بریگاد قزاق

بریگاد قزاق در تبریز، فروردین ۱۲۸۸

بریگاد قزاق نیروی نظامی ویژه‌ای بود که در سال ۱۲۵۸ خورشیدی (۱۲۹۶ هجری قمری) به درخواست ناصرالدین شاه در پی قراردادی بین ایران و روسیه تزاری تشکیل شد. این سازمان نظامی ابتدا در حد آتریاد (هنگ) و سپس بریگاد (تیپ) بود که زیر فرماندهی افسران روس (نظامیان قزاق) قرار داشت. بریگاد قزاق برای چندین دهه مهم‌ترین نیروی نظامی ایران به شمار می‌رفت و نقش مهمی در تاریخ ایران ایفا کرد.

در آغاز تشکیل، بریگاه قزاق مرکب از دو فوج سوار و یک دسته موزیک بود. بعدها تشکیلات آن گسترش یافت و واحدهای پیاده و آتشبار و فوج‌هایی در ولایت‌های ایران به آن افزوده شد. در اواخر فعالیت به حد دیویزیون (لشکر) ارتقا پیدا کرد.

از فرماندهان مشهور بریگاد قزاق می‌توان کلنل لیاخوف و رضاخان میرپنج را نام برد.

تاریخچه

بریگاد قزاق در ساوجبلاغ، ۲۴ فروردین ۱۲۹۲

ناصرالدین‌شاه قاجار که در سفر دوم خود به اروپا ترتیبات و انضباط و قابلیت‌های واحدهای قزاق روس را پسندیده بود در بازگشت تصمیم به ایجاد واحدهایی مشابه در ایران گرفت. به خواهش او گروهی از افسران قزاق به ریاست سرهنگ دومونتویچ به ایران آمدند و دولت ایران عده‌ای از سواران قفقازی‌تبار مهاجر را برای آموزش به آنان سپرد.

بعد از دومنتویچ، سرهنگ چورکوسکی فرمانده بریگاد قزاق شد. بعد از او ژنرال کاساگوفسکی و سرهنگ چرنوزوبوف فرمانده شدند. در دوره محمدعلی شاه قاجار فرمانده بریگاد قزاق کلنل لیاخوف بود. در این دوره بود که واحدهای توپخانه و مسلسل سنگین به این بریگاد افزوده شد و در جریان جنبش مشروطه در حمله به مجلس شورای ملی به کار رفت.

در آستانه جنگ جهانی اول، دولت روسیه با استفاده از ضعف دولت ایران واحدهای قزاق را در تبریز و استرآباد و بعد در رشت و اصفهان و کرمانشاه و همدان و ارومیه و مشهد تشکیل داد. همچنین بدون اجازه دولت این بریگاد را به دیویزیون ارتقا داد.

پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه دولت کرنسکی فرماندهی دیویزیون قزاق را به کلرژه محول کرد. فرماندهی او دیری نپائید چون نیروهای بریتانیا که در ایران مستقر شده بودند کلنل استاروسلسکی را، که از هواداران حکومت تزاری بود، به جای او منصوب کردند.

در همین زمان ژنرال آیرونساید طرح کودتای ۱۲۹۹ را برای به قدرت رسیدن رضاخان که فرمانده آتریاد تهران بود به اجرا درآورد و قزاق‌ها تهران را تصرف کردند. رضاخان با نام «سردار سپه» به فرماندهی دیویزیون قزاق رسید و این دیویزیون پایهٔ تشکیل ارتش نوین ایران شد .

فرماندهان بریگاد قزاق

در مجموع ۱۲ افسر روس و در سالهای پایانی دو افسر ایرانی در رأس بریگاد قزاق گرفتند.

• ۱۸۷۹ تا ۱۸۸۲: کلنل الکسی دومونتویچ
• ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۵: کلنل پیوتر چارکوفسکی
• ۱۸۸۵ تا ۱۸۹۱: کلنل دیمیتری کوزمین-کاراوایف
• ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۴: کلنل الکساندر اشنئور
• ۱۸۹۴ تا ۱۹۰۳: کلنل ولادیمیر کاساگوفسکی
• ۱۹۰۳ تا ۱۹۰۶: کلنل فیودور چرنوزوبوف
• ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۹: کلنل ولادیمیر لیاخوف
• ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۴: کلنل کنیاز وادبالسکی
• ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۵: کلنل پرازارکویچ
• ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۷: ژنرال بارون فون مایدل
• ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۸: کلنل گئورگی یوسفویچ کلرژه
• ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰: کلنل وسوالود استاروسلسکی
• ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۱: سردار همایون والی
• ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۱: رضاخان میرپنج

رؤسای ستاد قزاقخانه

فرماندهان روسی قزاقخانه همیشه رؤسای ستاد خود را از میان افسران تحصیلکرده ایرانی انتخاب می‌کردند. دوازده فرمانده روسی فقط پنج نفر را به ریاست ستاد خود برگزیدند و هرکدام مدت مدیدی در این سمت بودند که به ترتیب عبارت بودند از:

• امیرتومان مارتیروس خان
• امیرتومان اسکندرخان ارمنی
• امیرتومان امان‌الله میرزا ضیاءالدوله
• سرتیپ محمدحسین‌خان آیرم
• سرتیپ محمدنخجوان

سازمان قزاقخانه پیش از ادغام در ژاندارمری

در سال ۱۳۰۰ خورشیدی، دیویزیون قزاق مجموعاً یازده هزار نیرو داشت که عبارت بودند از صاحبمنصبان (افسران)، درجه‌داران و نفرات که در ۹ شهر ایران استقرار داشتند. نقاطی که آتریادهای قزاقخانه در آن مستقر بودند، عبارتند از: تهران، تبریز، اصفهان، مشهد، اردبیل، همدان، مازندران، ارومیه و گیلان.

هرکدام از آتریادهای نه‌گانه می‌بایست از یک فوج پیاده، یک فوج سوار و یک آتشبار کوهستانی برخوردار باشند که مجموع نفرات آن از دو هزار نفر تجاوز کند ولی هیچیک از واحدها تکمیل نبود. بر اساس سازمان‌نامه آتریاد، هر آتریاد بایستی دارای دوازده قبضه شصت تیر باشد ولی غالباً دو تا چهار شصت تیر داشتند. نفرات قزاق دو دسته بودند: دسته نخست نفراتی که به استخدام قزاقخانه درمی‌آمدند و دسته دوم از طریق بنیچه انتخاب می‌شدند.

حقوق افسران روسی به این شرح بوده‌است: فرمانده ماهیانه شش هزار قران، معاون فرمانده ماهیان پنج هزار قران، رئیس ستاد چهار هزار قران، صاحبمنصبان جزء دویست و پنجاه ریال. حقوق افسران ایرانی از این قرار پرداخت می‌شده‌است: سرتیپ ماهیانه هزار و دویست و پنجاه قران، یاور (سرگرد) یکهزار قران، سروان هفتصد و پنجاه قران، نایب (ستوان) اول پانصد قران، نایب دوم چهارصد قران، وکیل‌باشی (سرگروهبان) هشتاد قران و قزاق چهل قران.

بودجه قزاقخانه از بانک استقراضی روسیه پرداخت می‌شد و بخشی از قروض دولت ایران محسوب می‌گردید. غیر از فرمانده، عده زیادی از افسران و درجه‌داران روسی (۵۶ افسر و ۶۶ درجه‌دار) در واحدهای مختلف در مقامات کلیدی و حساس قرار داشتند، که در دی ماه ۱۲۹۹ همگی مرخص شده و تمام امور قزاقخانه به ایرانیان سپرده شد.

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Персидская казачья дивизия»، ویکی‌پدیای روسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۳۰ فروردین ۱۳۸۹).

• دکتر باقر عاقلی. رضاشاه و قشون متحدالشکل. تهران: نشر نامک، ۱۳۸۶. ISBN 964-6895-05-0.