تاق قوسی

تاق قوسی پل ورسک

مسجد قیروان

تاق قوسی سازه‌ای است که برای انتقال بار عمودی وزن به تکیه‌گاهها در یک دهانه ایجاد می‌شود. قدمت تاق‌های قوسی به دو هزار سال پیش از میلاد و به منطقه میان‌رودان باز می‌گردد. تاق قوسی از لحاظ شکل هندسی به انواعی همچون نیم‌دایره، قوس گوتیک، قوس نوک‌تیز، بیضوی، سهموی و زنجیروار تقسیم می‌شود. شکل‌های سهموی و زنجیروار به دلیل تغییر جهت تقریباً کامل بارهای عمودی به بار در امتداد قوس(بار محوری) قوی‌ترین انواع تاق قوسی شناخته می‌شوند. چنین تاق‌هایی معمولاً برای پوشش دهانه به اجزای اضافی نیازی ندارند.

نقش باربر

از آنجا که بسیاری از مصالح ساختمانی قدیمی(مانند سنگ و آجر) علی‌رغم مقاومت مناسب در برابر تنش فشاری مناسب، توانایی کمی برای تحمل تنش کششی داشتند، طرح قوسی شکل تاق می‌توانست بسیار مفید واقع شود. در یک تاق قوسی، بخش بسیار زیادی از بار عمودی فاقد لنگر خمشی بوده و بنابراین هیچ عضوی از تاق، تحت تنش کششی قرار نخواهد گرفت. اشکال تاق‌های قوسی آن است که نیروی افقی دور کننده به تکیه‌گاه‌های خود وارد می‌کند که در قوس‌های بزرگ می‌تواند مخرب باشد. گاهی این نیرو توسط یک عضو کششی در پائین قوس خنثی می‌شود.

شرط عملکرد قوس سختی جانبی کافی هر دو تکیه گاه قوس است به منظور ایجاد جفت نیروی واکنش افقی تکیه گاه‌ها. در مورد بعضی پل‌ها، جناحین پل قوسی یا همان تکیه گاه‌های آن کوه و صخره بوده و این سختی کاملاً تامین می‌شود. در مورد قوس‌های کوچک هم سختی دیوارهای تکیه گاهی این نیاز را برآورده می‌کند. در صورت وجود تکیه گاه‌های نامناسب (انعطاف پذیر) از یک عضو کششی استفاده شده که دهانه قوس یا جناحین را کاملاً به یکدگیر می‌بندد.

بارگذاری

نسبت اندازه‌ی دهانهی یک تاق به افراز آن خیز نامیده می‌شود. هرچه عدد مربوط به خیز بیش‌تر باشد مولفه‌ی افقی نیرو کوچک‌تر شده و سازه قابل کنترل‌تر است.
تاق ها با توجه به اندازه‌ی خیزشان معمولاً به سه دسته تند ، کند و خفته تقسیم می‌شود.

شکل تاق

تاق با قوس مازه دار

تاق با قوس تیزه دار

تاق‌ها در تاریخ معماری با دو قوس تیزه‌دار و مازه‌دار وحود داشته‌اند. در ایران غالباً تاق‌هایقبل از اسلام مازه‌دار و تاق‌های دوره‌ی اسلامی تیزه دار بوده‌اند.

اصطلاحات مربوط به تاق در معماری اسلامی

• تویزه :در اصطلاح معماری اسلامی به باریکه تاق قوسی باربر تویزه گفته می‌شد.
• تبره ضخامت یک تویزه
• خیز نسبی افراز به دهانه یک تویزه
• پاراستی بخش پایینی قوس که به صورت عمودی در امتداد دیوار بالا می‌رود
• پای تاق محل اتصال تویزه به دیوار باربر
• کیز گودی روی دیوار برای شروع قوس
• گاز تکه‌های آجر یا سفال که فضای خالی بین درز مثلثی را پر می‌کنند.

نگارخانه

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

منابع

• ترمینولوژِی معماری اسلامی /جهاد دانشگاهی پردیس هنرهای زیبا

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تاق قوسی موجود است.