46.300°E / 38.067; 46.300Coordinates: 38°04′N 46°18′E / 38.067°N 46.300°E / 38.067; 46.300
Country Flag of Iran.svg Iran
Province East Azerbaijan Province
County Tabriz County
District Central
Established date N/A
Government
 • Mayor Sadegh Nazari-Khazarlou
Area
 • City 190 km2 (70 sq mi)
 • Urban 2,356 km2 (910 sq mi)
Elevation 1,351.4 m (4,433.7 ft)
Population (2013)[1]
 • City 3,020,000
 • Density 16,000/km2 (41,000/sq mi)
 • Metro 3,500,000
 • Population Rank in Iran 4th
Demonym Tabrizian, Tabrizli, Tabrizi
Time zone IRST (UTC+3:30)
 • Summer (DST) IRDT (UTC+4:30)
Postal code 51368
Area code(s) 0411
Website Tabriz municipality

Tabriz (تبریز, pronounced [tæbˈriːz] ( )) is the fourth largest city[2] and one of the historical capitals of Iran and the capital of East Azerbaijan Province. Situated at an altitude of 1,350 meters at the junction of the Quru River and Aji River, it was the second largest city in Iran until the late 1960s, one of its former capitals, and residence of the crown prince under the Qajar dynasty. The city has proven extremely influential in the country’s recent history. Tabriz is located in a valley to the north of the long ridge of the volcanic cone of Sahand, south of the Eynali mountain. The valley opens out into a plain that slopes gently down to the northern end of Lake Urmia, 60 kilometres (37 miles) to the west. With cold winters and temperate summers the city is considered a summer resort.

The estimated population of the city is around 3,000,000[3] based on results of the Iranian census bureau. Tabriz is the fifth most populous city in Iran after Tehran, Mashhad, Isfahan, and Karaj. Tabriz is a major hub for heavy industries including automobile, machine tools, oil and petrochemical and cement production.[4]

With a rich history, Tabriz contains many historical monuments, but repeated devastating earthquakes and several invasions during frequent wars have substantially damaged many of them. Many monuments in the city date back to the Ilkhanid, Safavid, and Qajar periods,[5][6][7] among them is the large Tabriz Historic Bazaar Complex which is inscribed as a World Heritage Site in 2010.[8][9] The oldest signs of the civilization in the city is an excavation site and museum in the city center with a history that dates back 2500 years.

History

Early accounts

Zahhak's stucco found in Hashtrud, 200BC.

The early history of Tabriz is not well documented yet. Some archaeologists suppose that the Garden of Eden was probably located in Tabriz.[10] For the first time, Tarui or Tauris (History of Median Empire or Medes of Diakonov page 203 and Taurus in Wikipedia) are mentioned in Assyrian King Sargon II's epigraph in 714 B.C.[11] Tabriz has been chosen as the capital for some rulers commencing from Atropates era and his dynasty.

A recent excavation at the site of the Iron Age museum, in the north of the Blue Mosque site, uncovered a grave yard of first mellenium B.C. This connects the history of civilization in the city to the first millennium B.C.[12] It is more likely that the city was destroyed and rebuilt several times either by natural disasters or by invaders.

The earliest elements of the current city structure claimed to be built at either at the time of the early Sassanids in the 3rd or 4th century A.D., or later in the 7th A.D. century.[13] The Middle Persian name of the city was T'awrēš.

From the Muslim conquest till constitutional revolution

16th century map of Tabriz by Matrakçı Nasuh

After the conquest of Iran by Muslims, the Arabic Azd tribe from Yemen resided in Tabriz. The development of post-Islamic Tabriz began as of this time. The Islamic geographer Yaqut says that Tabriz was a village before Rawwad from the tribe of Azd arrive at Tabriz.[14] In 791 AD, Zubaidah, the wife of Abbasid caliph Harun al-Rashid, rebuilt Tabriz after a devastating earthquake and beautified the city so much as to obtain the credit for having been its founder.[5][15]

After the Mongol invasion, Tabriz came to eclipse Maragheh as the later Ilkhanid capital of Azerbaijan until it was sacked by Timur in 1392.[16] Chosen as a capital by Abaqa Khan, fourth ruler of the Ilkhanate, for its favored location in the northwestern grasslands,[17] in 1295, his successor Ghazan Khan made it the chief administrative center of an empire stretching from Anatolia to the Oxus River and from the Caucasus to the Indian Ocean. Under his rule new walls were built around the city, and numerous public buildings, educational facilities, and caravansarais were erected to serve traders traveling on the ancient Silk Road. The Byzantine Gregory Choniades is said to have served as the city's Orthodox bishop during this time.[citation needed] In 13th century Many western expediters who visit Tabriz in their way to the east, all of them amazed by the richness of the city, its magnificent buildings and institutions.[18] Marco Polo who traveled thorough the silk road passed Tabriz about 1275 describe it as:

"...a great city surrounded by beautiful and pleasant gardens. It is excellently situated so the goods bring to here from many regions. Latin merchants specially Genevis go there to buy the goods that come from foreign lands..."[19]

During the Middle Ages, a Jewish community existed in the town. In the 16th century a Jewish Yemenite traveler to the town described the deteriorating conditions of Jewish life there.[20] From 1375 to 1468, Tabriz was the capital of Kara Koyunlu state in Azerbaijan,[21] and from 1469to 1501 the capital of Ak Koyunlu state. Some of the existing historical monuments including the Blue Mosque belong to the Kara Koyunlu period.

In 1501, Shah Ismail I entered Tabriz and proclaimed it the capital of his Safavid state. In 1514, after the Battle of Chaldiran, Tabriz was temporarily occupied by the Ottomans, but remained the capital of Safavid Iranian empire until 1548, when Shah Tahmasp I transferred it to Qazvin.

Between 1585 and 1603, Tabriz was occupied by the Ottomans but was then returned to the Safavids after which it grew as a major commercial center, conducting trade with the Ottoman Empire, Russia, central Asia, and India. In 1724–1725 the city was again occupied by the Ottomans, and two hundred thousand of its inhabitants were massacared.[22] The city was retaken later by the Iranian army. In 1780, a devastating earthquake near the city killed over 200,000 which is regarded as 25th most deadly disaster of all times.[23]

During Qajar dynasty the city was the residence for the Crown Prince during. The crown prince normally served as governor of Azerbaijan province as well. One of the most important events in this period was the war between Iran and Russia. With the last series of the Russian-Iranian wars the city was captured by Russia in 1826. After signing the peace treaty the Russian army retreat from the city however the Russian political influence remained a major issue up to the fall of Russian empire. After retreat of Russian army Abbas Mirza, Qajar prince of crown, started a modernization scheme launched from Tabriz. He introduced Western-style institutions, imported industrial machinery, installed the first regular postal service, and undertook military reforms in the city. He rebuilt Tabriz and established a modern taxation system.[24]

Contemporary age

Tabriz Municipality Palace

Thanks to the closeness of the west and to communications with nearby countries' enlightenment movements, Tabriz became the center of the Iranian Constitutional Revolution movements between 1905 and 1911, which led to the establishment of a parliament in Iran. Sattar Khan and Bagher Khan two Tabrizi reformists who led Tabriz people's solidarity had a great role in achievement of this revolution.

During World War I the Iran declared neutrality. However despite country's neutrality, Tabriz was occupied by Russian and later by Ottoman troops. By the rising up the revolution in Russia and by the failure of the Ottomans in the war both forces retreated from the city. After this short period of occupation by the foreign forces a new area in the county's history has begun. By a coup d'état of the Reza Shah declared himself the king of the county. He started new modernization programs in Iran which was concentrated in the unification and uniforming of the country by the name of one country one nation. This include centralization of the power and restrictions on the local culture, local heritages, and local language of the Azerbaijanis in Iranian Azerbaijan, and Tabriz.[25] At the final phase of the World War II the country has occupied by the allied forces despite the neutrality declaration by the Iranian government. The allied forces forced abdicate the Reza Shah and installed his son Mohammad Reza as the new king of the country.

After World War II, aided by Soviets, a Federalist local government called Azerbaijan People's Government was set up in north-west Iran having Tabriz as its capital. The government, under the leadership of Ja'far Pishevari, held power for a year from 1946, giving more freedom to speech and education in local Azerbaijani language and promoting local cultural heritage. After withdrawal of Soviet forces, the federalist government was defeated by the Imperial Iranian army and Iran's central government took control of the city. This movement itself was a result of formation of Azerbaijani identity which has been ceased for decades by Reza Shah. One of the major establishments in this period was the opening the University of Tabriz. The university and its student movements played a major role in the later events in the region.[26][27] Part of Pishevari's program which most impressed the peasants was land reform. When Iranian army returned to Azerbaijan, on the heels of the soldiers came landlords. They caused a tragic situation, an account of which was later reported in western media.[28]

Tabriz enjoyed an almost stable conditions after the fall of the Azerbaijani federalist government till revolution on 1979. During this period the city enjoyed a lot of investment both by the government and private investors which turned the city to one of the major industrial hubs of the country. However with arrival of modern transportation and communication the city lost its historically dominance of being the gate for the west.

Starting with 1978 and with the heat of the revolution, Tabriz played a major role in revolution. After the revolution however the city was still unsatisfied mainly because of the demand for rights of the Azerbaijani minority and, on top of that, the city's support of the more liberal cleric grand Ayatollah Shariatmadari, who was basically resisting against most of the new government aim for combining of the religion and state. The resistance was crashed in February 1980.[29]

Aerial view of northeast Tabriz, May 2012

Influenced by the war in 1980s (Iraq-Iran war) as rest of the country, most of the construction and development projects in the city were ceased to found the war costs. In addition to the indirect effects of the war city's industrial zone, specially the oil refinery was also a major aim for air strikes by Iraqi's air forces because of the closeness to the Iraqi border lines, and their strategic roles in country's economy. This air attacks later turned to the random strikes to the residential areas of the city in later phase of the war.[30]

At the end of the war on 1988, like the rest of the country the large constructions projects commenced both in the residential area and the industrial areas, benefiting from the investment from the government and private sector. In recent years, Tabriz is much more stable and the new constructions in the city is rapidly changing the face of the city to a more modern one.

Capital of Iran

Tabriz was chosen as the capital for the couple of state by several rulers commencing from Atropates era. It was capital of Ilkhanate dynasty since 1265. During Ghazan Khan era, who came into power in 1295, the city reached to its highest splendour. The later realm was stretched from Amu Darya in the East to the Egypt borders in the West and from the Caucasus in the North to the Indian ocean in the South.[31] It was again capital of Iran during Kara Koyunlu dynasty from 1375 to 1468 and then during Ak Koyunlu within 1468–1501. Finally, it was capital of the Iranian Empire within the Safavid period from 1501 until their defeat in 1555.[32]

During the Qajar dynasty, Tabriz was used as residence center of Iranian Crown Prince (1794–1925).

Excavation sites

In 2002, during a construction project at the north side of the Blue Mosque (Part of Silk Road Project), an ancient graveyard was revealed. This was kept secret until a construction worker alerted the authorities. Radiocarbon analysis by Allameh Tabatabi University has shown the background of the graves to be more than 3800 years old. A museum of these excavations including the Blue Mosque was opened to public in 2006.

There is another excavation in Abbasi Street at site of Rab'-e Rashidi. This academic institution dates from more than 700 years ago and was established in Ilkhanid period.

Geography

Topography

Tabriz is located in northwest of Iran in East Azerbaijan province between Eynali and Sahand mountains in a fertile area in shore of Aji River and Ghuri River. The local area is earthquake-prone and during its history, the city has been devastated and rebuilt several times.

Climate

Tabriz has a semi-arid climate climate with regular seasons (Köppen BSk). The annual precipitation is around 380 millimetres (15 in), a good deal of which falls as snow during the winter months and rain in spring and autumn. The city enjoys mild and fine climate in spring, dry and semi-hot in summer, humid and rainy in autumn and snowy cold in winter. The average annual temperature is 12 °C. Cool winds blow from east to west mostly in summer.[33] The inhabitants' overall evaluation of climate is pretty negative; there is a popular saying that "Təbrizin alti ayii qişdir, altisi də qəmişdir!" (in Tabriz, six months of the year are winter and the other six months are a nuisance).

Climate data for Tabriz
Month Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Year
Record high °C (°F) 16.0
(60.8)
18.5
(65.3)
25.0
(77)
27.0
(80.6)
32.1
(89.8)
39.0
(102.2)
42.0
(107.6)
40.0
(104)
35.2
(95.4)
30.0
(86)
22.0
(71.6)
17.0
(62.6)
42
(107.6)
Average high °C (°F) 1.2
(34.2)
3.8
(38.8)
10.1
(50.2)
16.5
(61.7)
22.5
(72.5)
28.6
(83.5)
32.9
(91.2)
32.3
(90.1)
28.2
(82.8)
19.9
(67.8)
12.1
(53.8)
4.9
(40.8)
17.75
(63.95)
Daily mean °C (°F) −3.2
(26.2)
−0.8
(30.6)
4.9
(40.8)
10.9
(51.6)
16.5
(61.7)
21.9
(71.4)
26.0
(78.8)
25.3
(77.5)
21.1
(70)
13.5
(56.3)
6.5
(43.7)
0.3
(32.5)
11.91
(53.43)
Average low °C (°F) −6.6
(20.1)
−4.5
(23.9)
0.3
(32.5)
5.7
(42.3)
10.6
(51.1)
15.2
(59.4)
19.6
(67.3)
19.0
(66.2)
14.3
(57.7)
8.0
(46.4)
2.1
(35.8)
−3.0
(26.6)
6.72
(44.11)
Record low °C (°F) −25.0
(−13)
−22.0
(−7.6)
−19.0
(−2.2)
−12.0
(10.4)
0.6
(33.1)
5.0
(41)
11.0
(51.8)
11.0
(51.8)
6.0
(42.8)
−4.0
(24.8)
−10.0
(14)
−18.0
(−0.4)
−25
(−13)
Precipitation mm (inches) 25.8
(1.016)
25.3
(0.996)
47
(1.85)
53.6
(2.11)
41.9
(1.65)
18.1
(0.713)
3.2
(0.126)
4.4
(0.173)
9.4
(0.37)
28.4
(1.118)
28.0
(1.102)
26.0
(1.024)
311.1
(12.248)
Avg. rainy days 11.1 10.4 13.4 13.7 13.0 6.2 2.0 1.8 2.5 9.0 7.9 9.7 100.7
Avg. snowy days 10.0 8.5 4.3 1.2 0 0 0 0 0 0.5 1.6 6.2 32.3
 % humidity 72 70 63 57 51 40 34 35 37 51 64 71 53.8
Mean monthly sunshine hours 122.4 137.7 172.6 195.3 267.0 337.5 354.5 335.1 302.2 228.3 174.8 128.3 2,755.7
Source: NOAA (1961-1990) [34]

Air pollution

Due to the emergence of vehicular traffic, and modern industries such as the Thermal Power Plant, Petrochemical Complex, and the Oil Refinery in the west of the city, air pollution levels have increased continuously, since the second half of the twentieth century. However, due to the efforts of local industries to comply with the new limits on pollution, as per the Environmental National Code, the level of industrial pollution has been reduced to 558,167 tons of pollutants per year. Although this is a significant improvement, air pollution remains a serious challenge.[citation needed]

An immediate environmental disaster is looming on Tabriz due to the rapid shrinkage of Urumya Lake. The lake has been facing a grave crisis since late twentieth century. Reduction of water depth, increasing water salinity to saturation level, and appearance of huge salt fields around the lake is alarming indications of gradual total desiccation of the unique ecosystem, which has occurred due to global warming and ever increasing demand for the inadequate fresh water sources in the basin are. It is feared that in foreseeable future low-lying cloud of airborne salt and minerals can hover over large areas around the lake including Tabriz and pose serious health hazards.[35]

Governance

Authority for the city, lies with the Mayor, who is elected by a municipal board. The municipal board is periodically elected by the city's residents. The Municipal central office is located at the Tabriz Municipality Palace.

Old districts

Tabriz is divided into 10 municipal districts. Each municipal district retains a number of the older neighbourhoods that are of cultural and historical interest. Please refer to the following table, for further details.

Modern districts

This is table of modern Tabriz districts.

Demographics

According to official census of 2006, the population of Tabriz is about 1,800,000.[36] The majority of the city's population are Azeris, followed by Persians, Armenians and Assyrians.

Language

The predominant language spoken in Tabriz is Azerbaijani or Azeri Turkish, which belongs to the Oghuz, or southwestern branch, of Turkic languages, alongside Modern Turkish, Turkmen, and to some extent, Crimean Tatar. Azeri and Turkish share a high degree of mutual intelligibility.[37] The language has a strong Iranian substrate since it has for many centuries been in close contact with Persian. Like every other part of Iran the lingua franca is Persian and teaching Azeri is not permitted in public schools. For the first time, an academic program on Azeri opened in Tabriz University in 1999.[38] Classical literature in Azeri was formed in 14th century, based on the Tabrizi and Shirvani dialects, which were used by classical Azeri poets and writers such as Nasimi,[39] Fuzuli[40] and Khatai.[41] Most inhabitants are familiar with Persian language, which is the official language of Iran and the sole language of education.[5]

A Page from the only manuscript of Safina-yi Tabriz. It contains a Persian and a Pahlavi poem

Before the expansion of Turko-Mongol peoples in the area, Iranian languages were spoken in Azerbaijan .[42][43][44] The 13th-century manuscript Safina-yi Tabriz has poems in what its Tabriz-born author has called the Tabrizi language (Zabān-e-Tabrizi).[45] Samples of the Tabrizi dialect of the wider Old Azari language include quatrains recorded in Tabrizi dialect by Abd al-Qadir Maraghi, phrases from Baba Faraji Tabrizi and poems in Tabrizi in the Safina-yi Tabriz, and poetry from Homam Tabrizi, Mama Esmat Tabrizi, Maghrebi Tabrizi and others.

Religion

After being crowned at Tabriz in 1501, Shah Isma'il Safavi determined that the Ithna Ashari branch of Shi'a should be the accepted sect in Iran, though adherents of Sunni sect (Shafi'ite interpretation) were at the time more numerous in the city.[46] At present, the majority of people are followers of Shia Islam. The city has a visible Armenians minority who follow Christianity. There used to be a small Jewish community, but most of them have moved to Tehran.[5] Tabriz is also home to a very large number of the followers of the Yarisan/Ahl-i Haqq religion. There is a small, embattled Baha'i community in the city where one of the founders of their faith, Ali Muhammad Bab, was executed on July 9, 1850.[47]

Culture and art

Literature

Sahand', o mountain of pure snow,

Descended from Heaven with Zoroaster

Fire in your heart, snow on your shoulders,

with storm of centuries,

And white hair of history on your chest ...

Yadollah Maftun Amini (born in 1926)[48]

The proximity to Sahand, a mountain in south of the city, has been a source of inspiration for contemporary revolutionaries and poets alike. The power of this inspiring source, however, goes to much earlier times. Tabriz was a house for numerous Iranian writers, poets, and illumination movements. In old times the city notables, supported poets and writers by organizing periodical meetings. Within its long history it was a residence for many well known Iranian writers and poets. The list can start from the old time Rumi, Qatran, Khaqani to recent years Samad Behrangi, Gholam-Hossein Sa'edi, Parvin E'tesami. The prominent Iranian Azeri poet Mohammad-Hossein Shahriar was born in Tabriz. The culture, social values, language and the music is a mixture of what exists in rest of Iran.

Tabriz also has a special place in Persian literature, as the following sample of verses from some of Iran's best poets and authors illustrates:

Music

A century long autocratic nation building policies of central governments in Iran has succeeded in cultural assimilation in the favor of a government sanctioned culture.[49] As a result Tabriz, by the turn of twentieth century had nearly become devoid of its once characteristic cultural identity. Thanks to the more liberal policies of Khatami era (1998-2006) a cultural renaissance took place and the local music was revitalized.

The traditional Azeri music is divided into two "distinct types", the music of "ashugh" and the "mugham". Mugham, despite its similarity to Persian classic music, was not common among Iranian Azeris. In recent years, however, mugham is gaining popularity among educated middle class young generation. For instance, Nasir Atapur, from Tabriz, was the laureate of “Mugam contest 2007” .

The ashugh music had survived in mountainous region of Qaradağ and presently is identified as the characteristic form of music in all Azerbaijan. The ashugh music, throughout its long history, had been associated with nomadic life in mountainous regions and used to be dismissed as back-country folklore. The recent identity renaissance of Azeri speaking people has elevated the status of ashughs as the guardians of national culture.The new found unprecedented popularity and frequent concerts and performances in urban settings have resulted in rapid innovative developments aiming to enhance the urban-appealing aspects of this ashugh performances. A main factor for this developments was the opening of academic style music classes in Tabriz by master Ashugs, such as Aşiq Imran Heydəri.

Ashugs (Aşiq in Azeri language stemmed from the Arabic word for lover) were travelling bards who sang and played saz, an eight or ten string plucking instrument in the form of a long necked lute. Their roots can be traced back to at least the 7th century according to the Turkic epic Dede Korkut.[50] Naturally, the music was evolved in the course of the grand migration and ensuing feuds with the original inhabitants the acquired lands. Still, the essence of the original epics, i.e. metamorphic description of life in pastoral terms withdirect reference to mountainous landscape, persists to the present time. The characteristic aspect of the Ashugh music is its frequent allusions to a mountain with the intention of arousing an emotional state with a tone of mild melancholy in a listener. The first verses of a contemporary Ashug song, composed by Məhəmməd Araz, may well represent the essence of Ashugh music[51] may clarify the said statement.

Bəlkə bu yerlərə birdə gəlmədim (I may not come to these mountains again)

duman səlamət qal dağ səlamət qal (Farewell to the Mist and to the mountain)

arxamca su səpir göydə bulutlar (Clouds sprinkle drops of rain)

leysan səlamət qal yağ səlamət qal (Farewell to summer days, farewell to the rain)

Tabriz style in Iranian miniature.

Painting

One of the Iranian painting styles is called "Tabrizian style" which has been shaped in the era of Ilkhanids, Kara Koyunlu and the Safavids.[52] The paintings dating back to early fourteenth century and originated from Tabriz, show singnificand influences from the Chinese and Chinese-influenced pictures. Over years the city became the center of the famous school of Persian miniature painting.[53] A fascinating fictional account of "Tabrizian style" painting in Safavids era is narrated by Orhan Pamuk in my name is red.

Cuisine

Some traditional Tabriz dishes are:

Ash is a kind of soup which are prepared with bouillon, various vegetables, carrot, noodle and spices.

Abgoosht or Shorva(آب‌گوشت) [54] is a hearty soup made of mutton (sheep meat) and chickpeas. It has been cooked in Persia for many thousands of years and, until recently, was the main dish of most families.

Chelow kabab, Kebab and roasted tomatoes (and roasted hot peppers occasionally) served on a plate of steamed rice[55], is the national dish of Iran. Tabriz is famous for the quality of its Chelow kabab.

A table of Tabrizi traditional foods (köfte, and Bonab Kababi with Sangak).

Dolma is a traditional delicious Azerbaijani food. It is prepared with eggplant, capsicum, tomato or zucchini filled with a mixture of meat, split pea, onion and various spices.

Garniyarikh (meaning "the torn abdomen" in Azeri) is a kind of Dolma filled with meat, garlic, almonds and spices.

Tabriz köfte is a special recipe from Tabriz with the appearance of big meatballs, which are prepared with a mixture of ground meat, rice, leeks and some other ingredients. The word kofta is derived from Persian kūfta: in Persian, kuftan (کوفتن) means "to beat" or "to grind".[56]

There are also confections, biscuits and cookies, some of which are Tabriz specialities including Ghorabiye, Tabrizi Lovuz, Eris, Nugha, Tasbihi, Latifeh, Ahari, Lovadieh, Lokum and others.

Main sights

Tabriz was devastated by several earthquakes during history (e.g., in 858, 1041, and 1721) and as a result, from numerous monuments only few of them or part of them have survived until now. Moreover, some of the historical monuments have been destroyed fully or partially within construction projects (e.g. Ark of Tabriz is in hazard of destruction now, because of ongoing construction project of "Mosal'laye Emam" close to it). Nonetheless, there are still numerous monuments remaining until now, which include:[citation needed]

Parks and gardens

Tabriz has 132 parks, including 97 small parks, 31 regional and 4 city parks. According to 2005 statistics, area of parks in Tabriz is 2,595 km2 also area of green spaces of Tabriz is 8,548 km2, which means 5.6 sq.m per person. The oldest park in Tabriz, called Golestan Baği, was established at first Pahlavi's era in city center. Tabriz has 8 traveler-parks with capacity of 10.000 travelers, as well.[citation needed]

An interesting park-like popular location is Eynally daği, a mountain at the north-east extremity of the city. Eynali was a barren mountain on top of which there was a huge white rectangular antenna facing Tabriz city. The old building was claimed to be a shrine that housed the burial site of an Imamzadeh (a descendant of the profit of Islam). In recent years trees have been planted on mountain slopes and the place has the appearance of a vast park. Every Friday morning many would walk the site to enjoy the relatively cleaner breezes and watch the ever growing jungle of high rise buildings on the flat arid plateau. Generally, the brief picnic ends with drinking few cups of tea that has been brewed on a smoking fire. Making fire is a challenge as the scanty vegetation consists of trees that have been planted in recent years and are jealously guarded behind barbed wires. However, the crowds enjoy the challenge as a pleasant part of the weekly ritual. In old days only group of young males would climb near the shrine. In recent years the presence of females is noticeable.

Economy

Industries

Modern industries in this city include the manufacturing of machinary, vehicles, chemicals and petrochemical materials, refinery, cement, electrical and electronic equipment, home appliances, textiles and leather, nutrition and dairy factories and woodcraft.[5]

There are hundreds of industrial complexes in Tabriz industrial area. Iran Tractor Manufacturing Co (ITMCO) is one of the biggest industrial complexes in the region. This complex has the highest foundry and forging capacity in middle east, the biggest manufacturer of tractor in Iran, which has some domestic & abroad branches too. Although initially the complex was established with the aim of producing tractor and agricultural machines as a starting point for modernization of traditional Iranian agricultural system, nowadays its products include a large variety from auto parts to machine tools and some domestic van and trucks. Behind ITMCO there are several other industrial complexes including Machine Sazi Tabriz Co, Iran Diesel Engine Manufacturing Co (IDEM), Pump Iran, Tabriz Petrochemical Complex, Tabriz Oil Refinery and couple of industrial regions which are including hundreds of small industries. Beside this Tabriz is a site for numerous food and some of the most famous chocolate factories in Iran which honored the city as chocolate city of Iran this includes Dadash and Baradar Industrial Co. with brand mark of Shoniz which is one of the biggest factories of its kind in the region.

Small businesses

A vast partition of the city's population are involved in small businesses like shoe making ateliers, stonecutting, furniture ateliers, confectionary, printing and dry nuts.

Handcrafts ateliers

Tabriz is a major center for production of the famous Iranian Rugs. Durability of Tabriz carpet and its famous designs made it a famous brand in the world's carpet markets. Tabrizi rugs and carpets usually have ivory backgrounds with blue, rose, and indigo motifs. They often have very symmetrical and balanced designs. They usually have a single medallion that is surrounded with vines and palmettos. One of the main quality characteristics of Tabriz rugs is the weaving style, using special ties that guarantee the durability of the rug in comparison for example with Kashan rugs.

Behind carpet the city is famous for couple of other handicrafts including silverwares, wood engraving, pottery and ceramics, Ghalamzani (Irania style of toreutics), Moarraq (Iranian style of Mosaic), Monabbat, embroider.

Shopping

Shopping centers are mostly located in city center, including Grand Bazaar of Tabriz, pedestrian malls on Tarbiyat street, Shahnaz street and Ferdowsi street. Also, there are some malls and a lot of elegant & luxurious boutiques of jewelry, rugs, clothes, handcrafts, confectionary and nuts, home appliances and so on in Abressan intersection, Roshdiyeh district and Kouy Valiasr.[7]

The special feature of Tabriz malls is that most of them are designated to a particular order, such as home appliances, jewelry, shoes, clothes, wedding ceremonies, ladies/babies/men specialties, leather products, handcrafts, agricultural products, computers, electronic components, industrial equipment, piping equipment, chemical materials, agricultural machines, stationery, books, rugs, construction stuff and others.

Likewise, there are seasonal/occasional shopping fairs opened mainly in Tabriz International Exhibition Center too.

Tabriz International Exhibition Center

Tabriz International Exhibition Center which is located in eastern part of the city holds tens of exhibition based on yearly schedule. The most famous fair is TEXPO[57] which is a general trade fair and established on 1992 and normally holds on August 4–9 every year.

Schools and libraries

Universities

Tabriz is the site for 14 of Iran's most prominent universities and higher education insititutes. Established in 1947, University of Tabriz[58] is the most prestigious university in north-western Iran. Tabriz University is also considered one of five mother universities in the country which works as regional hub of science for the region. Beside Tabriz University, there are couple of other public universities, operating in the city and its suburbs. Among them the famous ones are:

Tabriz University se seen from Applied Physics Faculty

There are couple of private universities and higher educational institutes serving student as well, including: Islamic Azad University of Tabriz,[60] Daneshvaran Higher Education Institute,[61] Seraj Higher Education Institute,[62] University College of Nabi Akram,[63] Khajeh Rashid university.

There are few technical colleges, which serve the students as well: Elmi-Karbordi University of Tabriz,[64] Tabriz College of Technology,[65] Roshdiyeh Higher Education Institute of Tabriz,[66] Jahad Daneshgahi (ACECR) Higher Education Institute, East Azerbaijan Branch, Azzahra College of Technology, State Organization of Technical and Vocational Training

There are a couple of research centers supported by Iranian government in the city including: East Azerbaijan Park of Science & Technology,[67] Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tabriz.[68][69]

Furthermore, a couple of Iranian universities have branches in Tabriz, including: Imam Hossein University, Shahid Beheshti Training Teacher Center of Tabriz.[70]

Famous high schools

Hundreds of public and private schools serve students using the Iranian education system. Students attend primary school for five years, secondary school for three years, and high school for three more years. Those entering university must attend one year in college first. While the common language in Tabriz is Azerbaijani, Persian is used in school classrooms. Some of the high schools are famous because of their history or higher educational quality. Here is a list of most famous high schools in the city:

  • Memorial school (American School of Tabriz) was opened on 1891 and is one of the most famous schools of its type. After World War II, the school's name was changed to Parvin High School, under Iran education ministry's management. Currently, it is divided into three separate high schools, and the original building is under reconstruction. Howard Baskerville used to teach in Memorial school.
  • Roshdieh school is the first modern Iranian school, which was established by Haji-Mirza Hassan Roshdieh. Currently, its building is used as the Tabriz branch of the National Iranian Documents and Library Office.
  • Vahdat Technical College is another famous school in Tabriz. It was developed by the Germans before World War II.
  • Ferdowsi high school is one of the largest and most prominent high schools in Tabriz. The original building was constructed by German engineers before World War II originally as hospital with an aerial shape of H. Later on it used as Ferdowsi high school.
  • Mansur High School (established 1945) was one of the most highest-ranking schools in Tabriz. Later on the school divided into Mansur (Taleqni) High School and Motahari high school. The reconstruction of the school in 2010 has caused tension between alumnus of the school and administrators of the education office of Tabriz.[71]
  • Shahid Madani and Farzanegan or as it calls Tiz'houshan high schools (which are part of SAMPAD/NODET) were established in 1989. The students are admitted for these schools through a competitive entrance exam. These school are famous because of the higher rate of admission of their graduates through Iranian universities entrance exam.

Religious schools

Valiasr Religious School and Talebieh Islamic Science School are two major religious schools in the city which are used for teaching Islamic Science.

Libraries

Tabriz National Library, also known as Central Library of Tabriz, is the most famous library in the city. National library has the biggest collection of classic handwritten Farsi literature in northwest of Iran. The public libraries: Tarbiat library, Helal Ahmar, Shahid Motahhari, Shahriyar, Jafarieh, Farhangsara, and many small libraries.

Infrastructure

Health systems

The Ministry of Health operates most of the public hospitals in the Tabriz metropolitan region, some of which are aligned with Tabriz Medical School. There are also a number of private hospitals and medical centers in the city.[7]

Transportation

Most Tabriz residents travel by car through the system of roads and highways. Tabriz also has a taxi and public bus network. There are also some private groups, which provide services called phone-taxi.[7]

Tabriz is the second city in Iran after Tehran that in which the Bus Rapid Transit (BRT) system has been established. It includes an 18 km (11 mi) line from Baseej Square in the east to the railway station in the west of the city. There are 50 bus stops along the route of the B.R.T.

The Tabriz subway train network is still under construction and six years behind schedule.[72] The government of Iran had planned to finish 6 km (4 mi) of line No.1 of the network in 2006, but this was not achieved due to financial problems[73] and currently only half of the track for the metro line has been laid.[72]

Tabriz is linked to Europe through Turkey's roads and Bazargan (Azerbaijani, Persian: بازرگان ) border, also Tehran-Tabriz freeway is almost complete except for the last 20 km (12 mi) between Tabriz and Bostan Abad.

The city is linked to Iran National Railways (IRIR, Persian: رجا ) also to Europe by Turkey's railways via Ghotour (Azerbaijani, Persian قطور) bridge in West Azerbaijan province of Iran. Tabriz was the first city in Iran to be served by railways with the construction of the Tabriz-Jolfa line in 1912–1914 (later converted to broad-gauge in 1916). Tabriz Railway Station is located in the western part of the city, at the end of Khomeyni Street.

Tabriz International Airport opened in 1950 and is the only international airport in East Azerbaijan (since 1991). Recently, it became the first Iranian airport to gain ISO9001-2000.

Sport

Sahand, or Yadegar-e-Emam Stadium in a Tractorsazi F.C. match

Tabriz is a hub for the major sport events in the region. The city has couple of sport complexes. The major sport complex inside the city is Bagh Shomal complex which include a soccer stadium, swimming pool, an arena for basketball and volleyball. There is also a bigger sport complex which is named as Olympic village which has a soccer stadium and a cycling track. They are several other smaller complexes for martial arts, swimming pools and gymnasiums. Among many different sport activities soccer and cycling got more attention because of the cities teams and international events which are held in city.

Soccer

Soccer is a major part of the city's culture. The huge number of fans made Tabriz home to four Iranian major Football teams: Tractor Sazi F.C., Machine Sazi Tabriz F.C., Shahrdari Tabriz F.C., and Gostaresh Foolad. Tractor Sazi F.C. is playing in the Iran Pro League and is very popular in north western of Iran. The home stadium for these soccer teams are city's major stadium Sahand Stadium which has the capacity of 71,000. Some of the games are also held in the older stadium of Bagh Shomal Stadium which is located almost in downtown of Tabriz.

Tractor Sazi F.C. or Tirakhtor, as it called in the city, is an Iranian soccer club, based in Tabriz. They currently play in Iran's Pro League which is the highest domestic league in Iran.They also provided Iran with some of the most talented players during the nineties. In 2009, Tiraxtor, the most well-known team of the East Azerbaijan province, was promoted to the first football division of Iran (the Iran Pro League.) And according to surveys, the team has got the highest number of fans in the Iran Pro League.[citation needed] The team is sponsored by Iran Tractor Manufacturing Co. (ITMCO).

On June 1976 Bagh Shomal Stadium of Tabriz host part of final tournament of AFC Asian Cup games.[74]

Cycling

Tabriz is also is home for Azerbaijan Cycling Tour which is held on a yearly based calendar since 1986. This cycling tour is the most prestigious cycling tour in Iran. Tabriz is also home for Tabriz Petrochemical Cycling Team, a cycling team which is competing in UCI-sanctioned competitions through Asian continents.

Media

Sahand TV main building

Tabriz has one state television channel called Sahand TV that broadcasts in both the Persian and Azerbaijani languages. It broadcasts internationally through the Bardr 5 and Intelsat 902 satellites.[75][76]

The city has one government-controlled radio channel broadcasting in both Persian and Azerbaijani languages.[75]

The 14 weekly magazines and 8 main newspapers published in the city include: Amin, Mahd Azadi, Asr Azadi,[77] Fajr Azarbaijan, Saeb Tabriz, Peyam Noor, Navaye Misho and Saheb.[78]

Notable people

Within its long history Tabriz was always origin for many Iranian illumination and modernization movements. This is why the city was home town for numerous Iranian dominant figures including many Iranian politicians, revolutionaries, artists, and military leaders. Here a partial list of some of most notable people who born or lived in Tabriz.

For a complete list see: List of people from Tabriz

Sister cities and twin towns

Tabriz is twinned with the following cities:

Country City State / Province / Region / Governorate Date
Austria Austria Wien 3 Wappen.svg Vienna Flag of Wien.svg Vienna 2009[83]
Azerbaijan Azerbaijan WP baku siegel.png Baku Absheron Economic Region 1980[84][85]
China China Wuhan Hubei 2009[citation needed]
Croatia Croatia Coat of arms of Zagreb.svg Zagreb Flag of Zagreb.svg City of Zagreb [86]
Palestinian territories Palestine Gaza coat.png Gaza Gaza Governorate [78]
Russia Russia Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png Kazan Flag of Tatarstan.svg Republic of Tatarstan 2009[87]
Tajikistan Tajikistan Khujand Sughd Province [citation needed]
Turkey Turkey Istanbul Istanbul Province [citation needed]
Turkey Turkey Konya Konya Province [citation needed]
Vietnam Vietnam Ho Chi Minh City Municipality [88]

Consulates

Azerbaijan and Turkey have consulate offices in Tabriz. Formerly the Soviet Union and the United States had consulate offices in Tabriz. The US consulate office closed after the 1979 Islamic revolution and the USSR's office closed after the collapse of the USSR in 1991.

Panorama view

Panoramic view of Tabriz from El Goli, August 2010

See also

References

  1. ^ "Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)" (Excel). Islamic Republic of Iran. Archived from the original on 2011-11-11. 
  2. ^ "جمعيت شهرهاي ايران بر اساس سرشماري سال 1390". Iramozesh.com. 2012-11-11. Retrieved 2013-02-11. 
  3. ^ "1985 Census - Natayej". Iran: Statistical Centre. Retrieved 2008-02-27. 
  4. ^ "Results of national 2007 census". Statistical Center of Iran. Retrieved 2013-02-11. 
  5. ^ a b c d e "East Azerbaijan Geography". Editorial Board. Iranian Ministry of Education. 2000. Archived from the original on 2012-01-10. 
  6. ^ "de beste bron van informatie over tabrizcity. Deze website is te koop!". tabrizcity.org. Archived from the original on 2007-02-16. Retrieved 2012-04-02. 
  7. ^ a b c d "Lonely Planet Travel Guides and Travel Information". Lonelyplanet.com. 2012-03-28. Retrieved 2012-04-02. 
  8. ^ "Tabriz Historic Bazaar Complex". UNESCO World Heritage Centre. UNESCO. 2010-07-31. Retrieved 2012-04-02. 
  9. ^ Assari, Ali; Mahesh, T.M. (December 2011). "Compatitive Sustainability of bazaar in Iranian traditional cities : Case Studies in Isfahan and Tabriz". International Journal on Technical and Physical Problems of Engineering 3 (9): 18–24. Retrieved 2013-01-07. 
  10. ^ Cline, Eric H. (2007). "From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible". National Geographic.: 10. 
  11. ^ "Introduction to Tabriz city" (in (Persian)). Tabriz University. Retrieved 2013-02-11. 
  12. ^ "Iron Age excavation site's museum" (in Persian). Archived from the original on 2010-06-21. 
  13. ^ Fisher, William Bayne; Boyle, J. A. (1968), The Cambridge History of Iran: The Land of Iran (1 ed.), Cambridge University Press, p. 14 
  14. ^ Minorsky, V.; Bosworth, C.E.; Blair, Sheila S., "Tabrīz", Encyclopaedia of Islam (2 ed.) (Brill Academic Publishers), ISBN 978-90-04-13974-9 
  15. ^ Eastwick, Edward Backhouse (1864). Journal of a Diplomat's Three Years' Residence in Persia. Smith, Elder and Co. p. 327. 
  16. ^ Burke, Andrew; Elliott, Mark (2004). Iran. Lonely Planet. p. 133. ISBN 1-74059-425-8. 
  17. ^ David Morgan, The Mongols p. 142
  18. ^ Will Durant, The Reformation: The Story of Civilization, Volume VI, Chapter XXX.
  19. ^ Marco Polo (1854) The travels of Marco Polo: the Venetian. G. Bell & sons. 1854. p. 44. 
  20. ^ "Tabriz". Jewish Virtual Library. 
  21. ^ V. Minorsky. "Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9)", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 16, No. 2 (1954), p. 277
  22. ^ A. Nezter, "The Fate of the Jewish Community of Tabriz,", in David Ayalon, Moshe Sharon, Studies in Islamic history and civilization: in honour of Professor David Ayalon, Brill, 1986, pp 416: "A deadly earthquake in the year 1721 destroyed large part of the city and killed eighty thousands of its inhabitants. Four years later the Ottoman Turks captured Tabriz and massacred two hundred thousand of its people"
  23. ^ Hall, David (1999-12-14). "Worlds Worst Natural Disasters". Across.co.nz. Retrieved 2012-04-02. 
  24. ^ Gregorian Vartan (2003) The Road to Home: My Life and Times, Simon Scmuster, p. 3.
  25. ^ T. Atabaki, Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran, I.B Tauris, 2000, p. 53.
  26. ^ Maziar Behrooz, Rebels with a cause: failure of left in Iran, I.B. Tauris, 2000.
  27. ^ Shaffer, Brenda. "Formation of an Azerbaijani collective identity in Iran, Nationalities Papers, vol. 28 (3), 2000". 
  28. ^ LIFE - Vol 30, 18 Jun 1951 - Page 120
  29. ^ John Stample, Inside the Iranian Revolution, Clark Group, 2009.
  30. ^ R. Bergquist, The role of airpower in the Iran-Iraq War, Air University Press, Washington DC, 1988. p. 46. & 57.
  31. ^ Wood, John E. and Tucker, Ernest (2006) History and historiography of Post-Mongol central Asia and the Middle East, Otto Harrassowitz Gmbh & Co and KG Weisbaden, p. 530.
  32. ^ Richard Tapper. "Shahsevan in Safavid Persia", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324. See also, Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, "A Concise History of the Middle East", Westview Press, 2006, p. 153; and Britannica Concise. "Safavid Dynasty", Online Edition 2007
  33. ^ "Climate data for Tabriz, 1963–1990". 
  34. ^ "Tabriz Climate Normals 1961-1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved 2012-12-27. 
  35. ^ H. Golabian, Macro-engineering Seawater in Unique Environments: Arid Lowlands and Water Bodies Rehabilitation, 2011, Springer, p. pp 365-397
  36. ^ 2007 census
  37. ^ Concise Encyclopedia of Languages of the World, 2010, Elsevier, p. 110-113
  38. ^ Rasmus Christian Elling, Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini, Palgrave 2013
  39. ^ Ahmed Akgündüz, Said Öztürk, Ottoman History: Misperceptions and Truths, IUR press, 2011, p. 135
  40. ^ Fuzulî, Külliyat-ı divan-ı Fuzuli, 1869 digitized by Google books
  41. ^ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I. B. Tauris 2006
  42. ^ Jean During, "The Spirit of Sounds: The Unique Art of Ostad Elahi", Cornwall Books, 2003, p172:"Maraghi (15th century) mentions the Turkish and the Shirvani tanbour, which had two strings tuned in second (which the Kurds and Lors call Farangi) and was quite popular among the inhabitants of Tabriz (a region which was not yet Turkish speaking at the time) "
  43. ^ R. N. Frye, "PEOPLES OF IRAN" in Encyclopædia Iranica. Excerpt: "The long and complex history of Azari (q.v.), a major Iranian language and the original language of the region, and its partial replacement with Azeri Turkish, the present-day language of Azerbaijan, is surveyed in detail and with a wealth of citations from historical sources elsewhere in the Encyclopaedia (see AZERBAIJAN vii). Although the original Azari gradually lost its stature as the prevalent language by the end of the 14th century
  44. ^ Azari, the Old Iranian Language of Azerbaijan", Encyclopædia Iranica, op. cit., Vol. III/2, 1987 by E. Yarshater.
  45. ^ صادقی, علی اشرف 1379: چند شعر به زبان کرجی, تبریزی و غیره ... در مجله ی زبان شناسی, سال پانزدهم, شماره ی دوم, پاییز و زمستان Ali Asghar Sadeqi, "Some poems in the Karaji, Tabrizi and others" in Zabān-Shenasi(Persian), Year 15,No.2(Fall and Winder),1379(2001).
  46. ^ John A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38
  47. ^ Phyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92.
  48. ^ Gholam-Reza Sabri-Tabrizi, Iran: A Child's Story, a Man's Experience, 1989, MAINSTREAM PUBLISHING COMPANY, P. 168
  49. ^ Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran, 2008, Cambridge University Press
  50. ^ G. Lewis (translator), The Book of Dede Korkut, Penguin Classics(1988)
  51. ^ A. O.Senarslan, Women asiqs of Azerbaijan: tradition and transformation,Ph. D.Thesis University of Wisconsin-Madison(2008)
  52. ^ Eleanor Sims, Boris Ilʹich Marshak, Ernst J. Grube, Peerless Images: Persian Painting and Its Sources, 2002, p.44
  53. ^ Michael Dumper, Bruce E. Stanley, Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia, 2007, p. 339
  54. ^ Shirin Simmons, A Treasury of Persian Cuisine, 2007, Stamford House Publishing
  55. ^ Najmieh Batmanglij, A Taste of Persia: An Introduction to Persian Cooking, p. 54
  56. ^ Alan S. Kaye, "Persian loanwords in English", English Today 20:20-24 (2004), doi:10.1017/S0266078404004043.
  57. ^ "Tabriz International Exhibition Co". Tabrizfair.ir. Retrieved 2012-04-02. 
  58. ^ "پورتال وزارت کشور". Moi.ir. Retrieved 2012-04-02. 
  59. ^ "tabriziau.ac.ir". tabriziau.ac.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  60. ^ "Islamic Azad University of Tabriz". iaut.ac.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  61. ^ "Daneshvaran Higher Education Institute". daneshvaran.ac.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  62. ^ "Seraj Higher Education Institute". seraj.ac.ir. 
  63. ^ "University College of Nabi Akram". ucna.ac.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  64. ^ "Elmi-Karbordi University of Tabriz". ea-uast.ac.ir. 
  65. ^ "Tabriz College of Technology". tct.ac.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  66. ^ "Roshdiyeh Higher Education Institute of Tabriz". roshdiyeh.ir. 
  67. ^ "East Azerbaijan Park of Science & Technology". eastp.ir. 
  68. ^ "Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tabriz". azs.srbiau.ac.ir. 
  69. ^ "sci.org.ir". sci.org.ir. [dead link]
  70. ^ "Shahid Beheshti Training Teacher Center of Tabriz". bttt.ir. 
  71. ^ "با مجوز سازمان آموزش و پرورش آذربایجان شرقی". Archived from the original on 2012-06-16. 
  72. ^ a b The Economist (2012-04-24). "All This War Talk Is Ruining The Lives Of Ordinary Iranians". The Economist. Articles.businessinsider.com. Retrieved 2013-02-11. 
  73. ^ "Tabriz Metro". Skyscrapercity.com. Retrieved 2013-02-11. 
  74. ^ "Asian Nations Cup 1976". Rsssf.com. 2007-01-19. Retrieved 2013-07-10. 
  75. ^ a b "پایگاه اطلاع رسانی صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی". Tabriz.irib.ir. Retrieved 2012-04-02. 
  76. ^ "LyngSat". LyngSat. 2011-12-16. Retrieved 2012-04-02. 
  77. ^ "روزنامه سراسری عصر آزادی". Asreazadi.com. Retrieved 2013-02-11. 
  78. ^ a b "Islamic Republic news Agency". irna.ir. Retrieved 2013-02-11. 
  79. ^ Gregory R. Copley, Defense & Foreign Affairs Handbook, 1980 p.687
  80. ^ An Invitation to Persian Poetry: A Bilingual Text, Persian-English, Ketab Corporation, 2006 p.341
  81. ^ Abdy Javadzadeh, Iranian Irony: Marxists Becoming Muslims, Rosedog Books, 2011, p. 103
  82. ^ Alvin K. Benson, Great Lives from History: John Ericsson - Irving Langmuir, Salem PressInc, 2010, p. 592
  83. ^ "Agreement between Tabriz and Vienna municipality". 
  84. ^ "Twin-cities of Azerbaijan". Azerbaijans.com. Retrieved 2013-08-09. 
  85. ^ Baku
  86. ^ "FarsNewsAgency - ط®ط¨ط±ع¯ط²ط§ط±ظٹ ظپط§ط±ط³". Farsnews.com. Retrieved 2012-04-02. 
  87. ^ "Official web-portal of Kazan mayor's office". 
  88. ^ Ho Chi Minh city

North, S.J.R., Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p. 50

External links

Preceded by
Ghazna
Capital of Khwarazmian Empire (Persia)
1225–1231
Succeeded by
-
Preceded by
Maragha
Capital of Ilkhanate (Persia)
1265-1306
Succeeded by
Soltaniyeh
Preceded by
-
Capital of Kara Koyunlu dynasty
1375–1468
Succeeded by
-
Preceded by
Amid
Capital of Aq Qoyunlu dynasty
1468–1478
Succeeded by
-
Preceded by
Samarkand
Capital of Iran (Persia)
1501–1555
Succeeded by
Qazvin
Preceded by
Ardabil
Capital of Safavid dynasty
1501–1555
Succeeded by
Qazvin