تاجر ونیزی

شایلاک و دخترش جسیکا؛ اثر ماوریتزی گاتلیب (۱۸۷۶)

تاجر ونیزی نام نمایشنامه‌ای کمدی است که توسط ویلیام شکسپیر در حدود سال‌های ۱۵۹۶-۱۵۹۴ نوشته شده‌است.

ماخذ نمایشنامه

داستانهای مختلفی که استخوانبندی این نمایشنامه را شکل می‌دهند از مآخذ متنوعی گرفته شده‌اند:

• موضوع «سند قرضه یا یک پوند گوشت» داستانی عامیانه‌است که احتمالا از یک منشا شرقی است.
• نزدیکترین مورد مشابه به کل نمایشنامه رمانی کوتاه به زبان ایتالیایی است به نام ایل پکارون اثر جیووانی فیورنتینو که در سال ۱۳۷۸ میلادی نوشته شده‌است. این کتاب دارای بخش‌هایی درباره دلبری و معاشقه، یهودی غاصب و زن نو عروس در لباس وکیل است.
• موضوع «جعبه بخت» نیز دارای منشا شرقی است که در زمان شکسپیر به ایتالیایی و انگلیسی شناخته شده بوده‌است. اما در این زمینه، موردی که شباهت بیشتری به این نمایشنامه شکسپیر دارد کتاب جستا رومانورام نام دارد که مجموعه معروفی است از داستانهای پند و موعظه قرون وسطایی.
• موضوع ازدواج مخفی (لورنزو و جسیکا) نیز مشابه‌های متعددی دارد، که جالب توجه‌ترین آنها در رمان کوتاهی به نام ماسوکیو دی سالرنو به چشم می‌خورد.

شخصیت‌های نمایش

این نمایش در ۵ پرده تدوین و دارای ۱۸ شخصیت و تعدادی سیاهی لشکر است. شخصیت‌های اصلی نمایشنامه عبارتند از:

• شایلاک: شایلاک فقط در پنج صحنه از بیست صحنه ظاهر می‌شود ولی شخصیت اساسی و اصلی نمایش‌نامه‌است. با وجود اینکه این شخصیت از داستان دیگری اقتباس شده، شایلاکی که شکسپیر در نمایش‌نامه خود معرفی می‌کند، ساخته دست او است و نماینده قوم یهود نیست بلکه واجد صفات شخصیت مخصوص این بازیگر می‌باشد.
• پورتیا: در قسمت اول نمایش‌نامه تا مدتی که محکوم به اطاعت از وصیت‌نامه پدرش درباره صندوقچه‌ها است نقش مهمی ندارد اما درصحنه دادگاه خصائل اصلی او ناگهان هویدا می‌شود .
• آنتونیو: آنتونیو را از برخی جهات یکی از قهرمانان داستان به شمار می‌رود، زیرا گذشته از اینکه نمایش‌نامه به نام اوست و با وجودی که فعالیت او در داستان زیاد نیست به عنوان نمونه عالی فداکاری در راه دوستی معرفی شده که از خوشی دیگران شاد است و موفقیت بسانیو و پورشیا دو قهرمان دیگر داستان بستگی به او دارد.
• باسینو: نقش اساسی او در داستان صندوقچه و اینکه عامل اصلی قرض گرفتن از شایلاک در واقع باسینو بوده او را به یکی از شخصیت‌های اصلی داستان تبدیل کرده‌است .
• دوک ونیز
• نریسا
• گراتیانو
• لورنزو
• جسیکا
• سالانیو
• سالارینو
• ساله ریو
• توبال
• شاهزاده مراکش
• شاهزاده آراگون
• لانسلوت گوبو
• گوبوی پیر
• لئوناردو
• بزرگان ونیز، ماموران دادگاه شهر، زندانبان، خدمتکاران پورتیا.

محل وقوع حوادث نمایشنامه

ونیز و اقامتگاه پورتیا در بلمونت.

خلاصه‌ای از نمایشنامه

کمدی تاجر ونیزی داستانی خیالی و ساده است که از تلفیق دو داستان اصلی و جداگانه و دو داستان فرعی دیگر به وجود آمده‌است. یکی از دو داستان، مربوط به قرضی است که آنتونیو تاجر ونیزی برای کمک به دوست خود بسانیو و تهیه مقدمات خواستگاری و عروسی وی با دختری به نام پورشیا از یک یهودی (شایلاک) می‌گیرد و در مقابل سندی به او می‌دهد که در صورت عدم امکان در پرداخت آن در موعد مقرر مقداری از گوشت بدن خود را، از هر قسمتی که طلبکار مایل باشد، به عنوان جریمه به او بدهد و چون بر حسب تصادف تاجر از عهده پرداخت بدهی خود بر نمی‌آید، کار به دادگاه کشیده می‌شود و در آنجا به وسیله پورشیا نجات می‌یابد و شایلاک محکوم می‌شود.

داستان اصلی دیگر مربوط به سه صندوقچه طلا و نقره و سرب است که پدر پوشیا برای دخترش به ارث گذاشته‌است و وصیت کرده که دخترش مجاز است که با کسی ازدواج کند که جعبه مناسب را برگزیند و همه خواستگاران به جز بسانیو که مورد علاقه این دختر بوده در انتخاب آن دچار اشتباه می‌شوند.

در این نمایش‌نامه دو داستان فرعی دیگر نیز وجود دارد که یکی از آنها فرار دختر یهودی با مقداری جواهر و پول متعلق به او و ازدواج با یک جوان مسیحی است و دیگر موضوع اصرار وکیل در گرفتن انگشتری نامزدی از موکل خود به عنوان پاداش است که منجر به صحنه‌های خنده‌آور اختلاف و مشاجره ظاهری بین دو عروس و دو داماد می‌شود.

منابع

• شکسپیر، ویلیام. تاجر ونیزی. ترجمهٔ علاءالدین پازارگادی. چاپ دوم ۱۳۷۷

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تاجر ونیزی موجود است.