بسم الله الرحمن الرحیم

اولین آیه قرآن به خط نسخ عربی

آیه بسم الله الرحمن الرحیم یا آیه تسمیه آیه‌ای از قرآن است که در اول هر سوره‌ای به استثنای سوره برائت (توبه) آمده‌است.

ترجمه‌های فارسی

• «آیتی»: به نام خدای بخشایندهٔ مهربان‏
• «طاهری»: به نام خدای رحمان رحیم
• «فولادوند»: به نام خداوند رحمتگر مهربان‏
• «امامی»: به نام خداوند مهرگستر مهربان
• «کبیری»: به نام خداوند بخشنده مهربان

واژه‌شناسی

• اسم: برخی از اهل لغت گفته‌اند اصل آن را سم به معنای علامت است.
• رحمن: ۵۶ بار در اثناء آیات ذکر شده‌است، رحمن صیغه مبالغه رحمت است که دلالت بر کثرت دارد (غیر خدا با آن توصیف نمی‌شود).
• رحیم: از صفات خداوند است که بر غیرخدا هم اطلاق می‌شود، رحیم چون بر خدا اطلاق می‌شود مراد از آن نعمت‌دهنده و احسان‌کننده‌است و چون بر غیرخدا گفته شود مقصود مهربانی و رقت قلب است و تاثر و انفعال در خداوند محال است.

آیا بسم الله الرحمن الرحیم جزء آیات سوره است؟

بر سر اینکه آیا این آیه جزء هر سوره‌است یا نه، اختلاف وجود دارد. برخی از اهل تسنن آن را جزء هیچ سوره‌ای نمی‌دانند و شروع هر سوره را با بسم الله از قبیل شروع هر کار دیگر با بسم الله می‌شمارند. از این رو در نماز، سوره حمد یا هر سوره‌ای را بدون بسم الله می‌خوانند. شیعیان به پیروی از اهل بیت با این مسأله مخالفت دارند. شیعیان در این موضوع اتفاق نظر دارند؛ ولی میان اهل تسنن اختلاف نظر است. بعضی با نظر شیعه موافقند و بعضی سخت مخالف و بعضی قائل به تفصیلند.

ابن عباس، ابن مبارک، عاصم، کسائی، ابن عمر، ابن زبیر، ابن هریره عطاء، طاووس و نیز امام فخر رازی در تفسیر کبیر و جلال الدین سیوطی در اتقان که مدعی تواتر روایاتند، از طرفداران نظریه جزئیتند. بعضی مانند مالک و ابو عمرو و یعقوب می‌گویند که جزء هیچ سوره‌ای نیست و فقط برای اوائل سوره‌ها تیمناً نازل گشته و نیز برای فواصل سوره‌هاست؛ ولی بعضی از پیروان مسلک شافعی و حمزه قائل به تفصیلند که می‌گویند فقط در سورهٔ حمد جزء سوره‌است و در سوره‌های دیگر نیست.

نظر عرفا

به عقیده برخی مسلمانان در حدیثی از قول پیامبر اسلام گفته شده‌است که: هر چه در کتاب‌های آسمانی است در قرآن است و هر چه در قرآن است در الفاتحه‌است و هر چه در فاتحه‌است در بسم الله الرحمن الرحیم است و هر چه در بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم است در باء است و هر چه در باء است در نقطه‌ای است که در زیر آن است.

مبحث معانی رمزی اعداد

بسم الله الرحمن الرحیم از نوزده حرف تشکیل شده‌است و مقدار عددی یا ابجدی آن ۷۸۶ می‌باشد که این عدد بیشتر، توسط مسلمانان کشور هندوستان و پاکستان، به عنوان جایگزین بسم‌الله به کار می‌رود تا به باور آنان از نوشتن نام خداوند و یا آیه قرآن بر کاغذهای معمولی و در نتیجه قرار گرفتن در معرض آلودگی و تماس اجسام ناپاک با آن خودداری شود.

• تعداد ارکان اسما = ۴
• تعداد حروف اول= ۱۹
• تعداد حروف آخر= ۲۲
• تعداد حروف ظاهر= ۲۴
• تعداد حروف باطن= ۲۷

جستارهای وابسته

روابط ریاضی بسم الله در قرآن

منابع

---

• شیخ احمد العلوی. اسرار حروف. ترجمهٔ محمد حسن ناصر. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۴۹. 

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بسم الله الرحمن الرحیم موجود است.