پیشینه نام افغانستان

در طول تاریخ نامهای مختلفی به سرزمینی که کشور کنونی افغانستان است اطلاق شده است از جمله آریانا، ایریانا یا ایران، باختر، خراسان و افغانستان. در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ اثر میر غلام محمد غبار از کلمهٔ «آریانا» به عنوان نام تاریخی افغانستان نام برده شده است. ازجمله شانزده ایالت اریانای کبیر دوازده ولایت آن در افغانستان کنونی تثیت شده اند از جمله:هری (هرات) درنکیانا (زرنج یا نیمروز)ستاکیدیا (وردک و عزنی) هریوتی (دهراوت و ارغنداب) .

دکتر ذبیح الله صفا باور دارد: (ائیرین همان نامی است که در زبان پهلوی به «اِران» (ایران با یای مجهول) مبدل گشت و در دوره اسلامی ایران (با یاء معلوم) خوانده شد... که می‌توان آن را سرزمین اصلی آریا نامید .

شادروان احمد علی کهزاد را نیز باور براین بود که : همین نام ایریانا و آریانا بود که بعدها در پارس «پارسه» با تغیری اندک «ایران» قبول شد. ولی به وضاحت کامل سرزمین اریانا را در حدود افغانستان کنونی تثبیت و قبول نموده است.

استرابون (Strobo – ۴۰ ق م – ۴۰ م)، جغرافیدان معروف عهد قدیم یونان، که اندکی بعد از سقوط دولت یونانی باختر می‌زیست، از محدودهٔ جغرافیایی افغانستان امروزی با نام آریانا یاد کرده، باختر (بلخ) و سغد را هم جزئی از آریانا بشمار آورده‌است.

کلمه دیگری که به عنوان نام قدیم افغانستان استفاده می‌شود باختر است. باختر بعضی از ساحات شمال و شمالغرب افغانستان و مقداری از حدود جنوب هندوکش را در بر داشت. در تحت نام باختر مدنیت بزرگی مانند مدنیت گریک و باختری در تاریخ افغانستان و حتی آسیای میانهه از اهمیت زیاد برخوردار است. به تعقیب ان نام «خراسان» بر سر زمین کنونی افغانستان معمول گشت .این نام در قرون وسطی از اهمیت زیاد برخودار بود. بعضی از سر زمینهای مربوط به خراسان در ایران کنونی تثبیت شده اند. خراسان که نام بخشی از «ایران تاریخی» است. خراسان بزرگ به بخش شرقی ایران تاریخی گفته می‌شده است. احمد شاه درانی از شاهان پشتون تبار افغانستان، در سال ۱۷۴۷ میلادی، رسما به عنوان شاه خراسان تاجگذاری نمود. واژهٔ افغانستان نخستین بار در زمان شاه شجاع و پس از نیمهٔ قرن ۱۹ توسط انگلیسها در برخی معاهده‌ها استفاده شد. افغان اگرچه در لغت به معنای ناله و فغان است اما در حقیقت مستعرب واژهٔ اوغان است که به اقوام پشتون گفته می‌شود اما قانون اساسی افغانستان هر تبعهٔ کشور افغانستان را صرفنظر از قومی که بدان تعلق دارد «افغان» اطلاق می‌کند.

تذکر یک خواننده:در بارهٔ نام افغان دو نکته مهم قابل یاد اوری می‌باشد. یکی اینکه نام افغان نام بسیار قدیمی است که در منابع مهم و معتبر تاریخی مثل الکامل ابن اثیر؛ تاریخ بیهقی؛ تاریخ یمینی و حدود العالم آمده و بخصوص در سفر نامه ابن بطوطه به کرات ذکر شده . این در حالی است که درهمین منابع هیچ اسمی از کشوری بنام ایران برده نشده . نام افغان حتی در منابع قبل از اسلام نیز بصورت اوگانه و اپاگانه آمده است . نکته دوم اینست که نام افغان گرچند بیشتر بر پشتونها اطلاق شده است اما مختص انها نبوده است چنانچه میری لویس کلیفورد افغانستان شناس معروف در کتاب ( سرزمین ومردم افغانستان ) از روایات مختلف مورخین عرب نتیجه گیری کرده است که : " نام اوه گانه (= سوارکار نجیب ) یا افغان در نزد اعراب هم بر پشتونها اطلاق می‌شده است هم بر تاجیکها " ( صحه 141 ترجمه مرتضی اسعدی ) در جای دیگر کلیفورد در مجموع چنین جمع بندی کرده است که نام افغان بر کلیهٔ باشندگان کوپایه‌های هندوکش اطلاق می‌شده است . دلیلی مهمی که این نتجه گیری کلیفورد را ثابت می‌کند سفر نامه ابن بطوطه است . وی در سفرش به کابل می‌نویسد : سپس به کابل سفرکردیم در اینجا طائیفهٔ از عجم زندگی می‌کند که افغان نامیده می‌شوند... کابل از قدیم پایتخت پادشاهان افغان بوده است ...( متن عربی صفحه 406 سفربه کابل) ازطرفی میدانیم که اکثریت مردم کابل از قدیم تاجیکها بوده اند و تا زمان سفر ابن بطوطه پشتونها هنوز در این نواحی زیاد نبوده اند . ازطرف دیگر دراثار ابوریحان بیرونی مثل التفهیم (دربیان اقلیم سوم ) و درکتاب الصیدنه (دربیان گیاه زیتون) کوه‌های هندوکش از حد فاصل چین تا به زابل و بست به نام کوه‌های افغانان خوانده شده است. از اینرو نتیجه گیری کلیفورد مبنی بر اینکه نام افغان بر تاجیکها و سایر باشندگان کوه پایه‌های هندوکش ( اقوام هزاره وایماق ) نیز اطلاق می‌شده است می‌تواند بسیار مهم و قابل اعتماد باشد. از طرفی پشتونها ترجیحاً خودرا پشتانه و پختانه می خوانده اند. و نام افغان و افغانستان اصولاً بومی نیست و از طرف فاتحین فارس و عرب یر باشندگان این کشور اطلاق شده است (رج : تاریخ ایران نوشته سرپرسی سایکس ) و به تدریج این نام همه گیر شده است . بنابر این پشتونها و یا احمد شاه ابدالی در انتخاب این نام نقشی نداشته است . یعنی اگر پشتونها در انتخاب نام افغانستان دخالت می‌داشتند و اعمال سلطه می‌کردند می باید که ترجیحاً نام افغانستان را پشتونستان می نهادند نه افغانستان . چون این نام مربوط به زبان دری است نه زبان انها (پشتو) . بنابراین این فرضیه که نام افغان خاص پشتونها وبیانگر سلطه قومی است یک فرضیهٔ ضعیف و قابل تردیدی است .89.165.41.252 ‏۲۸ اوت ۲۰۰۸، ساعت ۰۶:۱۵ (UTC)(مهندس داود عطایی قندهاری)