زبانهای تاتیتبار
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
زبانهای تاتیتبار (Tatic) از دسته زبانهای ایرانی شاخه شمالغربی و بازمانده یکی از گویشهای مادی هستند. گویشهای این زبان روزگاری از شمال ارس تا سمنان گسترده بود ولی امروزه با ترکزبان و فارسزبان شدن بخشی از شمالغربی ایران تنها جزیرههایی از گویشهای تاتی در منطقه به جا ماندهاست. بزرگترین این جزیرهها در منطقه تاکستان استان قزوین دیده میشوند.
تاتی تاکستان یکی از کهنترین زبانهای ایرانی است که از دیدگاه زبان شناسی، ارزش ویژهای دارد. بیشترین آمار جمعیتی تاتهای ایران متعلق به دو شهرستان کهن تاکستان و بوئینزهرا میباشد. تاکنون هیچ آمار رسمی در مورد تاتهای این دو منطقه ارائه نشدهاست.
تاتهای این منطقه که به تاتهای جنوب شهرت یافتهاند، در شهرها و روستاهای زیر زندگی میکنند:
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
- رودبار الموت، رودبار شهرستان، طالقان، شهرستان رودبار زیتون، رودبار قصران تا روستاهای دماوند (اغلب مناطق البرز جنوبی) تات زبان هستند.
- در شهرستان تاکستان، شهر تاکستان و در بخش اسفرورین, شهر اسفرورین و روستای قرقسین، تات زبان اند.
- در شهرستان بوئین زهرا، شهرهای شال, دانسفهان و روستاهای خیارج, خوزنین, خروزان, ابراهیمآباد و سگزآباد و … تات زبان اند.
زبان تاتی زبان ویژه منطقه تاکستان قزوین، بوئین زهرا و آبادیهای پراکنده در آذربایجان شرقی و اردبیل، از زبانهای در معرض خطر به شمار میآید.[۱]
- در اطراف قزوین نیز روستاهایی نظیر رزجرد، الولک، حصار خروان و... تات زبان اند.
- تاتهای خلخال(کلور)، جیرنده، طارم، عنبران، میناباد، میرزانق، کلش، سروآباد، پیلهزیر، پیلهرود، جید، لرد، شاهرود، تولش، عنبران علیا، لنکران و ماسالی جمهوری آذربایجان.
به طور کلی زنجیره مناطق تاتنشین از شهر تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه مییابد و در نهایت در شهرستان بوئین زهرا به روستای تاریخی سگزآباد پایان مییابد.
- در استان مرکزی (منطقه وفس) نیز روستاهای وفس، چهرقان، گورچان و فرک به زبان تاتی صحبت مینمایند. این روستاها به فاصله ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتری شهر اراک و در شمالیترین نقطه استان مرکزی واقع شدهاند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولین به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستاها خالی از سکنه میشوند و در شهرهای مانند تهران، قم، اراک، کرج و... سکونت مینمایند.
- روستای ابیانه
در این میان از مهمترین و دستنخوردهترین گویش تاتی یعنی گویش اشتهاردی که در استان تهران قرار دارد نام برده نشد حال آنکه طبق کتاب تات نشینهای بلوک زهرا نوشته جلال آل احمد این گویش شاید خالص ترین گویش زبان تاتی باشد چون منطقه اشتهارد که در سر راه کرج به بویین زهرا در ۸۰ کیلومتری کرج و ۲۵ کیلومتری بویین زهرا قرار دارد به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچنشینهای ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کردهاند. گویش اشتهاردی حتی بهعنوان یکی از گویشهای زبان تاتی معرفی شدهاست[۲] .
اگر جستاری صحیح انجام دهیم میبینیم که منطقه تات نشینها به شکل ماه بوده و از اشتهارد شروع شده و به شمال ایران ختم شده ودر آنجا مردم چون از ان سر در نمیاوردند ان را پشت کوهی دانسته. البته به علت اینکه مردم با این زبان آشنا نبوده و شاید آن را تمسخر نیز کرده به همین دلیل که این زبان در حال نابودی میباشد زبانی که آن را به مادهای ایران نسبت داده ولی به قدری کلمات خارجی در آن وارده شده که حالا کم کم دارد به گویش و لهجه تبدیل میشود. لازم به توضیح است که هر یک از شهرهای تات نشین گویش مخصوص خود را دارند.
- طارم علیا
در حدود ۴ روستا به نامهای سیاهرود، گندمآباد، گوجان و نوکیان نیز به زبان تاتی صحبت میشود که این روستاها در طارم علیا-بعد از درام واقع شدهاند. زبان تاتی در این روستاها خیلی کم دستخوش تغییرات گردیده و میشود گفت که از زبانهای تاتی دیگر مناطق کشور غلیظ تر است.[نیازمند منبع]
فهرست مندرجات |
[ویرایش] نمونه فعل های تاتی
رساندن baresAndon
رسيدن baresoston
افتادن bekaton
انداختن bengaton
نشستن benishton
خرد كردن - ريز كردن benjaton
بريدن berbiton
ريسيدن berishton
ديدن bidiyan
رفتن bishshiyan
اجازه دادن - امكان دادن biyaloston
آمدن biyAmiyan
آوردن biyordon
شير خوردن از مادر (حيوانات) bochoboston
شير دادن به بچه حيوانات bochobAndon
نگه داشتنـن ـ متوقف كردن bodAshton
خواباندن bokhosAndon
خوابيدن bokhoton
مردن bomordon
دوشيدن boodooshton
دوختن boodooton
گفتن boogooton
زير دندان خرد كردن bookooroojoston
كشتن - ذبح كردن bookooshton
ساييده شدن boosoonoston
شكستن boshkoston
شكاندن boshkAndon
ريختن - به زمين ريختن boshAndon
با دست فشردن boshghAloston
شستن booshoordon
قطع كردن bosAndon
قطع شدن - جدا شدن bososton
ساييدن - آسياب كردن bossovoston
جا انداختن - در جای خود قرار دادن derengaton
واژگون كردن degardandon
خاموش كردن dookooshton
خاموش شدن domordon
پاشيدن dopAton
دادن hAdAn
گرفتن hAgiton
نهادن (بر جايی نهادن) hAnAn
گذاشتن به زمين همراه با رها كردن hArengaton
گم شدن (غير قابل پيدا شدن) hAsooton
پرتاب كردن halakAdAn
عقب افتادن peykaton
جلو افتادن pishkaton
در جلوی خود نگهداشتن pishgiton
رها كردن sarAdAn
از بين بردن - بر انداختن varengaton
برگرداندن - بازگرداندن vegardAndon
برگشتن vegardoston
ليسيدن velishton
برداشتن vigiton
برگشتن vogardoston
باد دادن خرمن - افشاندن خرمن voshAndon
با دست زير و رو كردن voshkaloston
دريدن - پاره كردن vozarAndon
[ویرایش] منابع
- زبان شناسی - دکتر فره وشی - انتشارات دانشگاه تهران
- جستاری در زبان تاتی، نوشته: علی محمدآقاعلیخانی
- نوشتار: پراکندگیِ «تات»ها در تاکستان و بوئین زهرا، نوشته: عباس رحمانی
- ↑ خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی میراث آریا، بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
- ↑ [www.ethnologue.com آثنولوگ]
در کتابی به نام شاعران زنجان شعرهایی به زبان تاتی از ملا جمال محمدی ذکر شدهاست.
