تبریز
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
- برای دیگر کاربردها تبریز (ابهامزدایی) را ببینید.
| تبریز |
||
|---|---|---|
 |
||
| اطلاعات کلی | ||
| نام رسمی: | تبریز | |
| کشور: | ایران  |
|
| استان: | آذربایجان شرقی | |
| شهرستان: | تبریز |
|
| بخش: | مرکزی |
|
| نامهای قدیمی: | تَورِز، تَورِژ، تِبریز، توری[۱][۲] |
|
|
||
| مردم |
||
| جمعیت | ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر[۳] |
|
| تراکم جمعیت: | ۷٬۷۸۰[۴] نفر بر کیلومتر مربع |
|
| زبانهای گفتاری: | ترکی آذربایجانی[۱] |
|
| مذهب: | شیعه[۱] |
|
| جغرافیای طبیعی |
||
| ارتفاع از سطح دریا: | ۱۳۵۰ تا ۱۵۵۰ متر[۵] |
|
| آبوهوا |
||
| میانگین دمای سالانه: | ۱۲٫۲ درجهٔ سانتیگراد[۶] |
|
| بارش سالانه: | ۳۱۰ میلیلیتر[۶] |
|
| روزهای یخبندان سالانه: | ۱۰۴ روز[۶] |
|
| اطلاعات شهری |
||
| شهردار: | علیرضا نوین[۸] |
|
| رهآورد: | فرش، آجیل، محصولات چرمی[۹] |
|
| پیششماره تلفنی: | ۰۴۱۱[۷] |
|
| وبگاه: | شهرداری تبریز | |
تبریز یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است. این شهر بزرگترین شهر منطقهٔ شمال غرب کشور و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه شناخته میشود.[۱] براساس آخرین سرشماری مرکز آمار ایران که در سال ۱۳۸۵ صورت گرفتهاست، شهر تبریز با جمعیتی بالغ بر ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر، چهارمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد و اصفهان محسوب میگردد.[۳] این شهر بهدلیل جایدادن بسیاری از کارخانجات مادر و بزرگ صنعتی در خود و نیز وجود بیش از ۶۰۰ شرکت قطعهساز در آن، دومین شهر آلوده و نیز دومین شهر صنعتی کشور پس از تهران بهشمار میرود و بهدلیل صنعتیبودن، یکی از مهمترین شهرهای مهاجرپذیر ایران محسوب میشود.[۸] پس از بهرهبرداری از آزادراه نبیاکرم، میزان مسافرپذیری تبریز روبه افزایش نهاد و این شهر پس از مشهد بهعنوان دومین شهر مسافرپذیر در سطح کشور مطرح گشت.[۱۰]
شهر تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهیالیه مشرق و جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفتهاست. این شهر از سمت شمال به کوههای پکهچین و عون بن علی، از سمت شمال شرق به کوههای گوزنی و باباباغی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنههای کوه سهند محدود شدهاست.[۵][۱۱][۱] آب و هوای تبریز در زمستانها بسیار سرد و در تابستانها خشک و گرم است؛[۱۲] اگرچه حرارت بهدلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغهای زیادی در پیرامون شهر تعدیل میگردد.[۲]
نام تبریز در کتابها و اسناد تاریخی تحت نامهای مختلفی نظیر «تَورِز»، «تَورِژ»، «تِبریز» و «توری» به ثبت رسیدهاست. این شهر در طول تاریخ بارها ویران و تجدیدبنا شدهاست. بنای تبریز به دوران اشکانی و ساسانی میرسد؛ ولی در آغاز دوران اسلامی ده کوچکی بیش نبودهاست.[۲] این شهر در طی حکومت چهارصدسالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد» به شکوفایی رسید.[۱] اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود که در این زمان، این شهر پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بودهاست.[۱۳] شهر تبریز در سدههای گذشته شاهد حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمینلرزههای مهلک بودهاست.[۲] این شهر پایتخت آققویونلوها و قراقویونلوها، اولین پایتخت حکومت صفویه و آغازگر انقلاب مشروطه برعلیه استبداد محمدعلی شاه بودهاست.[۱۳][۱۴]
شهر تبریز به سبب موقعیت مناسب خود، درگذشته از مراکز تجاری منطقه بودهاست[۱۵] و هماکنون نیز یکی از مراکز مهم صنعتی در سطح ایران محسوب میشود. این شهر در دو سدهٔ اخیر، مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در کشور بودهاست و نقشی کلیدی در تحولاتی مانند انقلاب مشروطیت، انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و مدرنیزهکردن ایران داشتهاست. مردمان تبریز هماکنون به زبان ترکی آذربایجانی تکلم مینمایند؛ هرچند اسناد و شواهد موجود نشان میدهد که پیشتر زبانی ایرانی با ریشهٔ غیرترکی در این شهر تکلم میشدهاست.[۱۶][۱][۲]
فهرست مندرجات |
وجه تسمیه
یاقوت حموی در «معجمالبلدان» گزارش میدهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تِبریز» تلفظ میشدهاست.[۱۷] با توجه به این، مینورسکی معتقد است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشتهباشد. این گویش به گویشهای موسوم به گویشهای ایرانی جنوب دریای خزر وابستهاست؛ یا به احتمال بیشتر، تلفظ تِبریز معربشدهٔ نام شهر در باب فِعلیل (در زبان عربی) است. همچنین شیوهٔ نگارش نام این شهر در زبان ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغهٔٔ ارمنی، نمایانگر وابستگی واژهٔ تَوریژ به «زبان پهلوی شمالی» میباشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه میگیرد که این مسأله نشان میدهد که ریشهٔ نام شهر به زمانهای بسیار دور تا اوایل سلسلهٔ ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمیگردد.[۲]
بنابر گفتهٔ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ اسلامی، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) میخواندهاند. تا اوایل قرن چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان اطراف تبریز این شهر را توری مینامیدهاند. حتی در حال حاضر مردمان «قنبرآباد» در اطراف تبریز به این شهر توری میگویند. در نوشتههای کهن (برای نمونه ابوالفداء) نام این شهر بهشکل «تُوریز» آمدهاست و هنوز هم در زبانهای کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» بهکار میرود. عدهای از شرقشناسان و منابع کهن، نام شهر را دارای ریشهای کهن در پارسی میانه و کهن و مرتبط با گرما و فعالیتهای گرمایی کوه سهند دانستهاند. همچنین منابع ارمنی که نام شهر را در قرن پنجم (بلکه چهارم) میلادی، «تورژ» و «تَوْرِش» دانستهاند و به فارسی هم تَورز تلفظ کردهاند و با توجه بهمعنای متداول فارسی «تبریز» و «تبپنهانکن» و احتمالاً نام تبریز «پنهانکنندهٔ تف و گرما» و با «جنبشهای آتشفشانی کوه سهند» مرتبط بودهاست.[۱]
دانشنامهٔ بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» میداند، چیزی که باعث روان شدن گرما میشود و احتمالاً بهخاطر چشمههای آبگرم اطراف آن است.[۱۲]
در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانهٔ دیگری وجود دارد؛ از جمله اینکه زبیده زن هارونالرشید به بیماری تب نوبه مبتلا شدهبود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دلانگیز آنجا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آنمحل بنا کنند و نام آنرا «تبریز» بگذارند.[۱۸] هرچند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیهات از این دست را عامیانه و نادرست میداند.[۱۹]
پیشینه
دوران باستان
ارتباط شهر تبریز با گروهی از شهرها و قلعههای همزمان با دوران مادها، در میان محققین مورد مشاجرهٔ فراوان قرار گرفتهاست.[۲] تعدادی از محققین بر این عقیدهاند که دژ «تارویی-تارمکیس»، که نام آن در کتیبهٔ سارگن دوم -پادشاه آشور در بین سالهای ۷۰۵ تا ۷۲۱ پیش از میلاد مسیح- آمدهاست، در محل شهر کنونی تبریز قرار دارد. این دژ بنابر کتیبهٔ سارگن، محل نگهداری اسبهای ذخیرهٔ سواران اورارتو بودهاست که در حملهٔ آشوریها ویران شدهاست.[۱]
شهر کنونی تبریز برروی خرابههای شهر «تَوْرِژ» (بارها) بنا شدهاست. تورژ یکی از بااهمیتترین مراکز بازرگانی منطقه بودهاست و بهعنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب اهمیت فراوانی داشتهاست. این شهر در زمان حکمرانان اشکانیتبار ارمنستان، پایتخت این منطقه بودهاست.[۲۰] [۲۱] هرچند ولادیمیر مینورسکی در دانشنامهٔ اسلام این نظریه را رد کرده و بیان میکند این داستان که شاه اشکانیتبار ارمنستان بهخاطر انتقام کشتهشدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) بهدست اردشیر بابکان (بنیانگذار سلسلهٔ ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار دادهاست، تنها براساس نوشتههای واردان -تاریخنگار ارمنی در قرن چهاردهم میلادی- در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشدهاست و این روایت ریشهای عامیانه دارد.[۲]
در کتاب تاریخ ایران (چاپ دانشگاه کمبریج) آمدهاست که شهر تبریز در اوایل دورهٔ ساسانی (سدهٔ سه یا چهار میلادی) بنا شدهاست و یا به احتمال بیشتر در سدهٔ هفتم این واقعه روی دادهاست.[۱۳]
از فتح آذربایجان توسط اعراب تا ایلخانان
در زمان فتح آذربایجان بهدست اعراب در سال ۲۲ هجری، آنگونه که در کتاب فتوحالبلدان بلاذری آمدهاست، توجه سپاه اعراب بیشتر متوجه شهر اردبیل بودهاست و حتی نامی از تبریز در فهرست شهرهایی که مرزبان پارسی از آنها سربازگیری کردهبود، نیامدهاست. چنین پیداست که تبریز همانگونه که «فاستوس بیزانسی» اشارهکردهاست، در قرن چهارم میلادی ویران شدهبود و در زمان حملهٔ اعراب، قریهای کوچک بیش نبودهاست.[۲]
پس از فتح آذربایجان، گروهی از اعراب در آذربایجان ساکن شدند. در زمان خلافت منصور عباسی (۱۳۶ـ۱۵۸)، و در حدود سال ۱۳۷ هجری، مردی بهنام «رَوّاد» از قبیلهٔ «اَزْد» از قبایل مشهور یمن در تبریز مسکن گزید و پسران او اقدام به ساخت نخستین دیوار شهر کردند.[۱] به گفتهٔ یاقوت حموی، تبریز قریهای بود تا آنکه رواد ازدی در زمان متوکل عباسی به آن درآمد. پس از رواد، پسرش «وجنا» با برادرانش در آنجا قصرها ساختند و گرد شهر دیوار کشیدند. سپس مردم به آن شهر درآمدند.[۱۷] نویسندگانی مانند ابن خرداذبه،[۲۲] بلاذری[۲۳] و طبری، تبریز را در بین شهرهای کوچک آذربایجان نام بردهاند.[۲] درحالیکه مقدسی شهر را تحسین کرده و همعصر او ابن حوقل (حدود ۳۶۷ هجری) تبریز را آبادتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان میشمارد.[۱۵] این شهر از نیمهٔ اول سدهٔ سوم هجری روبه گسترش نهاد و اهمیت آن در منطقهٔ آذربایجان به اندازهای بود که متوکل عباسی پس از زمینلرزهٔ سخت و ویرانگر تبریز در سال ۲۴۴ هجری، بیدرنگ فرمان بازسازی شهر را صادر نمود.[۱] تبریز که در دورهٔ فرمانروایی «ابومنصور وهسودان روادی» روبه گسترش و آبادانی نهادهبود، در اثر زمینلرزهٔ سال ۴۳۴ هجری مجدداً بهشدت آسیب دید.[۱] بهطوریکه ناصرخسرو که در ۴۳۸ هجری از این شهر دیدن کردهاست، مساحت تبریز را ۱۴۰۰ در ۱۴۰۰ گام بیان کرده که بر این اساس بهنظر نمیرسد مساحت شهر متجاوز از یک کیلومتر مربع بودهباشد.[۱۵] اعضای خاندان روادیان تا ۴۴۶ هجری با چند وقفه، حاکمان تبریز بودهاند. در این سال طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراجگزار خود کرد و به گفتهٔ ابن اثیر، طغرل در سال ۴۵۰ هجری «مملان بن وهسودان» را به حکمرانی آذربایجان گماشت. الب ارسلان (جانشین طغرل) در ۴۶۳ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار نمود و نزدیک به چهارصدسال فرمانروایی خاندان روادی را در این سرزمین پایان داد.[۱]
در نوشتههای تاریخی از دوران سلجوقی، اشارههای زیادی به تبریز یافت نمیشود. در راحةالصدور آمده که طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت.[۲۴] بعد از وفات سلطان محمود غزنوی (بهسال ۵۲۵ هجری) بین داود پسر سلطان محمود و مسعود برادر وی تنشی جهت تصاحب تبریز پیش آمد که در این میان داود پیروز شد و تبریز را مقر حکومت خود ساخت. آنچنان که از شواهد تاریخی برمیآید از زمان قزل ارسلان (۵۸۲-۵۸۷ هجری) به بعد تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید.[۱۵]
در ابتدای قرن هفتم هجری مغولها دوبار به تبریز حمله بردند ولی با دریافت غرامت بازگشتند. در سال ۶۲۷ هجری مغولها در نهایت بر تمام آذربایجان و بهخصوص تبریز دست یافتند.[۱۵]
از ایلخانان تا جنبش مشروطه
اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود؛ یعنی زمانی که این شهر پایتخت قلمرویی بود که از نیل تا آسیای میانه گسترده شدهبود. تبریز در دوران تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسلهٔ صفویه نیز پایتخت ایران بودهاست.[۱۳] این شهر بهسال ۱۵۰۰ میلادی (۹۰۶ هجری) به تصرف شاه اسماعیل درآمد و اولین پایتخت ایران جدید در دورهٔ صفویه شد. در این زمان حدود دوسوم جمعیت ۲۰۰-۳۰۰ هزار نفری تبریز سنیمذهب بودند و بهزودی سیاستهای سختی جهت تحمیل مذهب شیعه بر سنیان تبریز اعمال گردید. نزدیکی این شهر به مرز ایران و عثمانی موجب شد که تبریز در برابر تهدیدهای این حکومت آسیبپذیر شود؛ بهطوری که چندینبار به تصرف عثمانیان درآمد تا این که شاه تهماسب صفوی در سال ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ هجری) پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل نمود.[۲] تبریز در دورهٔ قاجار ولیعهدنشین این سلسله بود و ولیعهدان سلسلهٔ قاجار در این شهر اقامت میگزیدند.[۲]
از جنبش مشروطه تاکنون
تبریز در جنبش مشروطه نقشی مهمی برعهده داشت و دلیری و فداکاری کسانی چون ستارخان (سردار ملی)، باقرخان (سالار ملی)، و شیخالاسلام به پیروزی جنبش و گرفتن مشروطه منجر شد. پس از سرکوب مشروطه توسط محمدعلی شاه قاجار تمام حرکتهای مشروطهخواهانه در تهران خاموش شدند؛ اما در تبریز و تنها در چند محلهٔ آن، هنوز کسانی بودند که حاضر باشند تا پای جان از این دستآورد پاسداری کنند. ستارخان و پیروانش در محلهٔ امیرخیز، باقرخان از محلهٔ خیابان و مارالان و ارامنهٔ این محلهها و حدود یکصد داوطلب مسلحی که توسط روشنفکران ارمنی شهر از قفقاز سازماندهی شدهبودند، شروع به مقاومت کردند و بهتدریج چند محلهٔ دیگر نیز به آنها پیوستند. مقاومت آنها در مقابل نیروهای طرفدار محمدعلی شاه، به سرکردگی امام جمعهٔ تبریز و با حمایت طایفهٔ شاهسون و دیگر مدافعان استبداد، ماهها ادامه داشت تا اینکه در اصفهان و گیلان نیز مردم بهپا خواستند و مشروطهخواهان با فتح تهران به پیروزی رسیدند. در واقع شروع قیام مشروطهخواهان برعلیه استبداد محمدعلی شاهی، از شهر تبریز بودهاست.[۱۴]
رونق مبادلات تجاری و فرهنگی تبریز و مرکزیت اقتصادی این شهر در طول سدهها، به پیشرفت و گسترش نهادهای مدنی و اجتماعی تبریز منجر شدهاست. بهویژه در دوران قاجار، تبریز بهسبب همجواری با روسیه و عثمانی و نزدیکی این شهر به راههای ارتباطی غرب، نقطهٔ آغازین بسیاری از پیشرفتها در سطح کشور بودهاست. در این دوران بسیاری از جنبشهای فکری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فنی و بسیاری از نهادهای مدنی پیش از تهران و دیگر نقاط ایران، در این شهر شکل میگرفت.[۱] بسیاری از اولینهای تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه،[۲۶][۲۷] اولین سینمای عمومی،[۲۸] اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لالهای ایران،[۲۵] ادبیات نوین، نمایشنامهنویسی به زبان فارسی[۲۹] و آذری،[۳۰] اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد[۲۵] و... در تبریز بودهاند.
در سال ۱۳۲۴ خورشیدی فرقهٔ دموکرات آذربایجان با حمایت شوروی سعی در برپایی حکومتی مستقل از دولت مرکزی ایران کرد و تبریز مرکز فعالیتهای این گروه بود. ولی با بیرونرفتن نیروهای شوروی، این فرقه نیز با شکست سختی روبهرو شد.[۳۱] سیاست دوران شوروی کمونیستی و استالین موسوم به «دیوار آهنین» و بستهشدن مرزهای شمالی ایران در این دوران، ضربهٔ بزرگی به رونق شهر -بهعنوان مرکز مبادلات منطقه با همسایگان شمالی ایران- وارد نمود.[۱۳] در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی، تظاهرات مردم تبریز به مناسبت چهلمین روز کشتهشدگان ۱۹ دی ۱۳۵۶ تظاهرات قم به درگیری کشید و معترضین عملاً بیشتر نقاط شهر را تسخیر نمودند.[۳۲] در سالهای نخست بعد از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، طرفداران «حزب جمهوری خلق مسلمان ایران»، برخی ناآرامیها را در این شهر پدید آوردند که با دخالت دولت ایران و تعطیلی حزب مذکور، این ناآرامیها خاتمه یافت. تبریز در سالهای جنگ عراق با ایران نقش بارزی داشت و حضور نیروهای داوطلب از تبریز در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشتهشدگان این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بودهاست.[۱]
وضعیت طبیعی
جغرافیا
شهر تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهیالیه مشرق و جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفتهاست. این شهر از سمت شمال به کوههای پکهچین و عون بن علی، از سمت شمال شرق به کوههای گوزنی و باباباغی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنههای کوه سهند محدود شدهاست.[۵][۱۱][۱]
شهر تبریز از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمینهای هموار و شورهزارهای تلخهرود محدود شده و بهشکل یک چالهٔ نسبتاً بزرگ و یا یک جلگهٔ بینکوهی درآمدهاست. ارتفاع این شهر از سطح دریا بین ۱۳۵۰ متر تا ۱۵۵۰ متر در نقاط مختلف آن متغیر بوده و شیب عمومی زمینهای تبریز بهسمت مرکز شهر و سپس بهسمت مغرب میباشد.[۱]
مساحت شهر تبریز در بین سالهای ۱۲۸۰ تا ۱۳۶۵ خورشیدی، حدود ۲۰ برابر افزایش پیدا کردهاست. برپایهٔ آمار موجود، مساحت این شهر از حدود ۷ کیلومتر مربع در سال ۱۲۸۰ خورشیدی به ۱۷٫۷ کیلومتر مربع در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۴۵٫۸ کیلومتر مربع در سال ۱۳۵۵ خورشیدی و ۱۴۰ کیلومتر مربع در سال ۱۳۶۵ خورشیدی رسیدهاست.[۱]
مسافت جادهای بین تبریز تا اردبیل ۲۱۹ کیلومتر، تا زنجان ۲۸۰ کیلومتر، تا ارومیه ۳۰۸ کیلومتر و تا تهران ۵۹۹ کیلومتر است.[۳۳]
رودخانهها
از داخل شهر تبریز دو رودخانه عبور میکنند؛ اولی تلخهرود که از ناحیهٔ شمال غربی این شهر میگذرد و رودخانهای دایمی محسوب میشود و دومی مهرانرود که از مرکز تبریز عبور میکند و رودخانهای فصلی بهشمار میرود.[۱]
- تلخهرود (آجیچای)
آب رودخانهٔ تلخهرود بهدلیل عبور از زمینهای گچی و نمکی، تلخ و شور است و برای استفاده در زمینهای کشاورزی مناسب نمیباشد. این رودخانه که از دامنههای جنوبی کوه سبلان سرچشمه میگیرد، پس از عبور از جلگهٔ سراب و پیوستن چندین شعبه از دامنههای قوشهداغ در شمال و بزقوش و سهند در جنوب به آن، وارد جلگهٔ تبریز میشود و در امتداد جادهٔ تبریز-آذرشهر، بهسمت جنوب غرب جریان پیدا میکند و در اطراف گوگان به دریاچهٔ ارومیه میریزد. میانگین آبدهی تلخهرود در ایستگاه اندازهگیری ونیار در شمال شرق تبریز، ۱۲٫۵ تا ۱۵ متر مکعب در ثانیهاست.[۱]
- مهرانرود (قوریچای)
رودخانهٔ مهرانرود نسبت به رودخانهٔ تلخهرود از میزان آبدهی کمتری برخوردار است و در بیشتر ماههای سال کمآب و در برخی ماههای گرم، خشک میشود. این رودخانه از کوه سهند سرچشمه گرفته و با عبور از درهٔ لیقوان به شهر باسمنج در جنوب شرق تبریز میرسد؛ سپس در مسیر خود با پیوستن به رودخانههای فصلی و فرعی متعدد، بر آب آن افزوده میگردد و از سمت شرق تبریز، وارد این شهر میشود. مهرانرود پس از ورود به تبریز از محلههای باغمیشه، بیلانکوه، پلسنگی، ششگلان، راستهکوچه و امیرخیز با جهت شرقی-غربی، با عرض ۳۰ متر و عمق ۴ متر عبور میکند و سرانجام از محلهٔ چوستدوزان وارد زمینهای کشاورزی محلههای حجتی و ستارخان شده و پس از آن در ناحیهٔ شمال غربی تبریز و در پیرامون فرودگاه این شهر به تلخهرود میپیوندد.[۱]
آب و هوا
آب و هوای تبریز استپی خشک با زمستان بسیار سرد است. این سردسیری تأثیرپذیرفته از ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقهٔ تبریز است. میانگین دما در تیرماه (گرمترین ماه سال) ۲۵٫۴ درجهٔ سانتیگراد، در دیماه (سردترین ماه سال) ۲٫۵- درجهٔ سانتیگراد، در فروردینماه ۱۰٫۵ درجهٔ سانتیگراد و در مهرماه ۱۴٫۱ درجهٔ سانتیگراد میباشد و میانگین سالانهٔ دما ۱۱٫۹ درجهٔ سانتیگراد است. تعداد روزهای یخبندان در طول سال بهطور متوسط ۱۰۸٫۲ روز است که عموماً از اواخر پاییز تا اواخر زمستان را دربر میگیرد.[۱] آب و هوای تبریز در تابستانها خشک و گرم است؛[۱۲] اگرچه حرارت بهدلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغهای زیادی در پیرامون شهر تعدیل میگردد.[۲]
میانگین بارندگی سالیانهٔ شهر تبریز ۳۳۰٫۱ میلیمتر بوده و معمولاً در طول فصل تابستان بارندگی کمتر میباشد. میانگین بارش در زمستان ۱۱۳٫۳ میلیمتر (بیشتر بهصورت برف)، در بهار ۱۲۱٫۸ میلیمتر، در تابستان ۲۰٫۷ میلیمتر و در پاییز ۷۴٫۳ میلیمتر است. نوسان بارندگی سالانه از ۵۱۳٫۳ میلیمتر در سالهای پربارش تا حداقل ۱۹۲٫۴ میلیمتر در سالهای کمبارش گزارش شدهاست که خطر سالهای سیلابی و خشکسالی روشن میگردد. گزارشهای تاریخی از دوران مغول تا قرن حاضر بیانگر خسارتهای عمدهای است که سیلابهای سنگین -که عموماً در اواخر بهار و اوایل تابستان اتفاق میافتند- به شهر وارد کردهاند.[۱]
 آب و هوای تبریز |
|||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ژانویه | فوریه | مارس | آوریل | مـــــه | ژوئـن | ژوئیـه | آگوست | سپتامبر | اکتبـر | نوامبر | دسامبر | سـال | |
| گرمترین C° |
۱۲ | ۱۷ | ۲۲ | ۲۷ | ۳۳ | ۳۸ | ۳۸ | ۴۰ | ۳۵ | ۲۸ | ۲۶ | ۱۷ | ۴۰ |
| میانگینگرمترینها C° |
۰ | ۲ | ۸ | ۱۶ | ۲۱ | ۲۷ | ۳۱ | ۳۱ | ۲۶ | ۱۹ | ۱۰ | ۳ | ۱۷ |
| میانگینسردترینها C° |
-۶ | -۳ | ۱ | ۷ | ۱۱ | ۱۷ | ۲۱ | ۲۱ | ۱۶ | ۱۰ | ۲ | -۱ | ۸ |
| سردنرین C° |
-۱۶ | -۱۷ | -۱۱ | -۲ | ۰ | ۷ | ۱۲ | ۱۰ | ۱ | -۲ | -۸ | -۱۵ | -۱۷ |
| بارش mm |
۲۰ | ۲۰ | ۶۰ | ۶۰ | ۴۰ | ۲۰ | ۰ | ۰ | ۱۰ | ۳۰ | ۲۰ | ۳۰ | ۳۶۰
|
| منبع وبگاه ودربیس[۳۴] | |||||||||||||
زمینلرزهها
شهر تبریز در ناحیهای زلزلهخیز واقع شدهاست[۱۲] و در طول تاریخ بارها با خاک یکسان گشتهاست. جنبش و حرکت خفیف بهصورت روزانه در تبریز اتفاق میافتد. مهیبترین زمینلرزهای که تا بهحال تبریز شاهد آن بودهاست، در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی) روی دادهاست.[۲][۱۵]
به گفتهٔ سرپرست امور زلزلهشناسی سازمان انرژی اتمی ایران، دلیل وقوع زمینلرزههای بزرگ و مخرب در تبریز و نواحی دیگر مانند رشتهکوههای البرز و زاگرس، قرارگرفتن آنها در مسیر کمربند آلپاید میباشد؛ مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع شده و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور میزند، متصل میشود.
از جمله گسلههای بارز آذربایجان، «گسلهٔ شمال تبریز» است. این گسله که به موازات جادهٔ اصلی تبریز–بستانآباد امتداد یافتهاست، مسبب زمینلرزهٔ سال ۱۷۲۱ میلادی با شدت ۷٫۶ درجهٔ ریشتر میباشد. هرچند این گسله در سدهٔ حاضر فعالیت مشخصی نداشتهاست؛ ولی شواهدی مبنی بر امکان تجدید حرکت آن وجود دارد. اطلاعات آماری نیز نشان میدهد که دورهٔ بازگشت زمینلرزههای شدید و مخرب در تبریز میتواند تا حدود ۲۶۰ سال نیز برسد.[۳۵]
تعدادی از تاریخهای مهم وقوع زمینلرزه در تبریز در زیر فهرست شدهاند:
- در سال ۲۴۴ هجری قمری و در زمان حکومت متوکل -خلیفهٔ عباسی- تبریز با خاک یکسان شد و تا پیش از پایان حکومت متوکل دوباره بازسازی گردید.[۲]
- در سال ۴۳۴ هجری قمری تبریز از زمینلرزه سخت آسیب دید. منجمی بهنام «ابوطاهر شیرازی» نیز این زمینلرزه را پیشبینی کردهبود.[۲] در سفرنامهای که از ناصر خسرو برجای ماندهاست، به این زمینلرزه اشاره شدهاست:[۳۶]
-
- «مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب پنجشنبه هفدهم ربیع الاول سنهٔ اربع و ثلاثین و اربعمائه (۴۳۴) و در ایام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضی از شهر خراب شدهبود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیدهبود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شدهبودند. و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک میگفت، اما زبان فارسی نیکو نمیدانست. پیش من آمد دیوان منحیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید، با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.»
- قطران تبریزی زمینلرزهٔ سال ۴۳۴ را چنین توصیف میکند:[۱۵]
| مشاهدهٔ شعر | |||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
- در سال ۱۱۵۸ خورشیدی زمینلرزه خسارتهای عمدهای به شهر تبریز وارد کرد.[۲]
مردم
زبان
زبان امروزی مردم شهر تبریز به ترکی آذربایجانی، ترکی آذری، آذربایجانی و آذری معروف است.[۳۷] همچنین در کتاب «حدایقالسیاحه»، زینالعابدین شیروانی (معاصر فتحعلی شاه و محمد شاه) نیز تأیید میکند که ساکنین تبریز به این زبان سخن میگویند.[۱۶]
پیش از ورود زبان ترکی به منطقه، مردم تبریز به زبان آذری سخن میگفتند که تا حدود قرن یازدهم هجری در آذربایجان رایج بود.[۱] زبان آذری از زبانهای ایرانی و نزدیک به گویشهای جنوب دریای خزر[۲] و تاتی بودهاست. مسعودی که بهسال ۳۱۴ هجری از تبریز دیدار کردهاست، از میان زبانهای رایج در این شهر، زبانهای پهلوی، دری و آذری را ذکر نمودهاست.[۳۸] یاقوت حموی به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلای مصری) اشاره میکند که به یک لهجهٔ محلی ایرانی تکلم میکردهاست.[۱۷]
در رسالهای از مولانا روحی انارجانی بهنام «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» مربوط به آغاز سدهٔ یازدهم هجری، بخشی به زبان آذری نوشته شدهاست و این مینمایاند که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی، هنوز زبان آذری در تبریز رواج داشتهاست.[۳۹]
محمدجواد مشکور در کتاب «نظری به تاریخ آذربایجان» مینویسد: «زمانی که بهسال ۴۸۸ ق. (۴۷۴ خ.) ناصر خسرو با قطران در تبریز ملاقات میکند، مردم به زبان پهلوی آذری سخن میگفتهاند؛ ولی به فارسی دری نمیتوانستهاند سخن بگویند؛ البته تمام مکاتبات خود را به فارسی دری مینوشتهاند.[۴۰]
فرهنگ
از نظر شعر، ادب، هنر، خطاطی، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه مشاهیر زیادی از این شهر برخاستهاند. از جملهٔ مشاهیری که تا عصر حاضر در تبریز زاده شدهاند، میتوان به نظامالدین تبریزی فقیه شافعی قرن هشتم، قطران تبریزی شاعر پارسیگوی قرن پنجم، خطیب تبریزی عالم ادبیات عرب و نویسندهٔ دیوان حماسه در قرن پنجم و اوایل قرن ششم، تاجالدین تبریزی مفسر شافعی قرن هشتم، ملا قاسم انوار عارف و شاعر قرن نهم، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف قرن یازدهم، بدیعالزمان تبریزی خوشنویس و شاعر قرن یازدهم، سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب الغدیر، سید حسن تقیزاده سیاستمدار و محقق، سید احمد کسروی مورخ، محسن هشترودی ریاضیدان، حسین کاظمزاده ایرانشهر نویسنده و سید محمدحسین شهریار شاعر معاصر اشاره کرد.[۱]
یکی از مکتبهای نگارگری ایران بهنام «مکتب تبریز» در شهر تبریز و در دورهٔ ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آققویونلو و صفویان شکل گرفتهاست.[۴۱]
- نمونههایی از آثار مکتب نگارگری تبریز در سدهٔ چهاردهم میلادی
 منظرهٔ تابستان. |
 منظرهٔ زمستان. |
 کشتن اسفندیار گرگها را (خوان نخست) |
موقعیت جغرافیایی تبریز و قرارگرفتن آن در بین دامنههای کوه سهند و کرانهٔ شرقی دریاچهٔ ارومیه، آن را مبدل به تنها راه ارتباطی بین شمال (ماورای قفقاز و قرهداغ) و جنوب (مراغه و کردستان) کردهبود. منابع تاریخی حاکی از تجارت شهر تبریز با عثمانیها، گرجیها و روسها و کشور هندوستان داشته و بسیاری از صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع میشدهاند.[۱۵] تبریز همچنین یکی از مراکز بافت فرش در ایران بودهاست.[۱۵]
- نمونههایی از فرشهای بافت تبریز
 |
 |
 |
 |
مذهب
اکثریت مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازدهامامی میباشند. هرچند اقلیتی از مسیحیان ارمنی با ۱٬۰۹۷ نفر، آشوری با ۵۰۳ نفر، زرتشتی با ۲۶ نفر، سایر مسیحیان با ۱۷ نفر و کلیمی با ۵ نفر جمعیت نیز در این شهر سکونت دارند.[۴۲]
ارامنهٔ تبریز که بیشترین اقلیت ساکن این شهر را تشکیل میدهند، در طی نسلکشی ارامنه که توسط امپراتوری عثمانی و همزمان با جنگ جهانی اول صورت گرفت، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند. مذهب ارامنهٔ تبریز «گریگوری» میباشد که یکی از مذاهب کهن آیین مسیحیت محسوب میشود.[۴۳]
جمعیت
در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ خورشیدی صورت پذیرفت، شهر تبریز با ۲۵۴٬۷۰۸ نفر جمعیت، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، این شهر پس از تهران، اصفهان و مشهد، جایگاه چهارم را در بین شهرهای ایران به خود اختصاص داد. در سرشماری سال ۱۳۵۵ خورشیدی، تبریز پس از شهرهای تهران، مشهد و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری رسمی که در سال ۱۳۸۵ انجام پذیرفته، همین جایگاه را داشتهاست.[۴۴]
برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعیت شهر تبریز در این سال بالغ بر ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر بودهاست که از این تعداد، ۷۰۲٬۲۷۱ نفر مرد و ۶۷۶٬۶۶۴ نفر زن بودهاند؛ همچنین تعداد خانوارهای ساکن این شهر، ۳۷۸٬۳۲۹ خانوار بودهاست.[۳]
تبریز بهسبب مرکزیت اقتصادی، صنعتی، اداری و اعتبار بینالمللی، مهاجرپذیرترین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب میگردد. اخیراً شهر جدید سهند در ۲۴ کیلومتری جنوب غرب تبریز و در جادهٔ تبریز-آذرشهر در دست ساخت است که برای جذب سرریز جمعیتی این شهر ساخته میشود تا کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد شود و توسعهٔ شهری تضمین گردد.[۱]
| مردان | سن | زنان |
|---|---|---|
| ۴۷٬۴۵۱ | ۴۴٬۵۷۷ | |
| ۱۹٬۷۳۵ | ۱۸٬۴۴۵ | |
| ۲۴٬۹۸۷ | ۲۳٬۵۶۷ | |
| ۳۷٬۴۴۵ | ۳۳٬۷۸۷ | |
| ۴۶٬۰۳۷ | ۴۴٬۰۹۸ | |
| ۵۲٬۹۹۰ | ۵۰٬۲۰۴ | |
| ۶۲٬۹۸۹ | ۵۸٬۷۵۰ | |
| ۶۹٬۴۷۲ | ۶۶٬۱۸۱ | |
| ۸۷٬۶۳۶ | ۸۴٬۹۰۹ | |
| ۱۰۰٬۶۹۲ | ۹۹٬۴۲۲ | |
| ۸۶٬۶۴۰ | ۸۱٬۲۱۴ | |
| ۶۲٬۶۵۲ | ۵۸٬۹۶۸ | |
| ۵۵٬۹۰۷ | ۵۳٬۰۹۷ | |
| ۵۵٬۰۳۸ | ۵۲٬۴۲۲ |
جایهای تاریخی
بناهای تاریخی
تبریز بارها در طول تاریخ بر اثر زمینلرزه آسیب جدی دیده و بارها در اثر حملههای سلجوقیان، مغولان، ترکان عثمانی، اشغال تبریز توسط روسها (بهسال ۱۸۲۷-۱۸۲۸) دچار خرابیهای شدیدی شدهاست.[۲۰] این جنگها و زمینلرزههای مکرر، بخشهای عمدهای از قسمتهای قدیمی شهر را نابود کردهاست.[۴۶] بهعنوان مثال، شاه اسماعیل صفوی پس از فتح هرات، هنرمندان بسیاری را با خودش به تبریز آورد؛ ولی هیچکدام از بناهایی که او و یا جانشینان مستقیم او ساختهاند، سالم باقی نماندهاند. آنچه از قصر شاه اسماعیل در شمال شرقی تبریز باقی ماندهاست، توصیفهایی است که گردشگران اروپایی مکتوب کردهاند.[۴۷] هماکنون تنها دو محل باستانی -یعنی ارگ تبریز و مسجد کبود- از تبریز قدیم برجای ماندهاست. بههمین دلیل این شهر نسبت به سایر شهرهای بزرگ ایران -همچون اصفهان، شیراز و حتی مشهد- آثار باستانی بسیار کمتری دارد. ارگ تبریز بنایی آجری است که پیش از سال ۷۰۱ خورشیدی برروی آوارههای مسجدی ساخته شدهاست. این بنا از نظر سادگی، اندازه و پایداری، چشمگیر است. مسجد کبود بنایی است که حدود سال ۸۲۹ خورشیدی ساخته شدهاست و بهدلیل کاشیکاری آبی تزئینی زیبایش، شهرت یافتهاست. از دیگر آثار باستانی تبریز، خرابههای مقبرهٔ دوازدهگوشهٔ غازان پسر ارغون -حاکم مغول ایران- نیز قابل ذکر است.[۱۳][۱۲]
مسجدهای تاریخی
برطبق نوشتههای جهانگردان و جغرافیدانان مختلف، در دورههای گوناگون شهر تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بودهاست.[۴۸] بسیاری از این مسجدها در اثر جنگها و زمینلرزههای گوناگون از میان رفتهاند و اکنون تنها چند مسجد تاریخی متعلق به سدههای پیش در این شهر پابرجا ماندهاست. از مهمترین مسجدهای تاریخی تبریز میتوان به مسجد استاد و شاگرد، مسجد اسماعیل خالهاوغلی، مسجد ثقةالاسلام، مسجد جامع، مسجد حاج صفرعلی حجتالاسلام، مسجد حسنپادشاه، مسجد خزینه، مسجد دالذال، مسجد سیدالمحققین، مسجد شاهتهماسب، مسجد شاهزاده، مسجد صادقیه، مسجد ظهیریه، مسجد علیشاه، مسجد کاظمیه، مسجد کبود، مسجد مجتهد، مسجد مقبره، مسجد ملاباشی، مسجد میرزاصادقآقا و مسجد میرزامهدی قاری اشاره کرد.[۴۹]
خانههای تاریخی
تاکنون بیش از ۶۰۰ باب خانهٔ تاریخی در سطح شهر تبریز شناسایی شدهاست. تمام بناهای تاریخی و دیدنی موجود در شهر تبریز در آخرین شب سال ۱۱۹۳ هجری و در آغاز دورهٔ قاجاریه، براثر وقوع زمینلرزهای هولناک تخریب شدند و این شهر به ویرانهای تبدیل گشت. در سالهای اخیر تعدادی از خانههای تاریخی تبریز ترمیم شدهاست. برای نمونه خانهٔ کوزهکنانی به موزهٔ مشروطه، خانهٔ شربتاوغلی به فرهنگسرای تبریز و خانهٔ قدکی، خانهٔ گنجهایزاده و خانهٔ بهنام به مجموعهٔ دانشکدهٔ معماری تبدیل شدهاست. درحال حاضر نیز بسیاری از این خانهها درحال احیا و ترمیم هستند و پس از ترمیم به موزه و یا سایر مراکز فرهنگی تبدیل خواهند شد.[۵۰]
مشکلات شهری
آلودگی هوا
شهر تبریز دومین شهر آلودهٔ ایران است و میزان آلودگی هوا در این شهر روزبهروز افزایش یافته و شدیدتر میشود. مهمترین علت آلودگی هوای تبریز، حمل و نقل درونشهری است و وجود صنایع بزرگ و مادر در پیرامون شهر نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار بر آلودگی هوای این شهر بهشمار میرود.[۵۱]
براساس یک طرح آمارگیری که در سال ۱۳۷۹ خورشیدی صورت گرفت، روزانه در سطح شهر تبریز ۵۵۸٫۱۶۷۱ تن مواد آلودهکننده تولید میشود که از این مقدار منابع بزرگ صنعتی ۲۸۶٫۱۰۰۱ تن، وسایط نقلیهٔ موتوری ۲۰۱٫۶۵۴ تن و فرآوردههای نفتی مصرفی در اماکن تجاری، صنعتی و مسکونی ۷٫۱۶ تن را شامل میشوند.[۵۲]
حاشیهنشینی
در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی و پس از وقوع انقلاب سفید، بهدلیل ایجاد کارخانجات متعدد صنعتی در شهر تبریز، افراد بیکار ساکن شهرها و روستاهای اطراف، بهدنبال یافتن شغل در این مراکز و اقامت در این شهر، بهسمت تبریز سرازیر شدند. حاشیهنشینان در مدت کوتاهی برای خود خانهای میساختند و در این خانهها ساکن میشدند. خانههای آنان از ابتداییترین امکانات رفاهی همچون آب، برق، گاز و تلفن بیبهره بود. گسترش این امر باعث ایجاد محلههای بزرگ حاشیهنشین در پیرامون شهر تبریز شد و در طی چندسال، چهرهٔ این شهر را تغییر داده و آنرا با مشکلات متعددی روبهرو کرد.[۵۳]
امروزه شهر تبریز در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر حاشیهنشین را در خود جای دادهاست. حاشیهنشینان بهطور عمده در مناطق حاشیهای شمال، شمال غرب و جنوب این شهر ساکن شدهاند که از میان این مناطق میتوان محلههای آخماقیه، حافظ، خلیلآباد، داداشآباد، سیلاب، طالقانی، عباسی، کشتارگاه، لاله، مارالان، منبع و یوسفآباد را نام برد که حدود ۳۰ کیلومتر مربع از مساحت تبریز را اشغال نمودهاند.[۵۳]
جایهای دیدنی
نمایشگاه بینالمللی
نمایشگاه بینالمللی تبریز بزرگترین مرکز نمایشگاهی در سطح جمهوری اسلامی ایران میباشد. این نمایشگاه با ۴ کیلومتر مربع وسعت در ورودی شرقی کلانشهر تبریز (دروازه تهران) واقع شدهاست و هماکنون با فضای مفید به میزان یک کیلومتر مربع بهصورت ۹ سالن نمایش مسقف جمعاً به متراژ ۵۰٬۰۰۰ متر مربع و فضای باز نمایشی به میزان ۲۰٬۰۰۰ متر مربع، جایگاه بسیار مهمی در سطح منطقهٔ خاورمیانه پیدا کردهاست.[۵۴]
از امکانات موجود در نمایشگاه بینالمللی تبریز میتوان به آمفیتئاتر روباز، بوفه، پارکینگ اختصاصی، پست الکترونیک، تندیس مشاهیر آذربایجان، جادهٔ اختصاصی، خیابانهای ارتباطی، رستوران، ساختمانهای اداری، سرویسهای بهداشتی، فضای سبز، قهوهخانهٔ سنتی، تأسیسات آب، برق و تلفن، گلخانهٔ اختصاصی، مرکز مخابرات راه دور و بینالمللی، مسجد و وضوخانه و میادین، استخرها و آبنماها اشاره کرد.[۵۴]
فضای سبز
هماکنون در شهر تبریز ۱۳۲ پارک فعالیت میکنند که این تعداد شامل ۴۵ پارک همسایهای، ۵۲ پارک محلهای، ۲۵ پارک ناحیهای، ۶ پارک منطقهای و ۴ پارک شهری میباشد. براساس آمارگیری سال ۱۳۸۴ خورشیدی، مساحت فضای سبز این شهر ۸٫۵۴۸ کیلومتر مربع بودهاست که از این جهت سرانهٔ فضای سبز برای شهرواندان تبریزی ۵٫۶ متر مربع میباشد. همچنین مساحت پارکهای این شهر ۲٫۵۹۵ کیلومتر مربع بودهاست که از این جهت نیز سرانهٔ پارکها برای شهروندان تبریزی ۶٫۲ متر مربع است.[۵۵] همچنین در حال حاضر ۸ پارک مسافر در شهر تبریز فعالیت میکنند که توان پذیرایی از ۱۰٬۰۰۰ مسافر را بهطور همزمان دارند.[۵۶]
موزهها
شهر تبریز تعدادی موزه مانند موزهٔ آذربایجان و موزهٔ قرآن را در خود جای دادهاست:[۵۷]
|
|||||
- تصاویری از موزهٔ آذربایجان
 سفالینه، هزارهٔ پنجم پیش از میلاد. |
 جواهر، هزارهٔ اول پیش از میلاد. |
 ظرف چینی، دورهٔ صفوی. |
 جعبهٔ جواهر، دورهٔ قاجار. |
آموزش
آموزش عمومی
تحصیلات ابتدایی به شکل مدرن در ایران از اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به وجود آمدهاست. اگرچه حکومت ایران و مبلغین مسیحی -که میخواستند از طریق فراهمآوردن امکانات آموزشی، تبلیغ دینی نمایند- در رشد تحصیلات ابتدایی نقش داشتند؛ ولی رشد آموزش ابتدایی در ایران، بیشتر از همه مدیون زحمتها و تلاشهای شخصی بهنام حاج میرزا حسنخان رشدیه -مردی مذهبی از طبقهٔ متوسط- بود. او که عمیقاً تحت تأثیر کتاب «احمد» و پیشرفتهای آموزشی در شهر بیروت قرار گرفته بود، به تبریز بازگشت و در سال ۱۸۶۷ میلادی مدرسهٔ یکاتاقیاش را در این شهر تأسیس نمود. رشدیه برای کودکان متکا و میزهایی گذاشته بود که به بچهها قابلیت اینرا میداد که به آسانی بنویسند. مدرسهٔ رشدیه با مخالفت روحانیون مواجه شد که آن را تهدیدی برای سیستم آموزشی خود میدانستند. رشدیه مأیوس و ناامید، خود را بهصورت اختیاری به مصر تبعید کرد. حدود ده سال بعد، حاکم آذربایجان از وی دعوت کرد که به تبریز بازگردد و مدرسهاش را راه بیندازد. با بازگشت او به تبریز، اینبار مدرسهٔ رشدیه مورد استقبال زیاد روبهرو شد و وی شهرت بسیاری پیدا کرد؛ بهطوری که پادشاه ایران از او خواست که مدرسهای هم در تهران به شکل مدرن تأسیس کند و ۳۶٬۰۰۰ ریال جهت ارتقای تحصیلات ابتدایی تخصیص دادهشد.[۵۸]
آموزش عالی
اولین دانشگاه در ایران مدرسهٔ دارالفنون بود که تأکید برروی موضوعات نظامی، مهندسی، پزشکی و هنر داشت. حدود پنج سال بعد از آن، مدرسهای نظامی نیز در تبریز و همچنین در اصفهان افتتاح شد.[۵۸] هماکنون شهر تبریز دارای مؤسسههای آموزش عالی متعددی است که از میان آنها میتوان دانشگاه تبریز و دانشگاه صنعتی سهند را نام برد.
دانشگاه تبریز در خردادماه ۱۳۲۵ خورشیدی و در زمان حکومت دموکراتیک آذربایجان بهنام «آذربایجان اونیورسیتهسی» تأسیس شد؛ اما پس از سقوط آن حکومت، با نام دانشگاه تبریز فعالیت خود را ازسر گرفت.[۵۹] این دانشگاه در آغاز با دو دانشکدهٔ ادبیات و پزشکی شروع بهکار نمود؛ ولی بعدها به دو دانشگاه مجزا -یعنی تبریز و علوم پزشکی تبریز- تقسیم شد. دانشگاه تبریز درحال حاضر با بیش از ۱۱٬۰۰۰ نفر دانشجو و حدود ۵۰۰ نفر هیأت علمی، ۲۰۰ آزمایشگاه تخصصی و عمومی که برخی از آنها در سطح جهان و برخی در سطح خاورمیانه منحصر بهفرد هستند، موزهٔ تاریخ و فرهنگ، حوزهٔ جانورشناسی، حوزهٔ زمینشناسی، مرکز پردازش تصاویر ماهوارهای و مراکز و مؤسسههای تحقیقاتی و پژوهشی، محیط آموزشی و دانشگاهی بزرگی را در سطح کشور فراهم آوردهاست.[۶۰]
دانشگاه صنعتی سهند در شهر جدید سهند در سال ۱۳۶۸ فعالیت خود را آغاز نمود. این دانشگاه در سال ۱۳۸۶ و بعد از گذشت هجده سال از تأسیسش، به فعالیت آموزشی خود در ۱۱ رشته در مقطع کارشناسی، ۳۸ رشته در مقطع کارشناسی ارشد و ۴ رشته در مقطع دکتری ادامه میدهد.[۶۱]
صنعت
تبریز یکی از مهمترین مراکز صنعتی و تجارتی ایران است و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشینسازی و پتروشیمی فعالیت زیادی دارد.[۶۲] تبریز مدتهاست که مرکز هنر و صنایع دستی (بهخصوص سرامیک، سفال، جواهرآلات و نقرهکاری) بودهاست. اما فرش مهمترین صادرات صنایع دستی آن بهشمار میرود.[۶۳] فرش تبریز بهعلت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی است که صادرات آن یکی از منابع قابل توجه ارزی بهشمار میآید.[۶۲]
در زمینهٔ صنعت چرم نیز تبریز جزء پیشتازان است و کیف و کفش آن عموماً دارای کیفیت بالایی است. در سال ۱۳۸۷ حدود ۹۰ درصد از ۳۰ میلیون جفت کفش تولیدی در کشور در تبریز تولید شدهاست.[۶۴]
کارخانجات صنعتی
کارخانجات صنعتی تبریز پس از سال ۱۳۴۵ خورشیدی و با احداث کارخانجات تراکتورسازی و ماشینسازی رونق پیدا کردند و این شهر بهعنوان یک قطب صنعتی در سطح منطقه شناخته شد.[۶۵]
امروزه بیش از ۵۵ درصد از کارگاههای بزرگ صنعتی استان آذربایجان شرقی در شهر تبریز مستقر شدهاند که این امر سبب مهاجرت نیروی کار موردنیاز برای فعالیت در این کارگاهها از نقاط مختلف استان به این شهر گردیدهاست.[۶۶]
هماکنون صنایع مختلفی از قبیل صنایع شیمیایی، ماشینآلات و تجهیزات، محصولات کانی غیرفلزی، مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات، نساجی، پوشاک و چرم در این شهر مشغول فعالیت هستند که از مهمترین آنها میتوان به آجر آذربایجان، بافندگی لایکو، بلبرینگسازی ایران، پالایشگاه تبریز، پشم تبریز، پیستونسازی، تختخواب فروزان، تختهٔ فشاری نئوپان، تراکتورسازی تبریز، ترموپلاس، چرمسازی تبریز، حولهٔ برقلامع، خانهسازی ایرداک، دورمن دیزل، دیزل ایدم، ریسندگی پشمینهٔ تبریز، شرکت سهامی خانههای مسکونی تبریز، شرکت سهامی سیمان صوفیان، شیر پاستوریزه، کبریتسازی توکلی، کبریتسازی ممتاز، گچ ساختمانی آذربایجان، لیلاند دیزل ایران، ماشینسازی تبریز، موتوژن، موکت تبریز، نساجی تبریز، نوشابهسازی پپسیکولا، نوشابهسازی کوکاکولا، نیروگاه بزرگ حرارتی و هاکسیران دیزل اشاره کرد.[۶۷]
بخشها
گسترش شهر
شهر تبریز در گذشته دارای هشت دروازه بوده که ورود و خروج از شهر از طریق آنها انجام میپذیرفتهاست. بعدها در امتداد این دروازههای تاریخی، بازارچههایی احداث گردیدند تا نیاز مردم هرمنطقه را تأمین نمایند و از مراجعهٔ مستمر مردم به بازارهای مرکزی جلوگیری شود. رفتهرفته در پیرامون این بازارچهها واحدهای مسکونی شروع به ساخت گردیدند و از همین روی بازارچهها به هم متصل شدند و محلههای جدیدی در گوشه و کنار شهر پدید آمدند.[۶۸]
هماکنون باتوجه به گسترش روزافزون شهر تبریز، این قسمت از شهر که بازار تبریز و سایر بازارچههای قدیمی و جدید را در درون خود جای دادهاست، بهعنوان مرکز شهر شناخته میشود. این منطقه از سمت شمال به خیابان شمس تبریزی، از سمت جنوب به محلههای چرنداب و لیلآباد، از سمت شرق به خیابانهای ثقةالاسلام و خاقانی و از سمت غرب به خیابانهای راستهکوچه و شریعتی محدود شدهاست.[۶۹]
مناطق شهرداری
شهر تبریز برپایهٔ آخرین تقسیمات اداری از هشت منطقهٔ مستقل شهرداری تشکیل پیدا کردهاست. براساس سرشماری سال ۱۳۸۵ خورشیدی، از مجموع ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر جمعیت شهر تبریز، ۳۱۴٬۰۷۱ نفر در منطقهٔ یک، ۲۸۰٬۲۶۱ نفر در منطقهٔ دو، ۳۲۷٬۷۹۹ نفر در منطقهٔ سه، ۳۰۱٬۵۶۱ نفر در منطقهٔ چهار، ۶۵٬۰۹۲ نفر در منطقهٔ پنج، ۲۴٬۶۲۷ نفر در منطقهٔ شش، ۴۸٬۴۵۴ نفر در منطقهٔ هفت و ۱۷٬۰۷۰ نفر در منطقهٔ هشت ساکن بودهاند. براساس همین آمار، منطقهٔ سه پرجمعیتترین و منطقهٔ هشت کمجمعیتترین منطقهٔ شهر تبریز بهشمار میرود.[۳]
اخیراً مناطق نه و ده شهرداری تبریز نیز تأسیس شدهاند. هدف از ایجاد شهرداری منطقهٔ نه، بهبود وضعیت پروژههای عمرانی شهرداری تبریز نظیر شهرکهای آذران و خاوران در خارج از محدودهٔ حوزهٔ استحفاضی این شهرداری میباشد. منطقهٔ ده شهرداری تبریز نیز از پیوستن بخشهایی از مناطق یک، چهار و هشت این شهر تأسیس شدهاست.[۷۰][۷۱]
محلهها
شهر تبریز از محلهها، شهرکها و کویهای ذیل تشکیل یافتهاست:
حمل و نقل
فرودگاه بینالمللی
فرودگاه بینالمللی تبریز در سال ۱۳۲۶ خورشیدی تأسیس شد و فعالیتهای خود را بهطور رسمی از سال ۱۳۳۸ خورشیدی آغاز نمود. این فرودگاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی به فرودگاه بینالمللی ارتقا یافت و در سال ۱۳۷۸ خورشیدی بهعنوان یکی از فرودگاههای آسمانباز ایران شناخته شد.[۷۲]
پروازهای خارجی فرودگاه بینالمللی تبریز شامل پروازهای تبریز-ازمیر، تبریز-اسپارتا، تبریز-استانبول، تبریز-بغداد، تبریز-جده، تبریز-دبی، تبریز-دمشق و تبریز-مدینه است. پروازهای داخلی نیز بهصورت هفتگی و روزانه از این فرودگاه انجام میپذیرد که شامل پروازهای تبریز-اصفهان، تبریز-اهواز، تبریز-بندرعباس، تبریز-تهران، تبریز-رشت، تبریز-شیراز، تبریز-عسلویه، تبریز-کیش، تبریز-ماهشهر و تبریز-مشهد میباشد. همچنین شرکتهای هواپیمایی آسمان، ارم، ایران، ایران ایرتورز، تابان، ترکیه، فارس قشم، کاسپین، کیش و نفت به فرودگاه بینالمللی تبریز پرواز دارند.[۷۳]
راهآهن
کارهای ساختمانی راهآهن تبریز از سال ۱۲۹۱ در محور تبریز-جلفا و صوفیان-رازی (در مرز ترکیه) شروع و در سال ۱۲۹۵ محور تبریز-جلفا با ۱۴۹ کیلومتر مورد بهرهبرداری قرار گرفت. دومین خطی که پس از تکمیل راهآهن سراسری اقدام به ساخت آن گردید، خط تهران-تبریز بود که ساخت این خط در روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و در روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریلگذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهرهبرداری از آن آغاز شد.[۷۴] تنها خط بینالمللی راهآهن تبریز، خط تبریز-نخجوان میباشد. از خطوط داخلی راهآهن تبریز میتوان به خطوط تبریز-تهران، تبریز-مشهد و تبریز-سلماس اشاره کرد.[۷۵]
پایانه مسافربری
پایانهٔ مسافربری تبریز، نخستین پایانهٔ مسافربری در سطح ایران است که در سال ۱۳۲۸ خورشیدی طرح احداث آن مطرح شد و از سال ۱۳۴۷ خورشیدی عملیات اجرایی آن شروع شده و سرانجام در سال ۱۳۵۲ خورشیدی به بهرهبرداری رسید. سازمان پایانههای مسافربری تبریز نیز در سال ۱۳۷۴ خورشیدی تأسیس شدهاست.[۷۶]
پیش از احداث پایانهٔ مسافربری تبریز، حمل و نقل برونشهری این شهر از طریق گاراژهای موجود در خیابانهای امام خمینی، تربیت و فردوسی صورت میگرفت. بهجهت مشکلاتی که گاراژداران با آن مواجه بودند، شهربانی وقت تبریز تمامی این گاراژها را به مکانی در جنوب کوی ولیعصر منتقل نمود. بهدلیل دوربودن این منطقه از مرکز شهر تبریز، یک تعاونی خصوصی با همیاری اتوبوسداران تأسیس شد و در همین راستا، نخستین پایانهٔ مسافربری شهر تبریز در مقابل باغ گلستان احداث گردید.[۷۶]
پس از احداث پایانهٔ مسافربری تبریز، نخستین اتوبوس مسافربری از طریق آن به مقصد مراغه در تاریخ ۲۹ دی ۱۳۵۲ خورشیدی حرکت نمود. پس از این تاریخ رفتهرفته این پایانه به اکثر شهرهای داخل و خارج استان سرویسدهی داد. در سال ۱۳۷۴ خورشیدی پایانهٔ مسافربری تبریز به مکانی در حاشیهٔ بزرگراه شهید کسایی منتقل شد و پایانهٔ مسافربری جدید این شهر در این مکان احداث گردید.[۷۶]
قطار شهری
عملیات اجرایی قطارشهری تبریز از سال ۱۳۸۰ آغاز شدهاست. متروی تبریز در پنج مسیر ساخته میشود که پس از تهران بیشترین تعداد خطوط مترو در ایران را داراست. چهار خط این راهآهن داخلی و یک خط آن خارج از حومهاست. براساس برنامهریزی انجامشده، مسیر اول بهطول ۱۸ کیلومتر از میدان ایلگلی تا کوی لاله و مسیر دوم بهطول ۲۷ کیلومتر از دانشگاه آزاد اسلامی تا قراملک خواهد بود. خط خارج از حومه (مسیر پنجم) نیز بهطول ۲۰ کیلومتر از شهر جدید سهند تا تبریز خواهد بود. پیشبینی میشود قطارشهری تبریز قادر به جابهجایی ۳۰٬۰۰۰ نفر به وسیلهٔ ۳۰ قطار در هر ساعت و در هر جهت از مسیرهای پنجگانه باشد.[۷۷]
سامانه اتوبوس تندرو
سامانهٔ اتوبوس تندرو پس از تهران در تبریز به اجرا درآمدهاست. محدودهٔ تردد این سامانه از میدان بسیج (در شرق شهر) تا میدان راهآهن (در غرب شهر) میباشد که بهطور کلی مسافتی حدود ۱۸ کیلومتر را شامل میشود. سامانهٔ اتوبوس تندرو در مسیر خود از خیابان امام خمینی -که خیابان اصلی شهر تبریز محسوب میگردد- عبور میکند و هدف از آن کاهش ترافیک ایجادشده توسط خودروهای شخصی در سطح این خیابان است؛ چراکه خیابان امام خمینی یکی از پرترافیکترین خیابانهای این شهر بهشمار میرود.[۷۸]
اتوبوسهای تندرو به امکاناتی نظیر سیستمهای اطلاعرسانی، تابلوهای متغیر، نمایشگر اعلام مسیر، کولر و دیگر امکانات رفاهی مجهز شدهاند. همچنین با نصب دستگاههای جیپیاس در این اتوبوسها، امکان ردیابی آنها در هرلحظه از طریق مانیتورهای نصبشده در ایستگاهها برای مسافران فراهم شدهاست. هماکنون ۵۰ دستگاه اتوبوس تندرو در خطوط معینشده و در فاصلهٔ زمانی کمتر از پنج دقیقه از ایستگاههای اتوبوس عبور میکنند.[۷۸]
تاکسیرانی
سازمان تاکسیرانی تبریز ۱۵٬۰۰۰ دستگاه تاکسی را ساماندهی کرده که این تعداد شامل ۹٬۰۰۰ دستگاه تاکسی پلاک قرمز، ۳٬۰۰۰ دستگاه تاکسی کمکی و ۳٬۰۰۰ دستگاه تاکسی مربوط به آژانسها و شرکتهای حمل و نقل خصوصی است. از طرحها و پروژههای این سازمان میتوان به افزایش شمار تاکسیها، جلوگیری از فعالیت تاکسیهای فرسوده، جلوگیری از فعالیت خودروهای شخصی و گازسوزکردن تاکسیها اشاره کرد.[۷۹]
مونوریل
عملیات اجرایی مونوریل در شهر تبریز آغاز شدهاست. مونوریل تبریز در محدودهٔ منطقهٔ مرکزی این شهر و در حدفاصل ارگ علیشاه تا بازار تبریز ساخته خواهد شد. این سامانه ظرفیت جابهجایی ۴۰ نفر را دارد و هدف از راهاندازی آن بازدید آسان گردشگران از جایهای تاریخی تبریز است.[۸۰]
رسانهها
صدا و سیما
صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی که شامل دو بخش تلویزیونی و رادیویی است، برنامههای متعددی را به دو زبان ترکی آذربایجانی و فارسی پخش میکند. رادیو تبریز از سال ۱۳۲۵ بهعنوان دومین رادیو در سطح کشور شروع به پخش برنامه کردهاست.[۸۱]
تولیدات برتر صدای مرکز آذربایجان شرقی در جشنوارهٔ تولیدات مراکز صدا و سیمای ایران که در سال ۱۳۸۵ خورشیدی برگزار شد، شامل برنامههای «آدلیملار»، «آذربایجان داستانلاری»، «تا ظهور منجی» و «علمای اسلام» بودهاست؛ همچنین برنامههای «افتخار نغمهسی»، «به رنگ برف»، «پیشانی و خاک» و «محرم زندهاست» بهعنوان تولیدات برتر سیمای این مرکز شناخته شدند.[۸۱]
نشریهها
- روزنامهٔ انجمن تبریز
روزنامهٔ انجمن تبریز (شروع بهکار در رمضان ۱۳۲۴ هجری) بهعلت اطلاعاتی که راجع به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطه و استبداد صغیر فراهم میآوردهاست، مورد توجه خاص محققان معاصر قرار گرفتهاست. اهمیت این روزنامه در این است که انتشار آن در دوران استبداد صغیر ادامه پیدا کرد. دلیل این امر این بود که مردم تبریز بلافاصله پس از شنیدن خبر بمباران مجلس، به مبارزه با محمدعلی شاه پرداختند و در زمانی که حکومت مرکزی تقریباً تمام جراید را تعطیل کردهبود و از ورود روزنامههای خارجی جلوگیری بهعمل میآورد، این نشریه بهکار خود ادامه داد. مورخین معاصر، نسخههای بهدست رسیده از روزنامهٔ انجمن تبریز را باارزشترین اسناد برای مطالعهٔ دوران استبداد صغیر میدانند.[۸۲]
- تصاویری از اولین نسخههای روزنامهٔ انجمن
 |
 |
 |
 |
- دوران معاصر
هماکنون ۵ روزنامه و ۱۳ هفتهنامه در سطح شهر تبریز فعالیت میکنند:[۸۳]
|
||||||||
سوغاتیها
از سوغاتیهای شهر تبریز، شامل غذاهای سنتی، شیرینیها، میوهها و صنایع دستی، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:[۸۴]
غذاهای سنتی
دلمهٔ برگ، کوفتهٔ تبریزی، کوکو.
شیرینیها
آجیل، اریس، باسلوق، پشمک، خشکبار، قرابیه و نوقا.
صنایع دستی
سفالگری، سوزندوزی، قالیبافی، قلمزنی روی مس، کفشدوزی، کندهکاری، گلدوزی، گلیمبافی، معرقکاری، منبتکاری، نقاشی روی سرامیک، نقرهکاری و نگارگری.
شهرهای خواهر
تبریز با پنج شهر جهان دارای پیوند خواهرخواندگی است:
پانویس
- ↑ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ ۱٫۲۳ ۱٫۲۴ ۱٫۲۵ تبریز، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، ت، زیر نظر: غلامعلی حداد عادل، تهران: ۱۳۸۰، سرواژه تبریز، ص۳۸۱.
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ ۲٫۱۴ ۲٫۱۵ ۲٫۱۶ ۲٫۱۷ Tabrīz, Encyclopaedia of Islam
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ درگاه ملی آمار. سازمان آمار ایران. بازدید در تاریخ ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
- ↑ تراکم در شهرها. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بازدید در تاریخ ۲۹ اوت ۲۰۰۹.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ عزیزپور، صفحه ۵۹-۵۸
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Weather Statistics: Tabriz, Iran, Islamic Republic of. The Weather Network. بازدید در تاریخ ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸.
- ↑ Burke, Andrew, et al.(2004). Page 133
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ معارفهٔ شهردار جدید تبریز. وبگاه وزارت کشور. بازدید در تاریخ ۸ مهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ Le Gall, Michel. Tabriz. World Book Advanced. بازدید در تاریخ ۹ دسامبر ۲۰۰۸.
- ↑ پل روگذر میدان جهاد مراغه به بهرهبرداری رسید. وبگاه وزارت کشور. بازدید در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۰۹.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۸
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ ۱۲٫۴ Tabrīz, Encyclopædia Britannica
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ ۱۳٫۵ William Bayne Fisher, J. A. Boyle (1968), p. 14
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Abrahamian (1982), p.97-98
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ ۱۵٫۶ ۱۵٫۷ ۱۵٫۸ دهخدا. تبریز. لغتنامهٔ دهخدا. بازدید در تاریخ ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ حدایقالسیاحه، صفحهٔ ۸۶، شمارهٔ ۱۳۰۵، نسخهٔ کتابخانهٔ ملی پاریس
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ یاقوت حموی، «تبریز»، معجم البلدان ج۲، ۱۳
- ↑ عباداله فتح الهی. آشنایی با تبریز؛ پیشینهٔ تبریز، برگرفته از کتاب آشنایی با تبریز: از انتشارات شهرداری تبریز. وبگاه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز. بازدید در تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸.
- ↑ احمد کسروی (۱۳۲۲)، صفحهٔ ۹
- ↑ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Tabrīz, Microsoft Encarta
- ↑ Ramirez-faria, Carlos, p. 704
- ↑ ابن خرداذبه، المسالك والممالك، ۱۱۹–۱۲۰ و ۲۱۳.
- ↑ Al-Balâdhuri, The origins of the Islamic state vol 2 27
- ↑ ابن راوندی، راحةالصدور، ۱۱۱.
- ↑ ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ سردارینیا، صمد (۱۳۷۹)
- ↑ یحیی آرین پور، ۱۳۷۴
- ↑ Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
- ↑ یحیی ذکاء(۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
- ↑ Martin (1995), p.734
- ↑ صانعی درهبیدی، محسن (۱۳۸۱)
- ↑ Abrahamian (1982), p. 412-3
- ↑ Abrahamian (1982), p. 596
- ↑ اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶-۸۵، صفحهٔ ۳۳
- ↑ آب و هوای تبریز. وبگاه ودربیس. بازدید در تاریخ ۱۷ مهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ از مقدمهٔ کتاب «زمین لرزههای تبریز»، نوشتهٔ «علیاصغر ظهوریان ایزدپناه»، قابل دسترسی از طریق دانشنامهٔ شهر تبریز
- ↑ ناصرخسرو، سفرنامه، ۸–۹
- ↑ خاماچی، بهروز. صفحهٔ ۳۰
- ↑ دانشنامهٔ بزرگ اسلام، سرواژهٔ آذری (زبان). بازدید: ژانویهٔ ۲۰۰۹. به نقل از: مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، التنبیه والاشراف ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
- ↑ Le Strange, G.(۱۹۶۶).
- ↑ یحیی ذکا(۱۳۵۶)، صفحههای ۳۲۳-۳۷۱
- ↑ تبریز (مکتب)، دانشنامهٔ جهان اسلام
- ↑ شناسنامهٔ فرهنگی، اجتماعی شهر تبریز. انجمن جامعهشناسی ایران. بازدید در تاریخ ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
- ↑ مشکور، محمدجواد. صفحهٔ ۱۹۹
- ↑ شهرهای دارای صدهزار نفر جمعیت و بیشتر. درگاه ملی آمار. بازدید در تاریخ ۳۰ اوت ۲۰۰۹.
- ↑ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵. درگاه ملی آمار. بازدید در تاریخ 12 ژوئن ۲۰۰۹.
- ↑ لیستی از ۲۶ اثر تاریخی از بینرفته در زلزلههای تبریز را میتوانید در Charles Melville, Historical Monuments and Earthquakes in Tabriz, Iran, Vol. 19 (1981), pp. 159-177 یا در منبع اصلی آن مقاله «زلزلههای تبریز» نوشتهٔ دولتآبادی بیابید.
- ↑ G. Fehervari(1970). p. 737
- ↑ طاهری، ابوالقاسم. جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران و آذربایجان از نظر جهانگردان. صفحهٔ ۷۵.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. صفحهٔ ۱۳۵ و ۱۳۶.
- ↑ خانههای قدیمی تبریز. سازمان فرهنگی، هنری شهرداری تبریز. بازدید در تاریخ ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ تبریز، دومین شهر آلودهٔ کشور. خبرگزاری شریفنیوز. بازدید در تاریخ ۱۱ اوت ۲۰۰۹.
- ↑ آلودگی هوا، کیفیت و کمیت آلایندههای شهر تبریز و حومه. ادارهٔ کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی. بازدید در تاریخ ۱۱ فوریهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ تبریز، رکورددار آلونکنشینی. روزنامهٔ ابتکار. بازدید در تاریخ ۱۸ فوریهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ تاریخچهٔ نمایشگاه بینالمللی تبریز. نمایشگاه بینالمللی تبریز. بازدید در تاریخ ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸.
- ↑ براساس نتایج پژوهشگران دانشگاه تبریز: هر ۳۴۰ هزار تبریزی، فقط یک پارک شهر دارند. روزنامهٔ رسالت. بازدید در تاریخ ۱ فوریهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ شهردار تبریز اعلام کرد: افتتاح بازار سوغات تبریز تا پایان سال ۸۸. خبرگزاری شهریارنیوز. بازدید در تاریخ ۲۵ مهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ Burke, Andrew, et al.(۲۰۰۴). Page ۱۳۷
- ↑ ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ Reza Arasteh(1960), pp. 33-40
- ↑ Dumper (2007). p. 321
- ↑ معرفی و تاریخچه دانشگاه تبریز. دانشگاه تبریز. بازدید در تاریخ ۱۶ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
- ↑ وبگاه دانشگاه صنعتی سهند. دانشگاه صنعتی سهند. بازدید در تاریخ ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ Yavari (2004).
- ↑ Evered (2002)
- ↑ نخستین خوشهٔ صادراتی چرم و کفش در تبریز فعالیت خود را آغاز کرد. ایرنا (در تاریخ ۲۱ بهمن ۱۳۸۶). بازدید در تاریخ ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحهٔ ۱۸۰
- ↑ فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحههای ۱۷۹ و ۱۸۰
- ↑ جغرافیای کامل ایران، صفحههای ۲۱۵ و ۲۱۶
- ↑ آشنایی با تبریز. وبگاه دانشگاه تبریز. بازدید در تاریخ ۱۲ اوت ۲۰۰۹.
- ↑ Ashnayi
- ↑ پروژهٔ آذران. شرکتهای تعاونی مسکن کارکنان دولت تبریز. بازدید در تاریخ ۲۰ ژوئن ۲۰۰۹.
- ↑ افتتاح و آغاز به کار شهرداری منطقهٔ ۱۰ تبریز. خبرگزاری شهریارنیوز. بازدید در تاریخ ۶ نوامبر ۲۰۰۹.
- ↑ تاریخچهٔ فرودگاه بینالمللی تبریز. هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران. بازدید در تاریخ ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹.
- ↑ برنامهٔ پروازهای فرودگاه بینالمللی تبریز. وبگاه مراقبت پرواز تبریز. بازدید در تاریخ ۴ آگوست ۲۰۰۹.
- ↑ تاریخچهٔ اداره کل راه آهن آذربایجان. ادارهٔ کل راهآهن آذربایجان. بازدید در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸.
- ↑ آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی. وبگاه دانشگاه تبریز. بازدید در تاریخ ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ۷۶٫۲ تاریخچهٔ سازمان. سازمان پایانههای مسافربری شهرداری تبریز. بازدید در تاریخ ۸ مارس ۲۰۰۹.
- ↑ پیشگامی تبریز در طرحهای ساخت مترو. روزنامهٔ ایران. بازدید در تاریخ ۳۱ مارس ۲۰۰۸.
- ↑ ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ بیآرتی، تحول نوین در رفاه مسافران تبریزی. روزنامهٔ کارگران. بازدید در تاریخ ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ دربارهٔ سازمان و تاریخچه. سازمان تاکسیرانی تبریز. بازدید در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۰۹.
- ↑ اجرای طرح ساخت مونوریل در تبریز. روزنامهٔ ابرار اقتصادی. بازدید در تاریخ ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. معاونت امور مجلس و استانها-صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. بازدید در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸.
- ↑ پیشگفتار و مقدمهٔ کتاب «روزنامهٔ انجمن تبریز»، کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ مراکز فرهنگی، هنری و توریستی تبریز. دانشگاه تبریز. بازدید در تاریخ ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
- ↑ مرضیه زینیزاده و همکاران (۱۳۸۴)، صفحههای ۱۲۴-۱۲۷
- ↑ ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ تبریز و غزه، خواهرخوانده شدند. خبرگزاری تابناک. بازدید در تاریخ ۲۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ Executive Power of the Baku City. Azerbaijan.az. بازدید در تاریخ ۸ آوریل ۲۰۰۹.
- ↑ شهرهای تبریز و قازان، خواهرخوانده شدند. خبرگزاری شهریار. بازدید در تاریخ ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
- ↑ با همکاری شهرداری تبریز و سفارت اتریش صورت گرفت؛ گشایش نمایشگاه معماری وین در پارک مفاخر تبریز. خبرگزاری شهریار. بازدید در تاریخ ۱۰ آوریل ۲۰۰۹.
منابع
فارسی
- آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴.
- درکتانیان، غلامرضا. «جمعیت خیریهٔ محلهٔ نوبر». فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد. زمستان ۱۳۸۵. ۶۴،
- دهخدا، علیاکبر. تبریز. لغتنامهٔ دهخدا. بازدید در تاریخ ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸.
- زینیزاده، مرضیه، و همکاران. سیمای میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی. تهران: روابط عمومی و امور بینالملل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی، ۱۳۸۴.
- ذکاء، یحیی. کاروند کسروی-مجموعهٔ مقالات و گفتارهای احمد کسروی. چاپ دوم، تهران شرکت سهامی کتابهای جیبی با همکاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین، ۱۳۵۶.
- ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ اول، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶، ISBN 964-445-504-5.
- ذیلابی، نگار. «تبریز (مکتب)». دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دایرةالمعارف اسلامی،
- راوندی، محمد بن علی. راحةالصدور و آیةالسرور در تاریخ آل سلجوق. به سعی و تصحیح محمد اقبال. چاپ اول، تهران: اساطیر، ۱۳۸۵ (۱۳۸۶)، ISBN 964-331-366-2.
- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. چاپ اول، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۰، ISBN 964-6383-58-0.
- سردارینیا، صمد. «جبار باغچهبان». مشاهیر آذربایجان. چاپ دوم، تبریز: انتشارات شایسته، ۱۳۷۹.
- صانعی درهبیدی، محسن. تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران. تهران: انتشارات نمایش، ۱۳۸۱.
- کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران. روزنامهٔ انجمن تبریز. تهران: کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران با همکاری استانداری آذربایجان شرقی، ۱۳۷۴.
- عزیزپور، ملکه. توانسنجی محیط طبیعی و توسعهٔ فیزیکی شهر، پژوهش موردی الگوی مناسب توسعهٔ شهر تبریز، پایاننامهٔ دکتری جغرافیای شهری، دانشکدهٔ علوم انسانی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۷۵.
- کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان. تهران: ۱۳۲۲.
- کسروی، احمد. تاریخ مشروطهٔ ایران. چاپ دوازدهم، امیرکبیر، ۱۳۵۵.
- مؤمنی، مصطفی. «تبریز». دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دایرةالمعارف اسلامی،
- ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم، تهران: زوار، تابستان ۱۳۷۵، ISBN 964-401-009-4.
- مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیتشناسی آن. انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹.
- دفتر تحقیقات، برنامهریزی و تألیف کتب درسی. جغرافیای کامل ایران. تهران: ۱۳۶۶.
- واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶-۸۵. چاپ اول، تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۵، ISBN 964-342-200-3.
عربی
- ابن خرداذبه. المسالك والممالك. ویراستهٔ M.J De Goeje. ليدن: بريل، ۱۸۸۹.
- الحموي، ياقوت. معجمالبلدان ج۲. بيروت: دارصادر، ۱۹۷۷.
انگلیسی
- Abrahamian, Ervand. Iran Between Two Revolutions. 1st Edition. Princeton University Press، 1982، ISBN 0-691-10134-5, 978069110134.
- Albin, Michael W. «Printing of the Qurʾān». Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Academic Publishers، ISBN 90-04-11465-3, 9789004114654.
- Al-Balâdhrui. The Origins of the Islamic state, Translation with annotation from Kitâb fotûh al-buldân, Translated by Francis Clark Murgotten. New York: Longmans, Green & Co. 1924.
- Arasteh, Reza, "Growth of Modern Education in Iran", Comparative Education Review, Comparative and International Education Society, Vol. 3, No. 3 (Feb., 1960), pp. 33-40.
- Banham, Martin. «Middle East». The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge University Press، 1995، ISBN 978-0-521-43437-9.
- Bayne Fisher, William, J. A. Boyle. The Cambridge History of Iran: The Land of Iran. 1st Edition. Cambridge University Press، 1968، 0521069351, 9780521069359.
- Burke, Andrew, Elliott, Mark, Mohammadi, Karim, Yale, Pat. 4th Edition. Lonely Planet، 2004، ISBN 1-74059-425-8, 9781740594257.
- Dumper, Michael; Stanley, Bruce E; Abu-Lughod. Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO، 2007، 1576079198, 9781576079195.
- «Tabrīz». Encyclopædia Britannica. 2008.
- Evered, Kyle T.. «Tabriz». Encyclopedia of Modern Asia. Vol. 5. New York: Charles Scribner's Sons، 2002.
- Grigor Suny, Ronald. «Tabrīz». Microsoft Encarta 2007. 1st Edition. Redmond, WA: Microsoft Corporation، 2006.
- Holt, P. M.; Lambton, Ann K. S.; Lewis, Bernard. The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press، 1970، 0521291372, 9780521291378.
- Le Strange, Guy. The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia from the Moslem conquest to the time of Timur. Cass، 1966.
- Minorsky, V., -[C.E. Bosworth]; Blair, Sheila S.. «Tabrīz». Encyclopaedia of Islam. 2nd Edition. Brill Academic Publishers، ISBN 90-04-13974-5, 9789004139749.
- Ramirez-faria, Carlos. Concise Encyclopeida of World History. 1st Edition. Atlantic Publishers & Distributors، 8126907754, 9788126907755.
- Yavari, Neguin. «Tabriz». Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa. 2nd Edition. Philip Mattar، 2004.
پیوند به بیرون
 |
در ویکیانبار منابعی در رابطه با موجود است. |
- مراکز شهری
- در دانشنامههای دیگر
- مقالهٔ تبریز در لغتنامهٔ دهخدا
- مقالهٔ تبریز در دانشنامهٔ اسلامی
- مکتب نگارگری تبریز، دانشنامهٔ اسلامی
- نقشهها
 |
|
|---|---|
| مرکز |
تبریز |
| بخشها | |
| شهرها | |
| دهستانها | |
| روستاها |
آخوله • آرپا درهسی • آغاجاوغلی • آقداش • آناخاتون • اسپس • استیار • اسفهلان • اسکندر • اسنجان • الوار سفلی • الوار علیا • انرجان • اوغلی • اولی • بارانلو • باغ معروف • باغ یعقوب • بیرق • تازهکند • جانقور • چاوان • حاجعبدال • خلجان • خواجهدیزج • داشاسپران • دیزج لیلیخانی • زرنق • زینجناب • ساتللو • سفیدهخوان • سهلان • شادباد علیا • شادباد مشایخ • شیخحسن • طویقون • فتحآباد • قرهتپه • قزلدیزج • قلعهچه • کجاباد • کرجان • کردکندی • کرکج • کزنق • کلوکدرق • کندرود • گلزار • گلوجه • گمانج سفلی • گمانج علیا • گوار • گویبلاغ پایین • لاهیجان • لیقوان • مایان سفلی • مایان علیا • مشیرآباد • نصرتآباد • نعمتآباد • نوجهده • هروی • هزهبوران • ورنق • ینگیاسپران • ینگیکندی |
| جمعیت روستاهای شهرستان تبریز |
|
 |
|
|---|---|
| مرکز | تبریز |
| شهرستانها |
آذرشهر • اسکو • اهر • بستانآباد • بناب • تبریز • جلفا • چاراویماق • سراب • شبستر • عجبشیر • کلیبر • مراغه • مرند • ملکان • میانه • ورزقان • هریس • هشترود |
| شهرها |
آبشاحمد • آذرشهر • آقکند • اسکو • اهر • ایلخچی • باسمنج • بخشایش • بستانآباد • بناب • بناب جدید • تبریز • ترک • ترکمانچای • تسوج • تیکمهداش • جلفا • خاروانا • خامنه • خراجو • خسروشهر • خضرلو • خمارلو • خواجه • دوزدوزان • زرنق • زنوز • سراب • سردرود • سهند • سیس • سیهرود • شبستر • شربیان • شرفخانه • شندآباد • صوفیان • عجبشیر • قرهآغاج • کشکسرای • کلوانق • کلیبر • کوزهکنان • گوگان • لیلان • مراغه • مرند • ملکان • ملککیان • ممقان • مهربان • میانه • نظرکهریزی • وایقان • ورزقان • هادیشهر • هریس • هشترود • هوراند • یامچی |
| جایهای دیدنی |
آبشار آسیاب خرابه • آبشار سرکنددیزج • آبشار عیشآباد • آبشار گلآخور • ارگ تبریز • بازار تبریز • بوستان ایلگلی • پل خداآفرین • خانه مشروطیت • دریاچه ارومیه • دریاچه قوریگل • رصدخانه مراغه • روستای کندوان • غار کبوتر • قلعه بابک • قلعه ضحاک • کاخ شهرداری تبریز • کلیسای سن استپانوس • کلیسای هوانس • گنبد سرخ • گنبد غفاریه • گنبد کبود • گنبد مدور • مسجد جامع تبریز • مسجد صاحبالامر • مسجد کبود • معبد مهر • مقبرةالشعرا • موزه آذربایجان • موزه سنجش |
| فهرست روستاهای استان آذربایجان شرقی |
|
| شهرهای استان آذربایجان شرقی | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت | |||
| ۱ | تبریز | ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ | ۲۱ | ممقان | ۱۰٬۸۷۲ | ۴۱ | شربیان | ۴٬۰۷۴ | |||
| ۲ | مراغه | ۱۴۶٬۴۰۵ | ۲۲ | باسمنج | ۱۰٬۷۳۶ | ۴۲ | هوراند | ۳٬۸۷۶ | |||
| ۳ | مرند | ۱۱۴٬۱۶۵ | ۲۳ | هریس | ۹٬۵۱۳ | ۴۳ | شرفخانه | ۳٬۸۷۲ | |||
| ۴ | میانه | ۸۷٬۳۸۵ | ۲۴ | یامچی | ۹٬۳۲۰ | ۴۴ | خضرلو | ۳٬۷۴۶ | |||
| ۵ | اهر | ۸۵٬۷۸۲ | ۲۵ | کلیبر | ۹٬۰۳۰ | ۴۵ | خواجه | ۳٬۷۰۰ | |||
| ۶ | بناب | ۷۵٬۳۳۲ | ۲۶ | شندآباد | ۸٬۷۹۷ | ۴۶ | دوزدوزان | ۳٬۵۵۷ | |||
| ۷ | سراب | ۴۲٬۰۵۷ | ۲۷ | صوفیان | ۸٬۷۳۳ | ۴۷ | ورزقان | ۳٬۵۴۹ | |||
| ۸ | آذرشهر | ۳۶٬۴۷۵ | ۲۸ | کشکسرای | ۷٬۴۳۹ | ۴۸ | کوزهکنان | ۳٬۵۲۴ | |||
| ۹ | هادیشهر | ۲۷٬۸۴۲ | ۲۹ | تسوج | ۷٬۳۳۲ | ۴۹ | خامنه | ۲٬۷۵۰ | |||
| ۱۰ | عجبشیر | ۲۶٬۲۳۵ | ۳۰ | ترکمانچای | ۶٬۴۳۴ | ۵۰ | زنوز | ۲٬۶۱۸ | |||
| ۱۱ | سردرود | ۲۴٬۸۵۳ | ۳۱ | کلوانق | ۶٬۳۴۴ | ۵۱ | تیکمهداش | ۲٬۴۶۸ | |||
| ۱۲ | ملکان | ۲۳٬۹۸۹ | ۳۲ | لیلان | ۶٬۰۷۹ | ۵۲ | آبشاحمد | ۲٬۳۲۹ | |||
| ۱۳ | هشترود | ۱۸٬۴۱۳ | ۳۳ | مهربان | ۶٬۰۰۰ | ۵۳ | ترک | ۱٬۸۶۹ | |||
| ۱۴ | بستانآباد | ۱۶٬۵۹۲ | ۳۴ | بخشایش | ۵٬۷۵۲ | ۵۴ | آقکند | ۱٬۸۲۳ | |||
| ۱۵ | اسکو | ۱۶٬۱۴۰ | ۳۵ | سیس | ۵٬۱۲۷ | ۵۵ | خاروانا | ۱٬۶۴۲ | |||
| ۱۶ | ایلخچی | ۱۳٬۹۲۷ | ۳۶ | جلفا | ۴٬۹۸۳ | ۵۶ | خراجو | ۱٬۴۵۸ | |||
| ۱۷ | شبستر | ۱۳٬۸۵۷ | ۳۷ | زرنق | ۴٬۷۶۶ | ۵۷ | سیهرود | ۱٬۳۵۴ | |||
| ۱۸ | سهند | ۱۳٬۶۱۰ | ۳۸ | بناب جدید | ۴٬۴۳۰ | ۵۸ | خمارلو | ۱٬۲۲۲ | |||
| ۱۹ | خسروشهر | ۱۲٬۷۹۴ | ۳۹ | قرهآغاج | ۴٬۱۵۷ | ۵۹ | نظرکهریزی | ۱٬۱۸۱ | |||
| ۲۰ | گوگان | ۱۰٬۹۴۹ | ۴۰ | وایقان | ۴٬۰۹۱ | ۶۰ | ملککیان | ۱٬۱۶۶ | |||
| پرجمعیتترین شهرهای ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت | ردیف | شهر | جمعیت | |||
| ۱ | تهران | ۷٬۷۰۵٬۰۳۶ | ۱۱ | زاهدان | ۵۵۲٬۷۰۶ | ۲۱ | زنجان | ۳۴۱٬۸۰۱ | |||
| ۲ | مشهد | ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ | ۱۲ | رشت | ۵۵۱٬۱۶۱ | ۲۲ | خرمآباد | ۳۲۸٬۵۴۴ | |||
| ۳ | اصفهان | ۱٬۵۸۳٬۶۰۹ | ۱۳ | کرمان | ۴۹۶٬۶۸۴ | ۲۳ | سنندج | ۳۱۱٬۴۴۶ | |||
| ۴ | تبریز | ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ | ۱۴ | همدان | ۴۷۳٬۱۴۹ | ۲۴ | گرگان | ۲۶۹٬۲۲۶ | |||
| ۵ | کرج | ۱٬۳۷۷٬۴۵۰ | ۱۵ | اراک | ۴۳۸٬۳۳۸ | ۲۵ | ساری | ۲۶۹،۸۴۲ | |||
| ۶ | شیراز | ۱٬۲۱۴٬۸۰۸ | ۱۶ | یزد | ۴۲۳٬۰۰۶ | ۲۶ | کاشان | ۲۴۸٬۷۸۹ | |||
| ۷ | اهواز | ۹۶۹٬۸۴۳ | ۱۷ | اردبیل | ۴۱۲٬۶۶۹ | ۲۷ | گلستان | ۲۳۱٬۸۸۲ | |||
| ۸ | قم | ۹۵۱٬۹۱۸ | ۱۸ | بندر عباس | ۳۶۷٬۵۰۸ | ۲۸ | قدس | ۲۲۹٬۳۵۴ | |||
| ۹ | کرمانشاه | ۷۸۴٬۶۰۲ | ۱۹ | اسلامشهر | ۳۵۷٬۱۷۱ | ۲۹ | ملارد | ۲۲۸٬۶۷۳ | |||
| ۱۰ | ارومیه | ۵۷۷٬۳۰۷ | ۲۰ | قزوین | ۳۴۹٬۸۲۱ | ۳۰ | دزفول | ۲۲۸٬۵۰۷ | |||
|
|||||
|
|||||
|
|||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
