بهار عربی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بهار عربی
Info box collage for mena Arabic protests.png
جایگاه جنوب غربی آسیا و شمال آفریقا
تاریخ ۱۸ دسامبر ۲۰۱۰ تاکنون
گونه انقلاب، خیزش، جنگ داخلی، تظاهرات، نافرمانی مدنی، خودسوزی، غارت، فرار از زندان، اعتصاب، درگیری‌های خیابانی
سلاح‌ها سلاح‌های سبک و سنگین، تانک، ماشین‌ها و هواپیماهای جنگی
کشته‌شدگان بین ۳۲۰۰۰-۳۷۸۰۰

بهار عربی به انقلاب‌ها، خیزش‌ها و اعتراضات در جنوب غربی آسیا و شمال آفریقا در سال‌های از ۲۰۱۰ گفته می‌شود که تاکنون ادامه دارد. این اعتراضات بدان سبب که در کشورهای عرب در حال پیگیری است با عنوان بهار عربی یاد می‌شود. از این جریان در حکومت جمهوری اسلامی با عنوان بیداری اسلامی یاد می‌شود. محمود احمدی نژاد رئیس‌جمهوری سابق ایران نیز، با عنوان بیداری انسانی از این رویداد یاد می‌کرد.[۱][۲][۳][۴][۵]
البته در ایران برخی افراد نخبه و سرشناس از تعابیر دیگری برای توجیه این رویداد استفاده می‌کنند و بیداری اسلامی را ظاهر فریبنده این تحولات می‌دانند.[۶]
برخی نیز از این انقلاب به انقلاب آگاهی یاد می کنند.[۷] تا به امروز مجموعه‌ای بی‌سابقه و در حال جریان از قیام‌ها، راهپیماییها و اعتراضات در کشورهای عمدتاً عرب‌نشین شمال آفریقا و جنوب غرب آسیا صورت گرفته‌است. حاکمان در تونس,[۸]، مصر[۹] لیبی[۱۰] و یمن[۱۱] از قدرت ساقط شده‌اند، قیام مدنی در بحرین[۱۲] و سوریه[۱۳] فوران کرده‌است. تظاهرات بزرگ در الجزایر[۱۴] عراق[۱۵]، اردن[۱۶]، کویت[۱۷]، مراکش[۱۸] و سودان[۱۹] گسترش پیدا کرده‌است، و اعتراضات جزئی که در لبنان[۲۰]، موریتانی[۲۱]، عمان[۲۲] ، عربستان سعودی[۲۳]، و صحرای غربی،[۲۴]، رخ داده‌است و نیز در مرزهای اسرائیل در ماه مه ۲۰۱۱ برخوردهایی اتفاق افتاده‌است.[۲۵].

غالب مخالفان در کشورهای عربی شعار (به عربی: الشعب یرید اسقاط النظام) یعنی «مردم خواهان برکناری رژیم هستند» سر می‌دهند.[۲۶] سلاح‌های موجود از زمان جنگ داخلی لیبی یک شورش نهفته در کشور مالی را دامن زد، بطوریکه کودتای مالی به عنوان "پی آمد" بهار عربی در شمال آفریقا توصیف شده‌است.[۲۷] درگیری‌های فرقه‌ای در لبنان به عنوان یک نتیجه مستقیم از قیام سوریه و در نتیجه بهار عربی منطقه‌ای توصیف شده بود.[۲۸] این اعتراضات بیشتر روشهای مقاومت مدنی در مبارزات مستمر را به اشتراک گذاشته‌است که می توان به اعتصاب، تظاهرات، راهپیمایی‌ها و همچنین استفاده موثر از شبکه‌های اجتماعی[۲۹] [۳۰] برای سازماندهی، برقراری ارتباط، و بالا بردن آگاهی در مواجهه با تلاش دولتها در سرکوب و سانسور اینترنت اشاره کرد.[۳۱][۳۲] بسیاری از این اعتراضات با پاسخهای خشونت آمیز از جانب مقامات[۳۳]>[۳۴][۳۵] ، و نیز از طرف شبه نظامیان طرفدار دولت و تظاهرکنندگان مخالف مواجه شده‌اند. این حملات از سوی تظاهرکنندگان در برخی موارد با خشونت پاسخ داده‌شده‌است.[۳۶][۳۷][۳۸] برخی از ناظران جنبش بهار عربی و طرفدار دموکراسی را –از وجه مقیاس و اهمیت آن- با انقلاب ضد کمونیستی سال ۱۹۸۹ مقایسه کرده‌اند که با عنوان پاییز ملل از اروپای شرقی آغاز شد و کمونیست جهانی را برانداخت.[۳۹][۴۰][۴۱]، اگر چه برخی دیگر معتقدند که چندین تفاوت کلیدی بین این جنبش‌ها وجود دارد که از آن جمله می‌توان به نتایج مورد درخواست معترضان و نقش سازمان‌یافتهٔ فناوری (اینترنت) در انقلابهای عربی اشاره کرد.[۴۲][۴۳][۴۴]

مناطق تحت تاثیر[ویرایش]

      سرنگونی حکومت       درگیری مسلحانه       اعتراضات و تغییرات حکومتی
      اعتراضات عمده       اعتراضات جزئی       اعتراضات تأثیرپذیرفته در خارج از جهان عرب

روزشمار اعتراضات و رخدادها[ویرایش]

مجموعه‌ای از اعتراضات و تظاهرات در سراسر خاور میانه و آفریقای شمالی به عنوان بهار عربی شناخته‌شده‌است،[۴۵][۴۶][۴۷] و گاهی اوقات به عنوان بهار و زمستان عربی،[۴۸] بیداری عربی[۴۹][۵۰][۵۱] و یا قیام‌های عربی[۵۲][۵۳] از آنها یاد می‌شود؛ حتی اگر همهٔ شرکت‌کنندگان در تظاهرات عرب نباشند. این اعتراضات در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۰ با قیام تونس، در پی خودسوزی محمد بوعزیزی در اعتراض به فساد و بدرفتاری پلیس، آغاز شد.[۵۴][۵۵] به دلیل وجود شرایط مشابه در سایر کشورهای منطقه و موفقیت اعتراضات در تونس، اعتراضات با زنجیره‌ای از ناآرامی‌ها در الجزایر، اردن، مصر، سوریه، یمن، بحرین، لیبی و عربستان و در سطحی کوچک‌تر دیگر کشورهای عرب ادامه یافت. در بسیاری از موارد روزهای اوج اعتراضات با نام «روز خشم» (به عربی: یوم الغضب) یا اصطلاحاتی مشابه توصیف شده‌است که عموماً بعد از نماز عصر جمعه برگزار شده‌است.[۵۶][۵۷][۵۸] بسیاری از این اعتراضات در کشورهایی رخ داده‌است که حاکمین آن از هم پیمانان ایالات متحده محسوب می‌شدند و از حمایت‌های اقتصادی و سیاسی این کشور استفاده می‌کردند. تاکنون سه حکومت تونس، مصر و لیبی در نتیجهٔ این اعتراضات سقوط کرده‌اند؛ در تونس حکومت در ۱۴ ژانویه با فرار زین‌العابدین بن علی رئیس‌جمهور به عربستان سقوط کرد. در مصر پس از سقوط حکومت تونس توجه جهان به اعتراضات عظیم مصر از ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ آغاز شده‌بود، معطوف شد. پس از گذشت چهار روز، حسنی مبارک رئیس‌جمهور مصر اصلاحاتی را پیشنهاد داد اما حاضر به استعفا که خواستهٔ اصلی معترضان بود نشد. در روز هشتم وعده داد که در ماه سپتامبر از قدرت کنار خواهدرفت. در همان روز پادشاه اردن ملک عبدالله دوم نخست‌وزیر جدیدی را تعیین کرد و علی عبدالله صالح رئیس‌جمهور یمن نیز اعلام کرد که در سال ۲۰۱۳ قدرت را پس از ۳۵ سال ترک خواهد کرد. در ۱۱ فوریه پس از ۱۸ روز اعتراضات مستمر در شهرهای بزرگ مصر، حسنی مبارک از مقام خود کناره‌گیری کرد.

در لیبی که اعتراضات در روز ۱۳ ژانویه ۲۰۱۱ آغاز شد در روز ۱۷ فوریه (روز خشم) به اوج خود رسید و بدنبال آن مخالفان حکومت معمر قذافی شهرهای لیبی را از غرب به شرق در دست گرفتند در درگیری‌ها حدود ۶۰۰۰نفر از مخالفین کشته‌شدند که بوسیله اسلحه و ماشینها و هواپیماهای جنگی دولت هدف قرار گرفتند. شورای امنیت ضمن محکومیت کشتارها قذافی را مجرم جنایت جنگی معرفی کرد. در شهر بنغازی (شهر عمر مختار) دولت موقت با ریاست وزیر مستعفی دادگستری، دولت تشکیل شد. همزمان مخالفت‌ها در بحرین هم به شدت خود رسید و مخالفان خواهان سقوط حکومت یا مشروطه کردن پادشاهی آن شدند و در عربستان هم مخالفان با تظاهراتی نمادین خواهان آزادی‌های مدنی بیشتر و مشروطه شدن پادشاهی عربستان شدند. در روزهای آغازین مارس ۲۰۱۱ وزرای کشور باقی‌مانده دولتهای تونس (الغنوشی) و مصر (احمد شفیق) استیفا دادند. و ناوهای جنگی آمریکا و اروپا به سمت لیبی گسیل شدند.

اعتراضات در سوریه نیز از ماه ژانویه ۲۰۱۱ آغاز شد که در جریان آن بیش از ۵۰۰۰ نفر از معترضان سوری، توسط نیروهای نظامی و امنیتی دولت بشار اسد کشته شده‌اند و حدود ۱۴ هزار نفر در این کشور دستگیر شده‌اند و ۱۲ هزار و ۴۰۰ نفر هم از سوریه گریخته‌اند.[۵۹][۶۰]

۱۱ مارس جمعه خشم مردم معترض در کویت، یمن، بحرین و عربستان بود که تظاهرات مخالفان حکومت عربستان در شهر قطیف با برخورد و سرکوب شدید حکومت مواجه گردید و ۲نفر کشته و دهها نفر زخمی شدند. و در یمن نیز در حضرموت ۴ نفر کشته شدند. در ۱۵ مارس همزمان با ورود وزیر دفاع آمریکا رابرت گیتس به عربستان نیروهای نظامی عربستان و پس از چند روز نیروهای نظامی اماراتی راهی بحرین شدند و مسئولیت سرکوب اعتراضات مسالمت آمیز مردم در بحرین را برعهده گرفتند که در این سرکوبها ۱۰ کشته و صدها زخمی بجا ماند. دولت بحرین بنای میدان لوءلوء (مرکز اعتراضات مردم) بحرین را تخریب کرد و آنرا خاطره بدی برای مردم دانست. با وجود این سرکوبهای خونین ناتو و شورای امنیت در جهت تنبیه دیکتاتور بحرین هرگز اقدامی درخور توجه انجام ندادند.[۶۱] در ۱۸ مارس جمعه خونین یمن ۵۲ نفر از معترضین کشته و ۲۴۰ نفر مجروح شدند. با شدت گرفتن اعتراضات در یمن نیروهای نظامی عربستان با ورود به این کشور مسئولیت سرکوب معترضین را برعهده گرفتند. بدنبال اعتراضات در یمن تعدادی از سفرای یمن در کشورهای مختلف برکناری خود را اعلام کردند و یکی از استانهای یمن (صعده) به کنترل مخالفین درآمد. ۲۰ مارس نیروهای نظامی ائتلاف حمله علیه دولت لیبی را آغاز کردند. با درگیری‌های شدید و جنگهای شهری در ۲۲ اوت طرابلس به تصرف مخالفین درآمد. قذافی و هوادارانش به شهر بنی ولید و سرت پناه آوردند. مخالفین با در هم شکستن حملات نیروهای قذافی این دو شهر را تصرف کردند و در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۱ (۲۸ مهر) قذافی بدست نیروهای دولت انتقالی (مخالفین) در زادگاهش سرت بقتل رسید. درگیری‌های و سرکوب شدیدمردمی در یمن و بحرین همچنان ادامه دارد.

در طول این دوره از ناآرامی‌های منطقه‌ای، رهبران متعددی قصد خود را برای کناره‌گیری از مقام فعلی خود در پایان دوره‌شان اعلام کردند. رئیس جمهور سودان عمرالبشیر اعلام کرد که او خواستار انتخاب شدن مجدد در سال ۲۰۱۵ نیست. نوری المالکی نخست وزیر عراق نیز همین موضع را گرفت[۶۲]؛ البته دوران او در سال ۲۰۱۵ به پایان می‌رسد[۶۳]، اگر چه تظاهرات خشونت آمیز فزاینده‌ای وجود داشته‌است که طی آن متعرضان خواستار استعفای فوری او بودند.[۶۴]

اعتراضات و قیام تونس[ویرایش]

نوشتار اصلی: انقلاب تونس

در تونس این اعتراضات در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۰ با قیام تونس، در پی خودسوزی محمد بوعزیزی در اعتراض به فساد و بدرفتاری پلیس، آغاز شد. این انقلاب به انقلاب یاس معروف است.[۶۵]

تظاهرات دراثر میزان بالای بیکاری، بحران غذا، فساد،[۶۶] فقدان آزادی بیان و اشکال دیگر آزادی‌های سیاسی،[۶۷]. و شرایط بد زندگی ادامه یافت. این اعتراضات چشمگیرترین موج ناآرامی‌های سیاسی و اجتماعی تونس طی سه دههٔ محسوب می‌شود[۶۸][۶۹] که نتیجهٔ آن تعداد بسیار زیادی تلفات و صدمات بوده و اکثر این صدمات حاصل عملکرد پلیس و نیروهای امنیتی علیه تظاهرکنندگان بوده‌اند. حکومت تونس در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ با فرار زین‌العابدین بن علی رئیس‌جمهور تونس به عربستان سعودی سقوط کرد و این پایانی بود بر دوره حکمرانی ۲۳ ساله او بر مسند قدرت.[۷۰][۷۱]

پس از آن وضعیت فوق‌العاده اعلام شد و یک دولت ائتلافی با رفتن بن علی تشکیل شد، که شامل اعضای حزب بن علی، جنبش دموکراتیک قانون اساسی[۷۲]، و همچنین چهره‌های مخالف از سایر وزارتخانه‌ها بودند. اگر چه، پنج تن از وزرای جدید غیرعضو در جنبش فوق‌الذکر تقریباً بلافاصله استعفاء دادند.[۷۳][۷۴] در نتیجهٔ ادامهٔ تظاهرات، در تاریخ ۲۷ ژانویه نخست وزیر محمد الغنوشی دوباره دولت را سازمان داد، تمام اعضای سابق جنبش دموکراتیک قانون اساسی (غیر از خودش) را عزل کرد و در ۶ فوریه، جناح حاکم سابق به حالت تعلیق در آمد[۷۵] و در ۹ مارس ۲۰۱۱، منحل شد.[۷۶] پس از اعتراضات عمومی بیشتر، الغنوشی نیز در تاریخ ۲۷ فوریه استعفاء داد و بجای وی بجی قائد السبسی نخست وزیر شد.[۷۷] در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۱، شهروندان در اولین انتخابات پس از انقلاب برای انتخاب ۲۱۷ عضو مجلس موسسان تونس رای دادند تا مسئولیت تصویب قانون اساسی جدید را عهده‌دار شوند.[۷۸] در این انتخابات جناح اسلامگرای میانه رو، النهضه، با کسب ۳۷ درصد آراء موفق شد ۴۲ زن را بعنوان نماینده وارد مجلس مؤسسان کند.[۷۹]

اعتراضات و انقلاب در مصر[ویرایش]

نوشتارهای اصلی: انقلاب مصر (۲۰۱۱)، روزشمار انقلاب مصر ۲۰۱۲–۲۰۱۱، و کودتای ۲۰۱۳ مصر


اعتراضات و شورش سراسری لیبی[ویرایش]

نوشتار اصلی: جنگ داخلی لیبی (۲۰۱۱)

در لیبی که اعتراضات از روز ۱۳ ژانویه ۲۰۱۱ آغاز شد و از روز ۱۷ فوریه (روز خشم) به اوج خود رسید و به تدریج به شورش همگانی انجامید و بدنبال آن مخالفان حکومت معمر قذافی، شهرهای شرقی و نیمی از شهرهای شمال غربی لیبی را در دست گرفتند. در درگیری‌ها حدود ۶۰۰۰ نفر از مخالفین کشته‌شدند که بوسیله اسلحه و ماشینها و هواپیماهای جنگی دولت هدف قرار گرفتند. شورای امنیت ضمن محکومیت کشتارها قذافی را مجرم جنایت جنگی معرفی کرد. در شهر بنغازی (شهر عمر مختار) دولت موقت با ریاست وزیر مستعفی دولت تشکیل شد. آمریکا و اروپا گزینه مقابلهٔ نظامی با قذافی را محتمل دانستند. در ۱۷ مارس ۲۰۱۱، شورای امنیت سازمان ملل بخش پرواز ممنوع را بر فراز لیبی بر قرار کرد و انجام اقدام‌های لازم برای حفاظت از جان شهروندان را به‌تصویب رساند. دو روز بعد، فرانسه، ایالات متحده و انگلیس، مناطقی از لیبی را برای سرنگونی نیروهای قذافی مورد بمباران قرار دادند. در این کار فوراً ائتلافی از ۲۷ کشور اروپایی و خاورمیانه به گروه مزبور پیوستند.

۳۱ مرداد ۱۳۹۰[ویرایش]

در سپیده‌دم این روز نیروهای انقلابی با ورود به شهر طرابلس و تصرف بیشتر بخشهای آن، وارد آخرین مرحله از نبرد برای حکومت نابودی معمر قذافی شدند. آنان بسرعت وارد میدان سبز شدند و در همین روز یکی از تلویزیونهای دولتی را تصرف کردند.[۸۰] آنان پس از ورود به میدان سبز طرابلس نام آن را به میدان شهدا تغییر دادند.[۸۱]

بسیاری از نهادهای دولت، از جمله چندین مقام بالای دولت قذافی دوباره در سرت، که قذافی اعلام کرده‌بود پایتخت جدید لیبی است، گردِهم آمدند.[۸۲] دیگران به سبها، بنی ولید، صحرای دور از دسترس لیبی، و یا به کشورهای اطراف فرار کردند.[۸۳][۸۴] سبها در اواخر ماه سپتامبر سقوط کرد[۸۵] و بنی ولید پس از یک هفته محاصره فرساینده به تصرف در آمد.[۸۶] در تاریخ ۲۰ اکتبر، مبارزان تحت حمایت شورای ملی انتقالی سرت را مصادره کردند و قذافی را در این فرایند کشتند.[۸۷]

اعتراضات در سوریه[ویرایش]

نوشتار اصلی: خیزش سوریه (۲۰۱۱)


تظاهرات در سوریه در تاریخ ۲۶ ژانویه ۲۰۱۱ و زمانی آغاز شد که یک افسر پلیس به مردی در ملاءعام در خیابان الحرکه، در دمشق قدیم حمله‌کرد. مرد پس از ضرب‌وشتم دستگیرشد. در نتیجه، معترضان خواستار آزادی مرد دستگیر شده‌شدند. خیلی زود "روز خشم" در ۴-۵ فوریه برگزار شد، اما بدون حادثه‌بود.[۸۸][۸۹] از ماه ژانویه ۲۰۱۱ صدها هزار معترض در شهرهای مختلف سوریه نظیر دمشق، درعا و حمص به مدت چندین‌ماه در ماه‌های ژانویه، فوریه، مارس، آوریل و می در روزهای مختلف به ویژه روزهای جمعه با نام‌هایی مانند جمعهٔ عزت، جمعهٔ مقاومت، جمعهٔ شهدا، جمعهٔ مبارزه و جمعهٔ آزادگان علیه دولت بشار اسد دست به اعتراض و تظاهرات زدند و خواهان کناره‌گیری او از قدرت‌شدند.[۹۰] تانک‌ها و نیروهای نظامی دولت بشار اسد در شهرهای مختلف سوریه نظیر دمشق، درعا و حمص مستقرشدند و معترضان را سرکوب کردند.[۹۱] معترضان به دخالت نیروهای دولت ایران در سرکوب معترضان نیز اعتراض داشتند.[۹۲][۹۳]

در ۶ مارس، نیروهای امنیتی سوریه در حدود ۱۵ کودک را در درعا، در جنوب سوریه، بدلیل نوشتن شعار علیه دولت دستگیرکردند. بلافاصله تظاهرات علیه دستگیری و اتهام بدرفتاری کودکان برپا شد. درعا اولین شهری بود که علیه رژیم بعثی حاکم بر سوریه (از سال ۱۹۶۳) اعتراض کرد.[۹۴]

در ۱۵ مارس هزاران‌تن از معترضان در دمشق، حلب، الحسکه، درعا، دیرالزور و حمات جمع شدند،[۹۵][۹۶][۹۷] و بعد خبری منتشر شد مبنی بر اینکه سیاستمداری به اسم سوهیر اتاسی به یک سخنگوی غیررسمی برای "انقلاب سوریه" تبدیل شده‌است.[۹۸] روز بعد از این اعتراضات گزارش‌هایی از حدود ۳۰۰۰ بازداشت و چند شهید مخابره‌شد، اما هیچ آمار رسمی در مورد تعداد تلفات وجود ندارد.[۹۹]

در تاریخ ۱۸ آوریل ۲۰۱۱، تقریباً ۱۰۰ هزارنفر از معترضان در میدان مرکزی حمص نشستند و خواستار استعفای رئیس جمهور بشاراسد شدند. تظاهرات در سرتاسر ژوئیه ۲۰۱۱ ادامه‌داشت، دولت با سرکوب امنیتی خشن و عملیات نظامی در مناطق مختلف، به ویژه در شمال واکنش نشان‌داد.[۱۰۰]

در ۳۱ ژوئیه تانک‌های ارتش سوریه به شهرهای مختلف، از جمله حمات، دیرالزور، البوکمال و الحراک در درعا یورش بردند. حداقل ۱۳۶ نفر در خشن‌ترین و خونین‌ترین روز از زمان آغاز قیامها کشته‌شدند.[۱۰۱]

در روز جمعه ۵ اوت ۲۰۱۱ تظاهراتی اعتراضی در سوریه برگزارشد که جمعهٔ «خدا با ماست» اسم‌گرفت. طی این تظاهرات نیروهای امنیتی سوریه در درون آمبولانس‌ها به سمت تظاهرکنندگان تیراندازی کردند که در نتیجهٔ آن ۱۱ تن از معترضان کشته‌شدند.[۱۰۲]

در اواخر ماه نوامبر و اوایل دسامبر، منطقه عمروبابا در حمص تحت کنترل مخالفان مسلح سوریه درآمد. اواخر دسامبر ۲۰۱۱، جنگ بین نیروهای امنیتی دولت و ارتش شورشی آزاد سوریه در استانداری ادلب شدت یافت. شهرها در ادلب و محله‌ها در حمص و حمات به کنترل مخالفان در آمدند، در طی این زمان عملیات نظامی در حمص و حمات باز ایستاد شد و متوقف شد. بیش از ۷۲۰۰ نفر (تا تاریخ ۵ فوریه ۲۰۱۲) از معترضان سوری، توسط نیروهای نظامی و امنیتی دولت بشار اسد کشته شده‌اند و بین ۶۰۰۰۰-۸۰۰۰۰ نفر از معترضان در این کشور دستگیر شده‌اند و ۱۲ هزار و ۴۰۰ نفر هم از سوریه گریخته‌اند، که این اقدامات از سوی بان کی‌مون دبیرکل سازمان ملل متحد محکوم شده‌است.[۱۰۳][۱۰۴] اتحادیه عرب تلاش زیادی برای فشار بر دولت سوریه برای توقف حملات داشت. سرانجام در دی ماه ۱۳۹۰ نخستین گروه از ناظران عربی وارد سوریه شدند. اما به دلیل وسعت کشتارها این ماموریت با اعتراض اتحادیه عرب در بهمن ۱۳۹۰ خاتمه یافت. یکی از اقدامات دولت در پاسخ به اعتراضات همه‌پرسی قانون اساسی سوریه ۱۳۹۰ بود که پس از اصلاحاتی برگزار شد و بیش از نیمی از واجدان شرایط رای مثبت دادند.

در اواخر ماه آوریل سال ۲۰۱۲، با وجود اینکه آتش‌بس در کل کشور اعلام شد، مبارزهٔ پراکنده، با درگیری‌های سنگین بویژه در القصیر ادامه یافت، که در آن نیروهای شورشی بخش شمالی شهر را در کنترل داشتند، در حالی که ارتش قسمت جنوبی را در دست داشت. نیروهای ارتش آزاد سوریه القصیر را در دست داشتند، با توجه به اینکه آخرین نقطهٔ عمدهٔ عبور به سمت مرز لبنان بود. یک فرماندهٔ شورشی از گروه فاروق در شهر گزارش داد که ۲۰۰۰ تن از جنگجویان فاروق در استان حمص از ماه اوت ۲۰۱۱ کشته شده‌بودند. در این مرحله، میان شورشیان در القصیر مذاکراتی بود، که در آن بسیاری از شورشیان فراری از منطقه باباعمرو شهر حمص رفته‌بودند، و حمص به طور کامل رها شده‌بود. در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۲، سفیر صلح سازمان ملل متحد در سوریه اظهار داشت که از نظر او، سوریه وارد یک دوره جنگ داخلی شده‌است.[۱۰۵] کوفی عنان که طرح شش ماده‌ای صلح او در مرحلهٔ عملیاتی با شکست روبرو شد، در اوایل اوت ۲۰۱۲ استعفای خود را از مقام نمایندگی سازمان ملل و اتحادیه عرب در بحران سوریه، اعلام کرد.[۱۰۶]

در اوت ۲۰۱۲ عضویت سوریه در سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی که در مکه برگزار شد به حالت تعلیق در آمد. اکمل الدین احسان اوغلو دبیر کل سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی در نشست این مجمع گفت: "سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی برای رژیم‌هایی که مردم خود را می‌کشند جایی ندارد." همچنین در بیانیه‌ای که در پایان این اجلاس منتشر شد آمده که "مسلمانان دیگر نمی‌توانند حکومتی را بپذیرند که مردم خود را قتل‌عام می‌کند." براساس بیانیهٔ این مجمع شرکت‌کنندگان اجلاس خواستار توقف فوری خشونت‌ها در سوریه و به تعلیق درآمدن عضویت این کشور در سازمان شده‌اند. تنها مخالف بیانیه در سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی ایران بود که متحد جدی سوریه‌است.[۱۰۷]

سازمان ملل متحد در نشست روز ۱۶ اوت خود به ماموریت صلح بانان خود در سوریه خاتمه داد. جرارد آراد، نمایندهٔ دائمی فرانسه در سازمان ملل متحد، در همین روز یعنی پنجشنبه (۱۶ اوت ۲۰۱۲ - ۲۶ مرداد) پس از جلسهٔ شورای امنیت در این‌باره گفت: "شرایط برای ادامه این ماموریت مناسب نبود".[۱۰۸]

اعتراضات یمن[ویرایش]

نوشتار اصلی: خیزش یمن (۲۰۱۱)

اعتراضات در بسیاری از شهرهای شمال و جنوب یمن در اواسط ژانویه ۲۰۱۱ شروع شد. تظاهرکنندگان در ابتدا در برابر طرح‌های دولتی به تغییر قانون اساسی یمن، بیکاری و شرایط اقتصادی،[۱۰۹] و فساد اعتراض کردند، اما خواسته‌های آنان بلافاصله شامل درخواست برای استعفای رئیس جمهور علی عبدالله صالح، شد[۱۱۰] که با مخالفت‌های داخلی از نزدیکترین مشاوران خود از سال ۲۰۰۹ مواجه‌بود.[۱۱۱] در ۲۷ ژآنویه ۲۰۱۱ تظاهرات بزرگی متشکل از بیش از ۱۶۰۰۰ معترض در صنعا برگزار شد،[۱۱۲] و بلافاصله پس از آن توکل کرمان، فعال حقوق‌بشر و سیاستمدار، آن را «روز خشم» در تاریخ ۳ فوریه نامید.[۱۱۳] بر اساس گزارش خبرگزرای رسمی چین، شین‌هوآ، سازمان دهندگان یک میلیون معترض را فراخوانی کردند.[۱۱۴]

در ۳ فوریه علی عبدالله صالح رئیس‌جمهور یمن نیز اعلام کرد که در سال ۲۰۱۳ قدرت را پس از ۳۵ سال ترک‌خواهدکرد.[۱۱۵] در روز ۳ فوریه ۲۰۰۰۰ نفر از معترضان در برابر دولت در صنعا تظاهرات کردند،[۱۱۶][۱۱۷] دیگران در "روز خشم" در عدن شرکت‌کردند[۱۱۸] که توسط توکل کرمان نامگذاری شده بود، در حالی‌که سربازان، اعضای مسلح کنگره عمومی خلق، و معترضان بسیاری یک راهپیمایی طرفدار دولت در صنعا برگزارکردند.[۱۱۹] همزمان با استعفای حسنی مبارک، رئیس جمهوری مصر، یمنی‌ها دوباره در اعتراض به رئیس جمهور صالح در ۱۱ فوریه به خیابان‌ها آمدند، که «جمعهٔ خشم» لقب گرفت.[۱۲۰] در این روز شهرهای یمن شاهد اجتماعات اعتراض‌آمیز بود که نیروهای دولتی با گاز شیمیایی با آنها برخوردکردند و در حضرموت ۴ نفر کشته‌شدند. علی‌عبدالله‌صالح قول داد که وضعیت بهتر و بیشتری برای مشارکت سیاسی مردمی در یمن فراهم‌آورد و تغییراتی در قانون اساسی کشور اعمال‌خواهدکرد. تظاهرات در روزهای بعد علی‌رغم درگیری‌ها با حامیان دولت ادامه داشت.[۱۲۱] در جمعهٔ خشم که در ۱۸ فوریه برگزارشد، دهها هزار نفر از یمنی‌ها در تظاهرات ضد دولتی در شهرهای عمدهٔ صنعا، تایز، و عدن شرکت‌کردند. تظاهرات، به خصوص در سه شهر بزرگ در طول ماه‌های بعد نیز ادامه‌یافت، و به طور خلاصه در اواخر ماه مه به جنگ شهری بین افراد قبایل حاشد و فراری‌های ارتش متحد با مخالفان در یک طرف، و نیروهای امنیتی و شبه نظامیان وفادار به صالح از سوی دیگر شدت یافت.[۱۲۲] در ۳ ژوئن، اقدامی برای ترور وی از طریق انفجار در مسجد محوطه ریاست جمهوری او و چند تن دیگر از مقامات عالی رتبه یمن را مجروح کرد.[۱۲۳]

در ۱۴ خرداد ۱۳۹۰ برابر با ۴ ژوئن ۲۰۱۱ علی عبدالله صالح پس از مجروح‌شدن با ۵ مقام بلندپایه روانه عربستان شد، اما قدرت را به عبد ربه منصورالهادی، معاون رئیس جمهوری تحویل‌داد، که او هم به مقدار زیادی سیاست‌های صالح را ادامه‌داد[۱۲۴] و دستور دستگیری چندین یمنی مرتبط با حمله محوطه ریاست جمهوری را صادر کرد.[۱۲۳] صالح در زمان حضورش در عربستان، در تلویزیون ریاض ظاهر شد و مردم یمن را در ۷ ژوئیه مورد خطاب قرارداد؛ او مکرراً اشاره‌می‌کرد که در هر زمانی می‌تواند برگردد و به حضور در عرصهٔ سیاسی ادامه‌دهد.[۱۲۵]

در روز جمعه ۱۲ اوت ۲۰۱۱ تظاهراتی اعتراضی در یمن با عنوان جمعهٔ «منصورون» برگزار شد که طی آن تظاهر کنندگان مجدداً پایان نظام علی عبدالله صالح را خواستار شدند.[۱۲۶]

در ۱۲ سپتامبر، صالح در حالی که هنوز در ریاض تحت درمان بود حکمی را صادرکرد و به معاون رئیس‌جمهور، عبد ربه منصورالهادی، اختیار داد که با مخالفان وارد مذاکره‌شده و قرارداد شورای همکاری خلیج را امضا کند.[۱۲۷]

در ۲۳ سپتامبر، سه ماه پس از اقدام به ترور، صالح ناگهان به یمن بازگشت، و از همهٔ انتظارات قبلی سرپیچی‌کرد.[۱۲۸] فشارها بر صالح او را وادار که نهایتاً در ۳ نوامبر طرح شورای همکاری‌خلیج را در ریاض امضا کند. وی در این قرارداد موافقت کرد تا از قدرت کناره‌گیری کرده و زمینه را برای انتقال قدرت به معاون ریاست جمهوری فراهم نماید.[۱۲۹] سپس انتخابات ریاست جمهوری در ۲۱ فوریه ۲۰۱۲ برگزار شد، که در آن هادی (تنها نامزد ریاست جمهوری)، ۹۹٫۸ درصد از آرا را به دست‌آورد.[۱۳۰] هادی در ۲۵ فوریه در دفتر خود در پارلمان یمن سوگند خورد.[۱۳۱] در ۲۷ فوریه، صالح از مقام ریاست جمهوری استعفا داده و قدرت به جانشین او منتقل شد، اگر چه او هنوز به عنوان رئیس حزب عمومی کنگرهٔ مردم دارای نفوذ سیاسی می‌باشد.[۱۳۲]

اعتراضات بحرین[ویرایش]

نوشتار اصلی: خیزش بحرین (۲۰۱۱)

همزمان مخالفت‌ها در بحرین هم به شدت خود رسید و مخالفان خواهان سقوط حکومت یا مشروطه‌کردن پادشاهی آن شدند در تظاهرات مخالفین دو نفر کشته‌شدند که حکومت از این جهت از مردم معترض عذرخواهی نمود. در ۱۵ مارس همزمان با ورود وزیر دفاع آمریکا رابرت گیتس نیروهای نظامی عربستان راهی بحرین شدند و امارات هم برای ارسال نیروی نظامی اعلام‌آمادگی کرد.

تظاهرات بحرین در ۱۴ فوریه ۲۰۱۱ آغاز شد. هدف این تجمعات در ابتدا دستیابی به آزادی سیاسی بیشتر و احترام به حقوق بشر بود و معترضان قصد نداشتند به طور مستقیم سلطنت را تهدیدکنند.[۱۲][۱۳۳].  سرخوردگی طولانی در میان اکثریت شیعه بدلیل سلطهٔ دولت سنی، یک ریشه و علت اصلی اعتراضات بود، اما از اعتراضات تونس و مصر به عنوان الهام بخشی برای تظاهرات بحرین نام برده‌است.[۱۲][۱۳۳] .  در بحرین تظاهرات عمدتاً مسالمت آمیز بودند تا زمانی که در ۱۷ فوریه قبل از طلوع آفتاب حمله‌ای توسط پلیس برای تخلیه‌کردن معترضان از میدان مروارید در منامه شروع‌شد که در آن پلیس ۴ معترض را کشت.[۱۳۳] .  به دنبال این حمله، برخی از تظاهرکنندگان شروع به گسترش اهداف خود و درخواست کردن برای پایان یافتن حکومت پادشاهی در بحرین نمودند.[۱۳۴] در ۱۸ فوریه، هنگامی که معترضان تلاش می‌کردند مجدداً وارد میدان‌شوند توسط نیروهای ارتش مورد حمله قرارگرفته و به سختی مجروح‌شدند[۱۳۳] .  روز بعد، پس‌از آنکه دولت دستور عقب نشینی سربازان و پلیس را صادرکرد، معترضین مجدداً میدان لوءلوء را به تصرف درآوردند.[۱۳۳][۱۳۵] متعاقب آن تظاهرات بزرگی رخ داد از جمله تجمع بزرگ وحدت ملی در ۲۱ فوریه که ده‌ها هزار نفر در آن شرکت کردند،[۱۳۶] در حالی‌که در تاریخ ۲۲ فوریه تعداد تظاهرکنندگان در میدان مروارید با بیش از ۱۵۰ هزار نفر به اوج خود رسید پس از آن بیش از ۱۰۰ هزار معترض در آنجا راهپیمایی‌کردند.[۱۳۳].  در ۱۴ مارس، به در خواست دولت، نیروهایی به رهبری عربستان و شورای همکاری خلیج وارد کشور شدند،[۱۳۳] .  که مخالف آنرا "اشغال" نامیدند.[۱۳۷]

در ۱۵ مارس شاه حمدبن‌عیسی‌آل‌خلیفه، به مدت سه ماه حالت اضطرار اعلام‌کرد و از ارتش خواست تا مجدداً کنترل را در دست بگیرند چون درگیری در سراسر کشور گسترش یافته بود.[۱۳۳] . [۱۳۸] در ۱۶ مارس، سربازان مسلح و پلیس ضدشورش اردوگاه معترضان در میدان لوءلوء را پاکسازی کردند که گزارش‌شده که در آن ۳ پلیس و ۳ نفر از تظاهرکنندگان کشته شدند.[۱۳۳] . [۱۳۹]

بعدها، در ۱۸ مارس، دولت بنای یادبود میدان لوءلوء را تخریب‌کرد.[۱۳۳] . [۱۴۰] پس از لغو کردن قانون وضع اضطراری در تاریخ ۱ ژوئن،[۱۴۱] چندین تظاهرات بزرگ توسط احزاب مخالف برگزار شدند.[۱۴۲] تظاهرات در مقیاس کوچکتر و درگیری‌ها در خارج از پایتخت ادامه‌یافت و تقریباً هر روزه رخ‌می‌داد.[۱۴۳][۱۴۴] در ۹ مارس ۲۰۱۲ بیش از ۱۰۰ هزار نفر در تظاهراتی شرکت کردند که آن را "بزرگترین راهپیمایی در تاریخ ما" نامیدند.[۱۴۵][۱۴۶] در اعتراضات بحرین بیش از ۲۹۲۹ از مردم دستگیر شده‌اند،[۱۴۷] و حداقل پنج نفر به علت شکنجه در حالی که در بازداشت پلیس بودند کشته شدند.[۱۳۳] .  در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۱ کمیسیون تحقیق مستقل بحرین، گزارش خود را در مورد تحقیقات خود از وقایع منتشرکرد، و پی‌برد که دولت به طور سیستماتیک زندانیان را شکنجه کرده و مرتکب موارد دیگری از نقض حقوق بشر شده‌است.[۱۳۳] .  گزارش مربوطه ادعای دولت بحرین دربارهٔ نقش ایران در تحریک تظاهرات را ردکرد.[۱۴۵] اگرچه این گزارش ذکر کرده‌بود که شکنجهٔ سیستماتیک متوقف شده‌است،[۱۳۳] .  اما دولت بحرین از ورود گروههای بین‌المللی حقوق بشر و سازمانهای خبری ممانعت به‌عمل آورده و بازدید بازرس سازمان ملل را به تعویق انداخته‌است.[۱۴۸][۱۴۹] بیش از ۸۰ نفر از زمان آغاز قیام جان خود را از دست داده‌اند.[۱۵۰]

اعتراضات اردن[ویرایش]

نوشتار اصلی: اعتراضات در اردن (۲۰۱۱)

در ۱۴ ژانویه، تظاهرات در عمان پایتخت اردن، و همچنین در معان،کرک، السلط، اربد، و دیگر نقاط آغازشد که توسط اعضای اتحادیه‌های کارگری و احزاب چپ رهبری‌شد که خواستار کناره‌گیری سمیرالرفاعی، نخست‌وزیر دولت بودند.[۱۵۱] اخوان‌المسلمین و ۱۴ اتحادیه‌های کارگری گفتند که آنها تا روز بعد در خارج از پارلمان برای "محکوم کردن سیاست‌های اقتصادی دولت " تحصن می‌کنند.[۱۵۲] پس از اعتراض، دولت افزایش قیمت سوخت را لغوکرد،[۱۵۳] اما در ۲۱ ژانویه ۵۰۰۰ نفر در عمان به رغم این تلاش در راستای کاهش فقر و فلاکت اقتصادی اردن، دست به اعتراض‌زدند.[۱۵۴] در اول فوریه، کاخ سلطنتی اعلام‌کرد که ملک‌عبدالله به دلیل اعتراضات خیابانی دولت را عزل‌کرده و از معروف البخیت، ژنرال سابق ارتش خواسته بود تا کابینهٔ جدید را تشکیل‌دهد.[۱۵۵] ملک عبدالله، از بخیت خواست تا قدم‌های سریع، محکم و عملی برای راه‌اندازی روند اصلاحات سیاسی واقعی بردارد. وی افزود که اصلاحات باید اردن را در مسیر "تقویت دموکراسی" قراردهد، و برای اردنی‌ها "زندگی شرافتمندانه‌ای که آنها سزاوارش هستند" را فراهم‌کند.[۱۵۶] اما این موضع اعتراضات را پایان نداد، و در ۲۵ فوریه با یک تظاهرات بین ۶۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ نفر اردنی به اوج خود رسید.[۱۵۷] اردوگاه اعتراض، به رهبری دانشجویان که در ۲۴ مارس در میدان جمال عبدالناصر در عمان در مرکز شهر تاسیس شد خواستار اصلاحات دموکراتیک شدند،[۱۵۸] اما حداقل یک نفر کشته و بیش از ۱۰۰ نفر زخمی شدند. روز بعد، پس از اینکه طرفداران دولت در این اردوگاه با معترضان برخورد کردند، پلیس مجبور به مداخله‌شد.[۱۵۹] این درگیری‌ها و مداخله پلیس به نماد شاخصی از اعتراضات اردن تبدیل شد اما راه‌پیمایی بزرگی که برای ۱۵ ژوئیه در مرکز عمان برنامه ریزی‌شده‌بود بوسیله حامیان رژیم متوقف‌شد.[۱۶۰] در نوامبر ۲۰۱۱، اعتراضات ادامه پیدا کرد و مجلس تحت فشار اعتراضات خیابانی، خواستار انحلال دولت بخیت شد. ملک‌عبدالله‌بخیت و کابینه‌اش را عزل‌کرد و در ۱۷ اکتبر عون شوکت‌الخصاونه را به ریاست دولت جدید منصوب‌نمود.[۱۶۱] همزمان با ادامه اعتراضات در سال ۲۰۱۲، الخصاونه استعفا داد و پادشاه، فایز ال تراونه را رئیس دولت اعلام کرد.

اعتراضات در عربستان سعودی[ویرایش]

نوشتار اصلی: اعتراضات در عربستان سعودی (۲۰۱۱)

در عربستان هم مخالفان با تظاهراتی نمادین خواهان آزادی‌های مدنی بیشتر و مشروطه‌شدن پادشاهی عربستان شدند.

اعتراضات عربستان سعودی با خودسوزی یک مرد ۶۵ ساله در صامطه، جیزان در ۲۱ ژانویه آغاز شد.[۱۶۲] و بعد از آن صدها تن از مردم در اواخر ماه ژانویه در جده[۱۶۳][۱۶۴] -و چندین بار در سراسر فوریه و اوایل مارس در شهرهای قطیف، العوامیه، ریاض و حفوف- دست به تظاهرات زدند.[۱۶۵][۱۶۶]

در ۴ مارس ۲۰۱۱ میلادی اعتراضات مخالفان از شهرهای احساء و قطیف به ریاض پایتخت عربستان سعودی کشیده‌شد بدنبال آن حکومت سعودی در روز بعد آن اعلام‌کرد از این پس هرگونه تظاهرات و تجمع اعتراض‌آمیز ممنوع می‌باشد و در صورت تکرار با برخورد شدید پلیس همراه خواهد بود. در ۱۱ مارس روزخشم مخالفان حکومت عربستان در شهر قطیف با شعار (به عربی: لاشیعیة لاسنیة وحدة وحدة اسلامیة) به فارسی: «نه شیعه نه سنی فقط وحدت اسلامی» دست به تظاهرات خشم آلود زدند که با برخورد شدید حکومت مواجه گردید و ۲نفر کشته و دهها نفر زخمی شدند. گفته می‌شود که فیصل احمد عبدل احد[۱۶۷][۱۶۸][۱۶۶](یا عبدل احدواز،[۱۶۹]) یکی از سازمان دهندگان اصلی برنامه "روز خشم " در ۱۱ مارس[۱۷۰][۱۷۱][۱۷۲] توسط نیروهای امنیتی عربستان در ۲ مارس کشته شده‌است.[۱۶۸] این زمانی بود که گروهی در فیس بوک در مورد برنامه این اعتراضات بیش از ۲۶ هزار عضو گرفت.[۱۷۳]

در آوریل ۲۰۱۱ اعتراضاتی جزیی بر سر حقوق کارگری در مقابل ساختمان وزارت دولت در ریاض، شهر طائف و تبوک اتفاق افتاد.[۱۷۴][۱۷۵][۱۷۶] تظاهرات که عمدتاً از معترضان شیعه تشکیل شده بود[۱۷۷][۱۷۸][۱۷۹] در قطیف و شهرهای کوچک در استان‌های شرقی مانند العوامیه، و حفوف اتفاق افتاد، در ماه آوریل تشدید شد.[۱۸۰][۱۸۱][۱۸۲] و تا سال ۲۰۱۱ ادامه‌پیداکرد. تظاهرکنندگان خواستار آزادی زندانیان، خارج شدن نیروی حافظ شبه جزیره از بحرین،[۱۸۳][۱۸۴] حضور برابر در ادارات کلیدی و اصلاحات در مواضع سیاسی‌بود که معترضان احساس می‌کردند مورد کم‌توجهی قرار گرفته‌است.[۱۸۵] چهار تن از معترضان حاضر در تظاهرات اواخر نوامبر بدست مقامات عربستان سعودی کشته و جنازه آنها تشییع‌شد.[۱۸۶] تظاهرات تا اوایل ۲۰۱۲ ادامه داشت[۱۸۷][۱۸۸] و عصام محمد ابوعبدالله توسط نیروهای امنیتی در العوامیه در دوازدهم[۱۸۹] یا سیزدهم[۱۹۰] ماه ژانویه به ضرب گلوله کشته شد، که منجر به تشییع جنازه وی با حضور ۷۰ هزار نفر گردید.[۱۹۱] پس از آن بمدت چند روز تظاهرات با شعارهایی بر ضد مجلس سعود و وزیر کشور، نایف، ولیعهد عربستان سعودی ادامه یافت.[۱۹۲][۱۹۳][۱۹۴] منتظر سعید العبدل در ۲۶ ژانویه به ضرب گلوله کشته شد.[۱۹۵] زنان کمپینی را -برای کسب حق رای زنان- در فیس بوک سازماندهی کردند و نام "بلدی" بر آن گذاشتند و از این طریق خواستار اعطای حق رای به زنان شدند.[۱۹۶] علی‌رغم اینکه مقامات اعلام‌کردند که زنان نمی‌توانند شرکت‌کنند زنان سعودی در آوریل ۲۰۱۱، در جده، ریاض و دمام سعی‌کردند تا به عنوان رای دهنده برای انتخابات شهرداری ۲۹ سپتامبر ثبت نام کنند.[۱۹۶][۱۹۷]

کاریکاتوری از درخواست زنان عربستانی مبنی بر حق رانندگی

در ماه مه و ژوئن ۲۰۱۱، منال‌الشریف و زنان دیگر یک کمپین حق رانندگی برای زنان سازماندهی کردند که فعالیت اصلی آن در تاریخ ۱۷ ژوئن اتفاق افتاد. در ماه مه الشریف با ماشین رانندگی کرد و در ۲۲ ماه مه بازداشت شد و از ۲۳ تا ۳۰ مه در بازداشت بسر برد.[۱۹۸][۱۹۹][۲۰۰] از هفدهم تا اواخر ماه ژوئن، در حدود هفتاد مورد رانندگی زنان ثبت شد.[۲۰۱][۲۰۲][۲۰۳] در اواخر ماه سپتامبر، شایما جاستانیا به ۱۰ ضربه شلاق برای رانندگی در جده محکوم شد. مدت کوتاهی پس از آن که ملک عبدالله مشارکت زنان در انتخابات شهرداری ۲۰۱۵ و واجد شرایط بودن به عنوان اعضای مجمع مشورتی رااعلام‌کرد، یکبار دیگر حکم را لغوکرد.[۲۰۴][۲۰۵]

اعتراضات در سایر کشورها[ویرایش]

همچنین همزمان با دیگر اعتراضات عربی در کشورهای الجزایر، عمان، کویت، مراکش و موریتانی نیز مخالفان تجمعات اعتراضی داشتند. در جمعه خشم روز ۱۱ مارس در کویت دولت با نارنجکهای اشک آور با اجتماع معترضان برخورد کرد.

در ایران نیز اواخر سال ۱۳۸۹ شمسی درخواست مجوزی توسط میرحسین موسوی و مهدی کروبی برای راهپیمایی جهت «حمایت از مردم تونس و مصر» شده‌بود که به ایجاد تجمعاتی در چند شهر در روزهای ۲۵ بهمن ۱۳۸۹ و ۱ اسفند ۱۳۸۹ انجامید.[۲۰۶][۲۰۷]

بررسی اجمالی[ویرایش]

تاریخ آغاز کشور تاریخ پایان نوع اعتراضات پیامد تعداد کشتگان
۱۸ دسامبر ۲۰۱۰ پرچم تونس تونس خودسوزی محمد بوعزیزی
تظاهرات خیابانی
سقوط حکومت
فرار رئیس‌جمهور و خانواده‌اش
۱۴ ژانویه ۲۰۱۱
۲۲۳[۲۰۸]
۲۸ دسامبر ۲۰۱۰ پرچم الجزایر الجزایر تظاهرات خیابانی رئیس‌جمهور پایان قانون شرایط اضطراری را اعلام کرد (۳ فوریه ۲۰۱۱)[۲۰۹] ۸
۱۳ ژانویه ۲۰۱۱ پرچم لیبی لیبی ‏ ۱۶ ژانویه ۲۰۱۱ در ابتدا اعتراضات به فساد و شرایط مسکن؛ سپس خواستار تغییر حکومت شدند جنگ داخلی
افتادن شرق لیبی بدست معترضان، قتل‌عام مردم در خیابان‌های لیبی، وزیر دادگستری، وزیر کشور، بخشی از نیروهای ارتش و بسیاری از سفرا و دیپلمات‌های لیبی در کشورهای مختلف به معترضان پیوستند. سقوط طرابلوس (مرداد) و کشته شدن قذافی (مهر)‏
۱۳۰۰۰
۷ ژانویه ۲۰۱۱ پرچم اردن اردن تظاهرات خیابانی تغییر هیئت دولت اردن (۱ فوریه ۲۰۱۱)، اعتراضات ۱
۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ Flag of Mauritania.svg موریتانی ۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ خودسوزی ۱
۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ Flag of Sudan.svg سودان تظاهرات و برگزاری همه پرسی درباره استقلال بخش جنوبی کشور ۱
۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ Flag of Oman.svg عمان ۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ تظاهرات سلطان قابوس حداقل دستمزد ماهانه کارگران بخش خصوصی را از ۱۴۰ ریال (معادل ۳۶۵ دلار) به ۲۰۰ ریال (معادل ۵۲۰ دلار) افزایش داد. ۲ تا ۶
۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ پرچم یمن یمن اختلاف در داخل حکومت علیه رئیس‌جمهور رئیس‌جمهور اعلام کرد در پایان دورهٔ ریاست‌جمهوریش از قدرت کنار خواهد رفت (۲ فوریه ۲۰۱۱)[۲۱۰]
تغییر در دولت
اختلال در نظم مدنی کشور
۹۶۷ تا ۱۲۰۳
۲۱ ژانویه ۲۰۱۱ Flag of Saudi Arabia.svg عربستان سعودی ۲۹ ژانویه ۲۰۱۱ خودسوزی، اعتراضات خیابانی پلیس بلافاصله تظاهرات را متوقف و ۳۰ تا ۵۰۰ نقر را دستگیر کرد ۴
۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ پرچم مصر مصر اعتراضات و قیام ملی تغییر هیئت دولت (۲۹ ژانویه ۲۰۱۱)
ٰرئیس‌جمهور اعلام کرد در پایان دورهٔ ریاست‌جمهوریش از قدرت کنار خواهد رفت. (۲ فوریه ۲۰۱۱)
استعفای دسته‌جمعی شورای مرکزی حزب حاکم[۲۱۱]
مبارک از قدرت کنار رفت. قدرت به شورای عالی نیروهای مسلح مصر متقل شد. (۱۱ فوریه)
ارتش تعلیق قانون اساسی، انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات تا شش ماه آینده را اعلام کرد.
۳۰۲[۲۱۲]
۲۶ ژانویه ۲۰۱۱ پرچم سوریهسوریه خودسوزی
تظاهرات بزرگ
خیزش ملی
خواهان تغییر حکومت
تظاهرات حامیان دولت در حمایت از اسد[۲۱۳][۲۱۴]
اعزام ناظران اتحادیهٔ عرب به سوریه و لغو برنامه ناظران به فاصله سی روز
لغو حالت فوق‌العاده پس از پنجاه سال[۲۱۵]
۹٬۷۰۰- ۱۰٬۵۵۶[۲۱۶](تا ۱۸ مارس ۲۰۱۲)
۳۰ ژانویه ۲۰۱۱ Flag of Morocco.svg مراکش خودسوزی
تظاهرات خیابانی
۷
۱ فوریه ۲۰۱۱ Flag of Djibouti.svg جیبوتی اعتراضات صلح‌آمیز کوچک ۰
۱۰ فوریه ۲۰۱۱ Flag of Iraq.svg عراق خودسوزی، اعتراضات در شهرهای مختلف نخست‌وزیر نوری مالکی اعلام کرد برای دورهٔ سوم نامزد نخست‌وزیری نخواهد شد +۲۹
۱۴ فوریه ۲۰۱۱ پرچم بحرین بحرین اعتراضات خیابانی بزرگ پادشاه حمد به هر خانواده ۱۰۰۰ دینار معادل ۲٬۶۵۲ دلار بخشید.[۲۱۷]
پادشاه حمد بابت قتل دو نفر از معترضان عذرخواهی کرده و اعتراضات مسالمت‌آمیز را قانونی اعلام کرد (۱۵ فوریه)[۲۱۸]
۳۶
مجموع کشتگان: ۳۲۰۰۰-۳۷۸۰۰

خودسوزی‌ها[ویرایش]

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این اعتراضات وقوع خودسوزی‌های با انگیزهٔ سیاسی بوده‌است. پس از آن که خودسوزی محمد بوعزیزی دستفروش تونسی اعتراضاتی را برانگیخت و این اعتراضات رفته رفته به یک اعتراضات بزرگ سیاسی تبدیل شد که سقوط حکومت را در پی داشت، در کشورهای دیگر نیز افرادی برای تحریک و تشجیع مردم به خودسوزی دست زدند.

رویدادهای مشابه
نام محل اقامت تاریخ خودسوزی تاریخ مرگ منبع
۱ پرچم الجزایر محسن بوطرفیف بوخضره ۱۳ ژانویه ۲۰۱۱ ۱۶ ژانویه ۲۰۱۱ [۲۱۹]
۲ پرچم الجزایر عویشیه محمد برج منایل ۱۵ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۰]
۳ پرچم الجزایر بوبکر بویدن جیجل ۱۵ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۱]
۴ پرچم الجزایر معامیر لطفی الواد ۱۶ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۲]
۵ پرچم الجزایر سنوسی توات مستغانم ۱۶ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۰]
۶ پرچم موریتانی یعقوب ولد دحود تجکجه ۱۷ ژانویه ۲۰۱۱ ۲۲ ژانویه ۲۰۱۱ [۲۲۰]
۷ پرچم مصر عبده عبدالمنعم حماده قنطره ۱۷ ژانویه ۲۰۱۱
۸ پرچم مصر محمد فاروق حسن قاهره ۱۸ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۳]
۹ پرچم مصر احمد هاشم السید اسکندریه ۱۸ ژانویه ۲۰۱۱ ۱۸ ژانویه ۲۰۱۱ [۲۲۴][۲۲۵]
۱۰ پرچم مصر محمد عاشور سرور قاهره ۱۸ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۴]
۱۱ پرچم عربستان سعودی نامشخص جازان ۲۰ ژانویه ۲۰۱۱ ۲۱ ژانویه ۲۰۱۱
۱۲ پرچم عربستان سعودی نامشخص دمام ۲۴ ژانویه ۲۰۱۱
[۲۲۶]
۱۳ پرچم سوریه حسن علی عقله الحسکه ۲۶ ژانویه ۲۰۱۱ ۲۶ ژانویه ۲۰۱۱ [۲۲۷][۲۲۸]
.

انگیزه‌ها[ویرایش]

عوامل متعددی را می‌توان به‌عنوان دلایل و انگیزه‌هایی نام‌برد که زمینه را برای رخداد این قیامها مستعد کرده‌اند؛ از جمله مسائلی مانند دیکتاتوری یا حکومت مطلقه، نقض حقوق بشر، فساد دولتی[۲۲۹]، رکود اقتصادی، بیکاری، فقر شدید و تعدادی از عوامل ساختاری دموگرافیک[۲۳۰] مانند درصد زیاد جوانان تحصیل کرده اما ناراضی در درون جامعه.[۲۳۱]

همچنین برخی مانند فیلسوف اسلوونیایی، اسلاوی ژیژک، اعتراضات و تظاهرات ایران در سال ۲۰۰۹ را به عنوان یکی از دلایل پشت بهار عربی نسبت می‌دهد.[۲۳۲] انقلاب سال ۲۰۱۰ قرقیزستان نیز احتمالاً یکی از عوامل تاثیرگذار بر آغاز بهار عربی بوده‌است. عوامل تسریع کننده برای شورش در تمام شمال آفریقا و کشورهای حوزهٔ خلیج فارس شامل تمرکز چندین دهه‌ای ثروت در دست اقتدارگرایان نشسته بر مسند قدرت، شفافیت ناکافی دربارهٔ گردش این ثروتها، فساد و به خصوص امتناع جوانان در پذیرش وضع موجودبوده‌است.[۲۳۳]. افزایش قیمت غذا و نرخ قحطی جهانی نیز یک عامل مهم بوده‌است،[۲۳۴][۲۳۵]چون تهدیدی برای امنیت و قمیت جهانی غذا محسوب‌می‌شوند که به سطوح سالهای بحران قیمت مواد غذایی جهانی یعنی ۲۰۰۷ - ۲۰۰۸ نزدیک می‌شوند.[۲۳۶] سازمان عفو بین‌الملل افشای کابل‌های دیپلماتیک ایالات متحده توسط ویکی لیکس را به عنوان یک عامل تسریع‌کننده برای شورشها مد نظر گرفته‌است.[۲۳۷] برخی از متفکرین معتقدند مداخلات غرب در جهان اسلام، موج بیداری اسلامی را ایجاد کرده است.[۲۳۸] در طول سالها، بسیاری از جوانان اهل اینترنت در کشورها دستخوش این قیامها، به طور فزاینده‌ای سلطه اقتدارگرایان و سلطنت مطلق را به عنوان رخدادهای اشتباهی تشخیص داده‌اند که نیاز به تغییر و اصلاح دارد. النجمه زیدجالی، استاد دانشگاه عمان، به این تحول به عنوان زلزله جوانان اشاره‌کرده‌است.[۲۳۳] تونس و مصر، بعنوان اولین شاهدان قیامهای بزرگ، از ملل شمال آفریقا و کشورهای خاور میانه (مانند الجزایر و لیبی)، از این حیث متفاوت هستند که آنها فاقد درآمد نفت قابل توجهی می‌باشند، و بدین ترتیب قادر نبودند توده‌ها را آرام‌کنند. موفقیت نسبی جمهوری دموکراتیک ترکیه، با مشخصه‌هایی همچون انتخاباتی آزاد علی‌رغم اعتراضات مسالمت‌آمیز، رشد سریع اما لیبرال اقتصاد، قانون اساسی سکولار با وجود دولت اسلامی، مدلی با عنوان (مدل ترکیه) را ایجاد کرد اگر چه ممکن است انگیزه‌ای برای معترضان کشورهای همسایه محسوب‌نشود اما الگویی خواستنی برای آنها محسوب‌می‌شد.[۱۴۷]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. خبرآنلاین - تاکید دوباره رئیس جمهور بر بیداری انسانی/ احمدی نژاد:مستکبران همگی رفتنی هستند
  2. کنایه متکی به تعبیر بیداری انسانی احمدی... - فرارو - قطره
  3. آفتاب - احمدی‌نژاد: موج عظیم بیداری انسانی در راه‌است
  4. آفتاب - تاکید دوباره احمدی‌نژاد بر "بیداری انسانی بودن تحولات منطقه"
  5. «توصیه بریتانیا به افزایش حمایت مالی از 'بهار عرب'»(فارسی)‎. بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در ۲۰ مهٔ ۲۰۱۱. 
  6. «توهم ظهور یا قطب بندی جدید جهان». شیعه آنلاین، ۱۳۹۰/۳/۱۷. 
  7. «روزنامه صهیونیستی'هاآرتص' نوشت: تحولات در کشورهای عربی یک 'انقلاب آگاهی' است و اگر غرب انتظار دارد شاهد دموکراسی‌هایی مانند دموکراسی آمریکایی در این کشورها باشد، اشتباه می‌کند». نسیم آنلاین، ۱۳۹۱/۱۰/۳. 
  8. «Tunisia's Ben Ali flees amid unrest». Al Jazeera، 15 January 2011. 
  9. «Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world». Christian Science Monitor، 12 June 2011. 
  10. «Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight». The Daily Telegraph، 23 February 2011. 
  11. «Thousands in Yemen Protest Against the Government». The New York Times، 28 January 2011. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ «Protester killed in Bahrain "Day of Rage"». Reuters، 14 February 2011. 
  13. «'It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown». 28 March 2011. 
  14. «Algeria protest draws thousands». CBC News، 12 February 2011. 
  15. «13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests». The Washington Post، 25 February 2011. 
  16. «Thousands protest in Jordan». Al Jazeera، 28 January 2011. 
  17. «Kuwaiti stateless protest for third day». Middle East Online، 20 February 2011. 
  18. «Morocco King on holiday as people consider revolt». Afrol، 30 January 2011. 
  19. «Sudan opposition leader arrested». Press TV، 19 January 2011. 
  20. «Lebanon: Protests against Sectarian Political System». Reuters Africa، 27 February 2011. 
  21. «Mauritania police crush protest – doctors announce strike». رادیو جهانی هلند، 9 March 2011. 
  22. «One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly». Gulf News، 27 February 2011. 
  23. «Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia». BBC News، 23 January 2011. 
  24. «New clashes in occupied Western Sahara». Afrol، 27 February 2011. 
  25. «Palestinians emboldened by Arab Spring». BBC News، 16 May 2011. 
  26. Korotayev A. , Zinkina J. Egyptian Revolution: A Demographic Structural Analysis. Entelequia. Revista Interdisciplinar 13 (2011): 139–65.<ref|author=United Nations High Commissioner for Refugees |نشانی =http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,IRN,,4f34de412,0.html |عنوان =Iran: Arrest Sweeps Target Arab Minority |publisher=UNHCR |تاریخ = |accessتاریخ =2012-06-19}}
  27. «Mali coup: Arab Spring spreads to Africa». 
  28. «Syria-related clashes rage in Lebanon, leaving 13 dead». CNN، 3 June 2012. 
  29. Opening Closed Regimes: What Was the Role of Social Media During the Arab Spring?
  30. The Arab Spring and the impact of social media
  31. «The Arab Uprising's Cascading Effects». 23 February 2011. 
  32. «Analysis of Country-wide Internet Outages Caused by Censorship». 
  33. «Many wounded as Moroccan police beat protestors». Reuters UK، 23 May 2011. 
  34. «Syria's crackdown». The Irish Times، 31 May 2011. 
  35. «Bahrain troops lay siege to protesters' camp». CBS News، 16 March 2011. 
  36. «Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attacks». Ahram Online، 19 April 2011. 
  37. «Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds». The Washington Post، 16 March 2011. 
  38. «Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators». The Huffington Post، 24 February 2011. 
  39. Cook, Steven A. "How Do You Say 1989 in Arabic?" From the Potomac to the Euphrates. Council on Foreign Relations. 28 March 2011. Retrieved 25 June 2012.
  40. Landler, Mark. "Obama Cites Poland as Model for Arab Shift." The New York Times. 28 May 2011. Retrieved 25 June 2012.
  41. Sullivan, Charles J. "Riding the Revolutionary Wave: America, The Arab Spring and the Autumn of 1989." The Washington Review of Turkish and Eurasian Affairs. Rethink Institute. April 2011. Retrieved 25 June 2012.
  42. "Open for Business?" اکونومیست. 23 June 2011. Retrieved 25 June 2012.
  43. Guéhenno, Jean-Marie. "The Arab Spring is 2011, Not 1989." The New York Times. 21 April 2011. Retrieved 25 June 2012.
  44. "Similarities and Differences between Eastern Europe in 1989 and the Middle East in 2011". Summarized remarks from a panel discussion sponsored by Middle East Studies @ دانشگاه امریکن. 30 May 2011. Retreied 25 June 2012.
  45. «Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles». BBC، 2 February 2011. 
  46. «The Arab spring requires a defiantly European reply». The Guardian، 8 March 2011. 
  47. «Arab Spring – Who lost Egypt?». The Economist، 1 March 2011. 
  48. «What Is Palestine's Next Move In The New Middle East?». Moment Magazine. 
  49. «The Arab awakening - Spotlight». 
  50. «Arab Awakening?». 2011-06-02. 
  51. «The Arab awakening reaches Syria». The Economist. 
  52. «Arab Uprisings: What the February 20 Protests Tell Us About Morocco». 17 February 2011. 
  53. «Democracy's hard spring». The Economist، 10 March 2011. 
  54. «Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia». The New York Times، 22 January 2011. 
  55. «Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution». Reuters UK، 19 January 2011. 
  56. «Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests ناشر =Arab News». 3 February 2011. 
  57. «Police in south Yemen disperse 'day of rage' protests». Google News، 11 February 2011. 
  58. «Bahrain moves to foil anti-government rallies». Washington Post، 13 February 2011. 
  59. BBC فارسی - جهان - در روز انتخابات؛ تعداد کشته‌های ناآرامی‌های سوریه از ۵۰۰۰ نفر گذشت
  60. «UN chief slams Syria's crackdown on protests». ۲۰۱۱-۰۳-۱۸. 
  61. [خبرگزاری الف]. «اذعان شورای امنیت به سکوت کشتار مردم بحرین». 
  62. «Party: Bashir is not standing for re-election». Gulf Times، 22 February 2011. 
  63. «Iraq PM plans no re-election». Voice of Russia، 5 February 2011. 
  64. «Iraq angered protesters call for Maliki resignation». Al Sumaria، 26 February 2011. 
  65. انقلاب یاس در تونس، نخستین انقلاب آنلاین؟، دویچه وله فارسی
  66. «Tunisia riots: Reform or be overthrown, US tells Arab states amid fresh riots». Telegraph، 13 January 2011. 
  67. «Tunisia's bitter cyberwar». Al Jazeera. 
  68. «Tunisia's Protest Wave: Where It Comes From and What It Means for Ben Ali». Foreign Policy، 3 January 2011. 
  69. «Tunisian president vows to punish rioters after worst unrest in a decade». The Guardian، 29 December 2010. 
  70. «Tunisia: President Zine al-Abidine Ben Ali forced out». BBC News، 15 December 2010. 
  71. «Uprising in Tunisia: People Power topples Ben Ali regime». Indybay، 16 January 2011. 
  72. =Constitutional_Democratic_Rally&oldid=503095673 RCD
  73. «Tunisia announces withdrawal of 3 ministers from unity gov't: TV». People's Daily، 18 January 2011. 
  74. «Protests hit Tunisia amid mourning». Al Jazeera، 21 January 2011. 
  75. «Tunisian minister suspends ex-ruling party». MSNBC. 
  76. «Tunisia disbands party of ousted president». 9 March 2011. 
  77. حزب پیروز تونس نامزد پست نخست وزیری را معرفی کرد، یورونیوز فارسی، ۲۶ اکتبر ۲۰۱۱
  78. «Tunisia elections seen as litmus test for Arab Spring». Global Post. 
  79. «Post-Revolution Tunisia attempts painful transition to democracy.». Pulitzer Center on Crisis Reporting. 
  80. طرابلس یک شب تاریخی را پشت سر گذاشت | euronews, اخبار جهان
  81. تغییر نام میدان سبز به میدان شهدا، (انگلیسی).
  82. «From voice said to be Gadhafi, a defiant message to his foes». 1 September 2011. 
  83. «Gaddafi loyalists flee Sebha to Niger». 22 September 2011. 
  84. «Rebels to seek return of Gaddafi family from Algeria». 29 August 2011. 
  85. «NTC ‘captured’ Sabha as loyalists flee to Niger». 22 September 2011. 
  86. «Libya conflict: NTC forces claim Bani Walid victory». 17 October 2011. 
  87. «Qaddafi dead after Sirte battle, PM confirms». 20 October 2011. 
  88. «'Day of rage' protest urged in Syria». MSNBC. 
  89. «"Day of Rage" planned for Syria; protests scheduled for Feb 4–5». 
  90. Syria's biggest day of unrest yet sees at least 20 people killed | World news | The Guardian
  91. Syrian forces tighten grip ahead of protests - Middle East - Al Jazeera English
  92. tehran times: Iran denies supporting Syria in dealing with protestors
  93. Video, Syria: Pro President Bashar al Assad Goverment Forces Kill 30 Protesters In Homs | World News | Sky News
  94. «Daraa: The spark that lit the Syrian flame». 1 March 2012. 
  95. «Fresh Protests Erupt in Syria». Epoch Times. 
  96. «ردّدوا هتافات تدعو لمحاربة الفساد وفتح باب‌الحريات». Al Arabiya. 
  97. «الاف السوريين يثورون في قلب دمشق و المحافظات مطالبين بالحرية». Sawt Beirut. 
  98. "مظاهرة احتجاج فی دمشق تطالب بالحریات". BBC. Retrieved 15 March 2011.
  99. معلومات عن سقوط شهداء فی تظاهرات الثلاثاء فی سوریا". Sawt Beirut. Retrieved 16 March 2011.
  100. «In Syria, Opposition Stages Massive Protests». 15 July 2011. 
  101. «Syria's Ramadan massacre». The Washington Post، 2 August 2011. 
  102. 11 were killed on a Friday of 'God is with us', Al Arabiya, 5 August 2011
  103. BBC فارسی - جهان - در روز انتخابات؛ تعداد کشته‌های ناآرامی‌های سوریه از ۵۰۰۰ نفر گذشت
  104. «UN chief slams Syria's crackdown on protests». ۲۰۱۱-۰۳-۱۸. 
  105. "Syria in full scale civil war". Retrieved 12 June 2012.
  106. یورونیوز، ۳ اوت ۲۰۱۲
  107. بی بی سی فارسی، ۱۶ آگوست ۲۰۱۲
  108. بی بی سی فارسی، ۱۷ اوت ۲۰۱۲
  109. «Protests erupt in Yemen, president offers reform». Reuters Africa، 11 January 2011. 
  110. «Thousands in Yemen Protest Against the Government». The New York Times، 28 January 2011. 
  111. «Yemenis urge leader's exit». Al Jazeera، 23 January 2011. 
  112. «Yemenis in anti-president protest». The Irish Times، 27 January 2011. 
  113. «New protests erupt in Yemen». Al Jazeera، 29 January 2011. 
  114. «Yemen reinforces forces around capital amid fear of protest escalation». Xinhua News، 2 February 2011. 
  115. «Yemeni president signals he won't stay beyond 2013». 2 February 2011. 
  116. «Yemen, Middle East: Tens of thousands stage rival rallies in Yemen». Los Angeles Times، 3 February 2011. 
  117. «Yemen protests: 20,000 call for President Saleh to go». BBC News، 29 January 2011. 
  118. «Opposing protesters rally in Yemen». Al Jazeera. 
  119. «Saleh partisans take over Yemen protest site». Oneindia News. 
  120. «YEMEN: Protests revived in 'Friday of Rage'». Los Angeles Times، 11 February 2011. 
  121. «Protests rage in Yemen, Bahrain; Iran hard-liners want foes executed». Los Angeles Times، 15 February 2011. 
  122. «Analysis: Yemen civil war likely without swift Saleh exit». 26 May 2011. 
  123. ۱۲۳٫۰ ۱۲۳٫۱ «Several Arrested in Yemen for Alleged Role in an Assassination Attempt on Saleh». Fox News، 13 June 2011. 
  124. «Yemen crisis: One-way ticket for Saleh?». BBC News، 5 June 2011. 
  125. «Saleh appears on Yemen TV, bandaged and burnt». The National، 8 July 2011. 
  126. Massive protests against Yemeni President on "Mansouron” Friday, Alghad Newspaper, Aug 13. 2011
  127. «Yemen president authorizes deputy to negotiate power transfer». CNN World، 12 September 2011. 
  128. «Yemen President Ali Abdullah Saleh returns to Sanaa». BBC News، 23 September 2011. 
  129. «Yemeni President Saleh signs deal on ceding power». BBC News، 23 November 2011. 
  130. "February 2012". Rulers.org. Retrieved 2012-06-19.
  131. New Yemen President Abdrabbuh Mansour Hadi takes oath
  132. «Yemen's Saleh formally steps down after 33 years». Google News، 27 February 2012. 
  133. ۱۳۳٫۰۰ ۱۳۳٫۰۱ ۱۳۳٫۰۲ ۱۳۳٫۰۳ ۱۳۳٫۰۴ ۱۳۳٫۰۵ ۱۳۳٫۰۶ ۱۳۳٫۰۷ ۱۳۳٫۰۸ ۱۳۳٫۰۹ ۱۳۳٫۱۰ ۱۳۳٫۱۱ ۱۳۳٫۱۲ «Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry». 
  134. «Bahrain mourners call for end to monarchy». The Guardian، 18 February 2011. 
  135. «Day of transformation in Bahrain's 'sacred square'». BBC News، 19 February 2011. 
  136. «Bangladeshis complain of Bahrain rally 'coercion'». BBC News، 17 March 2011. 
  137. «Gulf States Send Force to Bahrain Following Protests». 14 March 2011. 
  138. "Bahrain declares state of emergency after unrest". Reuters. 15 March 2011.
  139. "Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown – Curfew Enforced, Several Dead and Hundreds Injured as Security Forces Use Tanks and Helicopters To Quash Protest". Al Jazeera English. 16 March 2011. Archived from the original on 14 April 2011. Retrieved 16 April 2011.
  140. Farmer, Ben (18 March 2011). "Bahrain authorities destroy Pearl Roundabout". The Daily Telegraph (London)
  141. «Bahrain sees new clashes as martial law lifted». The Guardian، 1 June 2011. 
  142. «Thousands rally for reform in Bahrain». Reuters، 11 June 2011. 
  143. «Bahrain live blog 25 Jan 2012». 25 January 2012. 
  144. «Heavy police presence blocks Bahrain protests». 15 February 2012. 
  145. ۱۴۵٫۰ ۱۴۵٫۱ «Bahrain protesters join anti-government march in Manama». BBC، 9 March 2012. 
  146. «Mass pro-democracy protest rocks Bahrain». Reuters، 9 March 2012. 
  147. ۱۴۷٫۰ ۱۴۷٫۱ Is Turkey the best model for Arab democracy?| by Mark LeVine| aljazeera.com| 19 September 2011
  148. «Report: Doctors targeted in Bahrain». Al Jazeera، 18 July 2011. 
  149. «Bahrain delays U.N. investigator, limits rights group visits». Reuters، 1 March 2012. 
  150. Gregg Carlstrom (23 April 2012). "Bahrain court delays ruling in activists case". Al Jazeera English. Retrieved 14 June 2012.
  151. «Jordanians march against inflation». Al Jazeera. 
  152. «Jordanians protest against soaring food prices». The Guardian، 15 January 2011. 
  153. «To the tyrants of the Arab world ...». Al Jazeera، 16 January 2011. 
  154. «Thousands of Jordanians protest economic conditions». 21 January 2011. 
  155. «Jordan's Royal Palace says king sacks government in wake of street protests». 1 February 2011. 
  156. «Jordan's King Abdullah Replaces Prime Minister». Bloomberg، 1 February 2011. 
  157. «Middle East protests: Jordan sees biggest reform rally». BBC News، 25 February 2011. 
  158. «Protest camp set up in Jordan capital». Al Jazeera، 24 March 2011. 
  159. «Clashes break out at Jordan anti-government protest». BBC News، 25 March 2011. 
  160. «Pro-Reform Protesters Attacked in Jordan's Capital». ABC News، 15 July 2011. 
  161. «Jordan's king 'appoints new prime minister'». Al Jazeera، 17 October 2011. 
  162. «Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia». BBC News، 23 January 2011. 
  163. «Flood sparks rare action». Montreal Gazette، 29 January 2011. 
  164. «Dozens detained in Saudi over flood protests». The Peninsula، 29 January 2011. 
  165. «Anti-govt. protests hit S Arabia cities». پرس تی‌وی، 5 March 2011. 
  166. ۱۶۶٫۰ ۱۶۶٫۱ «Saudi Arabia says won't tolerate protests». 2011-03-xx. 
  167. «Saudi-Arabiens Mächtige werden nervös». Handelsblatt، 2 March 2011. 
  168. ۱۶۸٫۰ ۱۶۸٫۱ «Iraq Oil Refinery Attack Shows Need for EarthSearch (ECDC) Systems». Wall Street Newscast، 2 March 2011. 
  169. «Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead». Monsters and Critics، 2 March 2011. 
  170. «Libya: Muammar Gaddafi's regime on the brink of collapse». The Daily Telegraph، 21 February 2011. 
  171. «Protests continue across the Arab world». Toronto Star، 23 February 2011. 
  172. «Middle East unrest: Saudi and Bahraini kings offer concessions». The Guardian، 23 February 2011. 
  173. «Saudi Facebook Administrator Faisal Ahmed Abdul-Ahadwas reportedly shot as Saudi Arabia bans protests ahead of its Day of Rage». EU-digest، 6 March 2011. 
  174. «Saudis stage protest rally in Riyadh». پرس تی‌وی، 5 April 2011. 
  175. «Saudi unemployed graduates protest to demand jobs». 10 April 2011. 
  176. «Scuffles break out as teachers protest for job stability, higher wages». Arab News، 11 April 2011. 
  177. «Several injured in Saudi Arabia protest». پرس تی‌وی، 17 March 2011. 
  178. «Kuwait Navy set for Bahrain – Saudi Shias Rally». Arab Times، 18 March 2011. 
  179. «Shia Muslims protest in eastern Saudi Arabia - International Business Times». 16 April 2011. 
  180. «Saudis stage protest in Qatif». پرس تی‌وی، 9 May 2011. 
  181. «Saudis denounce Bahrain occupation». پرس تی‌وی، 13 May 2011. 
  182. «Saudis show solidarity with Bahrainis». پرس تی‌وی، 20 May 2011. 
  183. «Saudi Shi'ites protest, support Bahrain brethren». رویترز، 16 March 2011. 
  184. «Saudi Shi'ites call for Bahrain troop withdrawal». رویترز، 17 March 2011. 
  185. «Shia Muslims protest in eastern Saudi Arabia - International Business Times». 16 April 2011. 
  186. «Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban». 30 December 2011. 
  187. «Protests in Qatif, HR Warns of KSA's Brutality». Moqawama/al-Intiqad، 7 January 2012. 
  188. «Saudi forces attack Qatif protesters». پرس تی‌وی، 11 January 2012. 
  189. «Saudi forces clash with protesters in Qatif». الجزیره (شبکه خبری)، 13 January 2012. 
  190. «Shia protester 'shot dead' in Saudi Arabia». بی‌بی‌سی نیوز، 13 January 2012. 
  191. «Thousands people escorted the Shi'a martyr Issam Abu Abdullah». 17 January 2012. 
  192. «Saudi protesters hold demo in Qatif». پرس تی‌وی، 17 January 2012. 
  193. «Shi'a citizens held two peaceful protests in Tarout and Sihat». 19 January 2012. 
  194. «Saudis hold anti-regime demo in Qatif». پرس تی‌وی، 19 January 2012. 
  195. «Saudi forces kill another protester». پرس تی‌وی، 27 January 2012. 
  196. ۱۹۶٫۰ ۱۹۶٫۱ «Saudi women defy ban to register for polls». Gulf News، 26 April 2011. 
  197. «Voters register for Saudi municipal elections». الجزیره (شبکه خبری)، 23 April 2011. 
  198. «The Saudi woman who took to the driver's seat». فرانس ۲۴، 23 May 2011. 
  199. «Manal al-Sherif, Saudi Woman, Detained For Defying Driving Ban». هافینگتن پست، 21 May 2011. 
  200. «Saudi woman arrested after defying driving ban». ایندیپندنت، 23 May 2011. 
  201. «Saudi Arabia women test driving ban». گاردین، 17 June 2011. 
  202. «Saudi women driving movement». 29 June 2011. 
  203. «Highway to Nowhere. Why is it so hard to give the wheel to women?». العربیه، 20 June 2011. 
  204. «Reports: Saudi King Cancels Lashing Sentence Against Woman Who Drove». رادیوی عمومی ملی، 29 September 2011. 
  205. «Saudi King Revokes Lashing Punishment For Woman Driver». فوربز، 28 September 2011. 
  206. تجمع‌های اعتراضی مخالفان در شهرهای ایران از سرگرفته‌شد
  207. BBC فارسی - ایران - ادامه تجمع و درگیری‌ها در ایران
  208. Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN, BBC, February 1, 2011.
  209. «Algeria to lift emergency powers'». ۲۰۱۱-۰۲-۰۳. 
  210. «Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'». ۲۰۱۱-۰۲-۰۲. 
  211. Mubarak's son Gamal, top leaders quit ruling party, Oneindia News, February 5, 2011.
  212. «Middle East Uprising – Live Updates». 
  213. تظاهرات هواداران بشار اسد در حمایت از وی برای اعتراض به اتحادیهٔ عرب در پی تحریم کشورشان
  214. تظاهرات هواداران بشار اسد در حمایت از وی در پی تعلیق عضویت سوریه در اتحادیهٔ عرب
  215. موافقت دولت سوریه با لغو قانون وضعیت فوق‌العاده
  216. «As Syrian death toll tops 5,000, UN human rights chief warns about key city». 12 December 2011. 
  217. Bahrain's king gives out cash ahead of protests, Reuters, February 11, 2011.
  218. Protesters occupy Bahrain square Aljazeera, 16 Feb 2011
    تغییر در دولت
    اختلال در نظم مدنی کشور
  219. «Tunisia triggers copycat suicides». ۲۰۱۱-۰۱-۱۷. 
  220. ۲۲۰٫۰ ۲۲۰٫۱ ۲۲۰٫۲ «Tunisia copycat burnings in 3 North African countries». The Jordan Times، ۲۰۱۱-۰۱-۱۸. 
  221. «Yacoub Ould Dahoud, Self-Immolation Victim, Is Part Of Growing Trend». هافینگتن پست، ۲۰۱۱-۰۱-۱۷. 
  222. «Algerian father of four sets himself on fire to protest government». ۲۰۱۱-۰۱-۱۷. 
  223. «Egyptians set themselves ablaze after Tunisia unrest». ۲۰۱۱-۰۱-۱۸. 
  224. ۲۲۴٫۰ ۲۲۴٫۱ «Tunisia new government is fractured by resignations». ۲۰۱۱-۰۱-۱۸. 
  225. «Mother of Ahmed Hashim al-Sayyed». ۲۰۱۱-۰۱-۱۸. 
  226. «Citizen burns himself at a petrol station in Dammam (Arabic)». ۲۰۱۱-۰۱-۲۵. 
  227. «Information on the death of a young man who burned himself in Al Hasakah (Arabic)». ۲۰۱۱-۰۱-۲۶. 
  228. «Syrian suicider is «Hasan Ali Akleh». Damascus has banned a demonstration in support of Egypt (Arabic)». ۲۰۱۱-۰۱-۲۹. 
  229. «The Tweet and Revolution». 18–20 February 2011. 
  230. آندری کاراطایف A, Zinkina J (2011). Entelequia. Revista Interdisciplinar 13: 139–165. 
  231. «Demographics of the Arab League, computed by Wolfram Alpha». 
  232. «Ahmadinejad row with Khamenei intensifies». Al Jazeera، 6 May 2011. 
  233. ۲۳۳٫۰ ۲۳۳٫۱ «La rente pétrolière ne garantit plus la paix sociale». 13 April 2011. 
  234. Clemens Breisinger, Olivier Ecker and Perrihan Al-Riffai. 2011. Economics of the Arab awakening Washington, DC: International Food Policy Research Institute (IFPRI)
  235. The Other Arab Spring 7 April 2012 توماس فریدمن New York Times Op Ed
  236. «Arab dictatorships inundated by food price protests». 27 January 2011. 
  237. Peter Walker Amnesty International hails WikiLeaks and Guardian as Arab spring 'catalysts', in گاردین, Friday 13 May 2011
  238. Islamic Awakening and new mechanisms of power http://www.crescent-online.net/2012/12/islamic-awakening-and-new-mechanisms-of-power-crescent-onlinenet-3529-articles.html

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Arab Spring»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۱ شهریور ۱۳۹۱).