بنه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فارسی English
درخت بنه (کوه ناخ)
درخت بنه

بَنِه یا پسته کوهی (به گویش محلی لارستانی و بستکی:( بُّـهکردی: داره بن، برخی مناطق کردنشین دیگر آن را ون می‌خوانند.)درختی است کهن سال وبا عمر طولانی که در برخی موارد به ۳۰۰ سال هم می‌رسد , «"و همچنین می توان به درخت بنه 1500 ساله شهرستان ابر کوه نیز اشارنمود"» به ارتفاع قریب به ۵ متر که در برخی مناطق کوهستانی ایران یافت می‌شود.شاخه‌های این درخت سفید کمی مایل به خاکستری است. این درخت نیز مانند سایر درخت‌های کوهستان مانند: کُنار، کُور و سمر، کِرت، کُوهِنگ، سَلَم وغیره، در زمان قدیم مردمان کوخرد از هیزم این درختان برای پخت‌وپز در مناطق مختلف کوه کم وبیش یافت می‌شود، اما بیشتر در قله‌های پرارتفاع، پرتگاها، نرگها و سرگردها ومناطق دور دست کوهستانی می‌روید.

نام علمی آن Pistacia atlantica می‌باشد که یکی از وایته‌های مهم آن Pistacia atlantica var.kurdica یا همان «ون» است.ارتفاعش تا ۷ یا ۹ متر نیز رسیده‌است در بعضی از مناطق کوهستانی مانند کردستان ایران به میوه آن «قزوان» می‌گویند که برای خوشبو کردن دوغ و روغن حیوانی و همچنین در درست کردن ترشی استفاده می‌کنند . درخت بنه منبع تولید شیره سقز است.سقز که در گویش کردی منطقه بانه به آن (بنِشت) گفته می‌شود صمغی به رنگ سبز خیلی روشن، غلیظ و بسیار چسبنده‌است که استفاده دارویی فراوان داشته و به عنوان یک ملین قوی در درمان یبوست و درمان ناراحتی‌های گوارشی استفاده می‌شود . ۲۵ درصد از شیره سقز حاوی روغن پرارزش و صنعتی تربانتین است که کاربردهای فراوانی در صنعت دارد . علاوه بر این از شیره سقز در تهیه آدامس، عطر، خوشبوکننده‌ها، حشره کش‌ها و در صنعت داروسازی در تهیه نرم کننده‌ها و ضد عفونی کننده‌ها استفاده می‌شود . علاوه بر این در صنعت پلاستیک سازی، تهیه واکس کفش و چرم و صنعت چاپ مورد استفاده قرار می‌گیرد . بعلت نبود صنایع تبدیلی مناسب، اکثر سقز تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر گردیده و به عنوان مواد پایه بسیاری از صنایع فوق‌الذکر بکار برده می‌شود . اگر چه آمار دقیقی از تعداد درختان بنه در بانه موجود نیست اما تعداد آنها بین ۱۰ تا ۲۰ هزار اصله تخمین زده شده‌است . به طور متوسط از هر درخت ۵۰۰ الی ۱۰۰۰ گرم سقز بدست می‌آید که در شرایط مناسب و سالهای پرباران این مقدار بیشتر هم می‌شود .در بانه درخت بنه اغلب بصورت توده‌های مخلوط با درختان بلوط در روستاهای کانی سور، سیاحومه، دارینه، باشوان، بنه ژاژ، همزلان، ویسک، رشکی، خجک و ... مشاهده می‌شود .

مقاومت با کم آبی[ویرایش]

این درخت با مقاومت زیاد در مناطق کوهستانی با آب و هوای نه چندان سرد می‌روید و امروزه در لیست درختان حفاظت شده قرار دارد.به این درخت پسته وحشی نیز گفته می‌شود.

بهره برداری با شیوه‌ای سنتی و به روش زیر انجام می‌گیرد[ویرایش]

ابتدا درختان مناسب با قطر حداقل ۳۰ سانتیمتر را انتخاب کرده و با تیشه زخم‌هایی به اندازه ۵ سانتیمتر و عمق ۱ سانتیمتر به حالت زیگزاگی و با فاصله ۲۰ سانتیمتر از همدیگر را روی تنه درخت ایجاد می‌کنند . تعداد زخمهای ایجاد شده روی یک درخت نباید بیشتر از ۲۵ زخمه باشد چون در اینصورت به مرور زمان به درخت صدمات زیادی وارد آمده و باعث خشک شدن تدریجی آن می‌شود . اگر چه اغلب مشاهده می‌شود که گاه تا ۷۰ زخمه نیز بر یک درخت زده شده‌است . همچنین زخم‌ها باید بر تنه اصلی درخت زده شود و از زخمه زدن بر شاخه‌های فرعی درخت اجتناب کرد.بعد از ایجاد زخمها، با خاک رس کاسه‌های گلی کوچکی درست کرده (که در زبان کردی به این کاسه‌ها کوجیره گفته می‌شود) و در زیر زخمهای ایجاد شده بر روی درخت نصب می‌کنند . خاک رس بعلت خاصیت چسبندگی فراوان مناسبترین خاک برای درست کردن کاسه‌های گلی است . ورز دادن گل برای تهیه کاسه نیز بسیار مهم است چون اگر گل تهیه شده خوب ورز داده نشده باشد، کاسه درست شده پس از خشک شدن در مقابل آفتاب ترک خورده و از درخت جدا می‌شود .بعد از این مرحله می‌بایست چند هفته صبر کرد تا شیره درختان به داخل کاسه‌ها تراوش کرده و کاسه‌ها پر از شیره شود .بعد از پر شدن کاسه‌ها از شیره، که بسته به شرایط آب و هوایی منطقه ممکن است ۳ الی ۵ هفته طول بکشد، اقدام به جمع آوری کاسه‌ها می‌نمایند . جمع آوری کاسه‌ها در صبح زود و از موقع طلوع آفتاب شروع شده و تا هنگامی که هوا هنوز خنک است ادامه می‌یابد چون با گرم شدن هوا شیره سقز (که در این مرحله به شیره بنیشته تال گفته می‌شود) رقیق و چسبنده شده و جمع آوری آن ضایعات زیادی به همراه خواهد داشت .

بهتر است بعد از جمع آوری محل زخمها را با گل پوشانده شود تا با این کار درخت از ابتلا به آفات در امان بوده و درمان زخمهای آن با سرعت بیشتری انجام پذیرد . همچنین بر روی زخمی که ایجاد شده تا چند سال بعد از آن که زخم کاملاً ترمیم شود، نباید زخم جدیدی ایجاد کرد .

پس از جمع آوری کاسه‌ها در حالی که شیره بعلت خنکی هوا سفت شده‌است و حالتی مانند خمیر نان دارد، اقدام به جدا سازی شیره از کاسه‌ها می‌نمایند . بدین ترتیب که انگشت اشاره را با روغن محلی چرب نموده و آن را در شیره فرو برده و با یک حرکت سریع شیره را از کاسه گلی جدا می‌نمایند .

چون شیره خام بسیار رقیق بوده و حمل آن مشکلاتی را به همراه دارد، اغلب بعد از جمع آوری، شیره‌ها را در ظرف‌های حلب می‌ریزند و پس از اضافه نمودن مقدار مشخصی آب، آن را می‌جوشانند که با اینکار شیره، غلیظ شده و ناخالصی‌هایی مانند سنگریزه، گرد و خاک، برگ و ... که در هنگام جمع آوری شیره به آن چسبیده‌است، جدا می‌شود . پس از پایان یافتن عمل جوشاندن، شیره‌ها را در داخل کیسه‌هایی که از پارچه مخصوص درست شده‌است می‌ریزند و در آب سرد می‌گذارند تا کاملاً سفت شود و حمل و نقل آن با راحتی بیشتری صورت پذیرد .

به این ترتیب کار بهره برداری از درختان پایان یافته و سقز سفید صادراتی بدست می‌آید .

کلیه مراحل بهره برداری توسط استادکاران محلی انجام می‌گیرد که بسیار با تجربه بوده و کلیه کارها را با مهارت فراوان انجام می‌دهند .

متأسفانه جنگلهای بنه منطقه اغلب بدلیل بهره برداریهای بی رویه و همچنین بهره برداری در سالهای خشک (که درخت نیاز به استراحت دارد)، صدمات جبران ناپذیری دیده‌اند که امید است با افزایش آگهی در ارتباط با نحوه صحیح بهره برداری، این گونه باارزش حفظ شده، و از نابودی آنها جلوگیری گردد .

علاوه بر این می‌توان با استقرار صنایع تبدیلی در منطقه، از صادر شدن این محصول بسیار پرارزش بصورت خام جلوگیری کرده و از آن استفاده‌های بهینه‌ای را بعمل آورد .

کاربدها درخت بنه منبع تولید شیره سقز است . سقز که در گویش کردی منطقه بانه به آن (بنِشت) گفته می‌شود صمغی به رنگ سبز خیلی روشن، غلیظ و بسیار چسبنده‌است که استفاده دارویی فراوان داشته و به عنوان یک ملین قوی در درمان یبوست و درمان ناراحتی‌های گوارشی استفاده می‌شود . ۲۵ درصد از شیره سقز حاوی روغن پرارزش و صنعتی تربانتین است که کاربردهای فراوانی در صنعت دارد . علاوه بر این از شیره سقز در تهیه آدامس، عطر، خوشبوکننده‌ها، حشره کش‌ها و در صنعت داروسازی در تهیه نرم کننده‌ها و ضد عفونی کننده‌ها استفاده می‌شود . علاوه بر این در صنعت پلاستیک سازی، تهیه واکس کفش و چرم و صنعت چاپ مورد استفاده قرار می‌گیرد . بعلت نبود صنایع تبدیلی مناسب، اکثر سقز تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر گردیده و به عنوان مواد پایه بسیاری از صنایع فوق‌الذکر بکار برده می‌شود . اگر چه آمار دقیقی از تعداد درختان بنه در بانه موجود نیست اما تعداد آنها بین ۱۰ تا ۲۰ هزار اصله تخمین زده شده‌است . به طور متوسط از هر درخت ۵۰۰ الی ۱۰۰۰ گرم سقز بدست می‌آید که در شرایط مناسب و سالهای پرباران این مقدار بیشتر هم می‌شود . قیمت هر کیلو سقز تولید شده بین ۳۵۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ هزار تومان متغیر است .

میوه درخت بِنِه[ویرایش]

میوه این درخت هم‌زمان با رسیدن ثمر نخل خرما «زامردان» میوه اش می‌رسد وقابل مصرف است.نوع نارس این میوه که به صورت خام و بدون نیاز به شکستن پوسته(قبل از سخت شدن پوسته) خورده می‌شود،بنه‌چه یا به گویش محلی در منطقه سروستان بنه‌شه خوانده می‌شود.به گویش محلی درمنطقه نی ریز نیز به بنه شک خوانده می شود میوه درخت بـنـِه ریز و مُدَوَر «گِرد» و کُورَوی مانند وبه رنگ سبز تیره‌است، وبه نام برکُو معروف است. البته نوع دیگر نیز هست که کمی ریزتر است و به نام «کِهُن» معروف است. مغز میوه بنه به پسته شبیه ولی بسیار کوچک‌تر است. به دلیل سخت بودن پوست دانه آن، در شرایط عادی نمی‌توان با کاشت آن نهال تولید کرد بلکه دانه آن پس از چند سال ماندن در محیط و سایش پوسته یا ترک خوردن در یخبندان در بهار جوانه می‌زند. میوهش ترش مزه و برنگ سبز تیره‌است.

در هرمزگان و حوالیِ بندرعباس آنرا "کَسودَنگ" Kasoudang و در بوشهر "کُلخُونگ" Kolkhong می‌نامند.

در کشورِ ترکیه آنرا "مِلَنجیک" Melengic می‌نامند - به صورتِ تجاری بسته بندی شده، به فروش می‌رسد و به کشورهایِ دیگر صادر میشود.

جای رشد در ایران[ویرایش]

استان‌های کهکیلویه و بویراحمد , ایلام ، بلوچستان کردستان ، کرمان و فارس و برخی دیگر از دامنه‌های زاگرس، مانند میان‌جنگل و همچنین استان هرمزگان از مهمترین مراکز رشد این گیاه می‌باشد.

استفاده خوراکی[ویرایش]

در مناطقی از ایران مغز میوه بنه رسیده را در پس از آسیاب یا له کردن در آب جوش ریخته و غذایی به نام آب‌بنه با آن درست می‌کنند.در استان کرمان به این غذا "قاتق بنه" گفته می شود. بنه از حبوبات بسیار گرم محسوب می‌شود و به خاطر روغنی بودن، این دانه چربی و البته انرژی بسیاری در خود دارد.

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • محمدیان، کوخردی، محمد ، “ «به یاد کوخرد» “، جلد دوم. چاپ اول، دبی: سال انتشار ۲۰۰۳ میلادی.
  • دکتر:العوده، الغفلی، راشد، (الأشجار المعمرة فی الامارات) العروبة للنشر: بیرت، چاب دوم، انتشار سال ۱۹۸۵ میلادی. (به عربی).
Pistacia atlantica
Scientific classification
Kingdom: Plantae
(unranked): Angiosperms
(unranked): Eudicots
(unranked): Rosids
Order: Sapindales
Family: Anacardiaceae
Genus: Pistacia
Species: P. atlantica
Binomial name
Pistacia atlantica
Desf.

Pistacia atlantica is a species of pistachio tree known by the English common name Mt. Atlas mastic tree and as the Persian turpentine tree.[1] In Iran it is called baneh.[2] In the Canary Islands it is known as Almacigo, and in Arabic, it is called بطم (buṭm or buṭum). In southern Iran, in Bandar-Abbas in Hormozgān Province it is called kasoudang and in Bushehr it is called kolkhong. In Turkey it is commonly known as melengic. In Kurdish the tree is called darwan or daraban, and the seed is called qazwan (قەزوان )

Pistacia atlantica

Overview

It is a tree of the genus Pistacia. It is a member of the same genus as pistachio, terebinth, and mastic. The Pistacia genus ranges from shrubs to trees adapted to drought and the Mediterranean climate.

It is stronger than Pistacia terebinthus, where it is used as rootstock in Ukraine and the United States for growing Pistacia vera, but resists frost better than P. terebinthus.

It is important to combat soil erosion. It strengthens the soil, and is used for reforestation of arid and steep slopes and against landslides. It is a typical urban street tree in the Black Sea cities.

The seeds, like pistachio, are edible oil seeds, like nuts, and contain up to 60% fat. Candy made with P. atlantica in Turkish are called tsukpi pistachio. Sometimes, the immature fruit is harvested and eaten with sour milk. The plant contains a resin, used as chewing gum in Kevan, Turkey, where it is called kevove rubber tree.

The resin is used to manufacture alcohol and lacquer. Its essential oils are used in perfume industry. The leaves are rich in tannins, up to 20% in the galls caused by an aphid parasite, used as the raw material for tanning in the leather industry. The sap is dried and used as incense, and its smoke releases a pleasant smell to the local environment for celebrations and religious ceremonies, as "incense".

Description

Pistacia atlantica is a deciduous tree growing up to 7 m (23 ft) tall with branches spreading and growing erect to form a dense crown. The trunk is stout and covered in fissured bark. Old trees may have trunks measuring 2 m (6 ft 7 in) in diameter; it may take 200 years for a tree to reach 1 m (3 ft 3 in) wide.[2] The leaves are pinnate, each with seven to 9 lance-shaped leaflets.

The leaves and branches often have galls when the tree is infested with gall-producing species of aphids, including Pemphigus utricularis,[3] Slavum wertheimae, and Forda riccobonii.[4]

The tree is dioecious with male and female trees producing different types of flowers. Both types are small and greenish and fall away quickly. Monoecious and hermaphrodite trees have been seen, but are unusual.[5] The oblong, fleshy, oily fruit borne by the female tree is 6 to 8 mm (0.24 to 0.31 in) long and pink in color, ripening to blue. It grows slowly reaching 1000 years old. It has broken bark with ashen gray color. Older branches have the same design, fractured and ash color, which gives the tree a grizzled look. The leaves are oval, almost sessile, shining above, anddark green, with seven to 9 leaflets, imparipinnate with petioles a little winged, flowers in racemes lax, the male and female on different trees. The flowers are unisexual, small, discreet green, thick as pea fruit, then changing to reddish blue.[6] In colder areas the leaves in May check and fall in November. Though dioecious, in some communities males dominate the female specimens in number. It grows in oak woodlands and oak sclerophyllus. The fruits ripen from July to October, starting to bear fruit at the age of eight to 10 years, with abundant fruit after two to three years.

Distribution

It is native to a section of Eurasia from the Iranian Plateau to North Africa, where it was once common.[3] Because other trees were rare, it was the only good source of wood and was overharvested, reducing its current distribution.[3] It is a common tree in mountain forests in Iran,[3] and it is "characteristic" of the landscape in parts of Algeria outside the Sahara.[7]

The almacigo is a tree that extends from the North Africa and found in thermophilous forests, up to 600 m altitude. It is one of the few deciduous species native to the Canary archipelago. It is native of Eurasia, the Iranian Plateau, to northern Africa.[3] It is a common tree in the forests of the mountains of Iran.[3]

Uses

There are many uses for this plant. This wild pistachio is the most economically important tree in many parts of Iran, including the Zagros Mountains, where it is managed as a valuable forest tree.[2] The resin and fruit oil were historically used for a variety of medicinal purposes.[3] The resin, known in Iran as saqez, is still an important commodity.[2]

The tannins from the galls were used for tanning.[3] The pistachio fruits are a food source in the area, but the more commonly cultivated pistachio tree P. vera is more valuable for food production.[2] The raw fruits of the wild pistachio are not favored as food and are said to taste like turpentine.[8] They are about 45% oil.[7]

Cultivation

Pistacia atlantica is planted as an ornamental shadebearing and drought-tolerant landscape tree in gardens and parks.[9] In California it is imported to use as rootstock for cultivated pistachio trees (Pistacia vera).[10] Both introductions have led to its escape and current status as an occasional invasive species in California.[11]

References

  1. ^ Investigation of Drought influence on rodent food behavior and destruction of watershed in arid and semi-arid regions
  2. ^ a b c d e Pourreza, M., et al. (2008). Sustainability of wild pistachio (Pistacia atlantica Desf.) in Zagros forests, Iran. Forest Ecology and Management 255 3667-71.
  3. ^ a b c d e f g h Pistacia atlantica Desf. FAO Fact Sheet
  4. ^ Martinez, J. J. I. (2008). Impact of a gall-inducing aphid on Pistacia atlantica Desf. trees. Arthropod-Plant Interactions 2:3 147-51.
  5. ^ İsfendiyaroğlu, M. & E. Özekera. (2009). Inflorescence features of a new exceptional monoecious Pistacia atlantica Desf. (Anacardiaceae) population in the Barbaros Plain of İzmir/Turkey. International Journal of Plant Production 3:3.
  6. ^ Ozenda, P. (1991). Flore et Végétation du Sahara. París:CNRS. ISBN 2-271-06230-6. 
  7. ^ a b Yousfi, M., et al. (2002). Letter to the Editor: Fatty acids and sterols of Pistacia atlantica fruit oil. Journal of the American Oil Chemists' Society 79:10 1049-50.
  8. ^ Botany Photo of the Day. UBC Botanical Garden.
  9. ^ University of Arizona CE. Pistacia atlantica
  10. ^ Jepson Manual Treatment
  11. ^ LA & San Gabriel River Council. Pistacia atlantica

External links