باشگاه فوتبال پاس تهران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پاس
PAS Tehran F.C. (logo).png
نماد باشگاه پاس
نام کامل باشگاه باشگاه فوتبال پاس تهران
لقب(ها) سبزقبایان[۱]
تاریخ تأسیس

۱۳۳۲ با نام شهربانی

۱۷ تیر ۱۳۴۲ با نام پاس[۲]
تاریخ انحلال ۱۹ خرداد ۱۳۸۶[۳]
انتقال امتیاز به پاس همدان[۴]
نام ورزشگاه شهید دستگردی
شهرک اکباتان، تهران
(گنجایش: ۸٬۲۵۰ نفر[۵])
مالک نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران[۲]
Team colours
Team colours
Team colours
Team colours
Team colours
لباس اول
Team colours
Team colours
Team colours
Team colours
Team colours
لباس دوم
NAJA.svg
نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران
ساختار سازمانی

پلیس ۱۱۰
پلیس آگاهی
یگان ویژه ناجا
پلیس امنیت
نوپو
عقیدتی سیاسی

درجه‌های نیروی انتظامی

تاریخچه نیروی انتظامی
امیران و سرداران

تجهیزات

باشگاه فوتبال پاس تهران یک باشگاه فوتبال ایرانی بود که در سال ۱۳۳۲ سنگِ‌بنای بنیانگذاری‌اش در تهران گذاشته‌شد و در سال ۱۳۸۶ با انتقال امتیاز به پاس همدان فروپاشید.

این باشگاه در طول تاریخ خود، همواره از تیم‌های مطرح فوتبال ایران و آسیا بوده‌است.[۶]

پاس در تمامی دوره‌های بالاترین سطح لیگ فوتبال ایران از نخستین دوره در سال ۱۳۴۹ تا فصل ۸۶–۱۳۸۵ جام خلیج فارس –جز یک دوره جام سراسری قدس در سال ۱۳۶۷– حاضر بوده‌است.[۶][۷]

باشگاه پاس یکی از قدیمی‌ترین و پرافتخارترین باشگاه‌های فوتبال در ایران بود. این باشگاه موفق به کسب ۵ قهرمانی در بالاترین دسته لیگ فوتبال ایران و یک قهرمانی در جام باشگاه‌های آسیا شده‌بود.[۶][۸]

پاس هم‌اکنون پس از پرسپولیس و استقلال، سومین باشگاه پرافتخار تاریخ لیگ ایران است و تا زمان انحلال خود، به همراه استقلال با ۵ عنوان قهرمانی دومین باشگاه پرافتخار لیگ ایران بود.[۶] پاس ۴ بار نیز تا نیمه‌نهایی جام حذفی پیش رفت، اما هر بار در این مرحله شکست خورد و هرگز نتوانست به دیدار پایانی برسد؛ به همین دلیل ناکام جام حذفی لقب گرفت.[۷]

این باشگاه از آغاز تا فروپاشی، تحت نظر پلیس ایران (در ابتدا شهربانی و بعدها نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران) بود و به عنوان «نماد ورزش پلیس» به‌شمار می‌رفت.[۹]

ورزشگاه خانگی پاس ورزشگاه شهید دستگردی بود که در شهرک اکباتان تهران قرار دارد.

پاس پیش از سال ۱۳۴۲ شهربانی نام داشت. تیم فوتبال بزرگسالان این باشگاه در رسماً در تاریخ ۱۹ خرداد ۱۳۸۶[۳] فروپاشید و به شهر همدان منتقل شد. باشگاه فوتبال پاس همدان، پس از این انتقال هم اکنون در جام خلیج فارس به میدان می‌رود؛ و باشگاه پاس تهران همچنان در رده تیم‌های پایه فعال است و در لیگ فوتبال امیدهای تهران تیم دارد.[۹][۱۰][۱۱]

تاریخچه[ویرایش]

بنیانگذاری و دو دهه نخست (۱۳۵۲-۱۳۳۲)[ویرایش]

باشگاه شهربانی تهران در سال ۱۳۳۲ به دست عده‌ای از افسران شهربانی تهران و دانشجویان دانشکده افسری، به رهبری مهدی اسداللهی بنیانگذاری شد. این تیم که نخستین تمرین‌های خود را در زمین دانشکده افسری انجام داد و متشکل از دانشجویان این دانشکده بود، در همان سال ۱۳۳۲ به مقام نایب قهرمانی مسابقات قهرمانی نیروهای مسلح ایران دست یافت. در آن زمان مربی تیم شهربانی بهمن شهیدی بود.[۲]

در این سال‌ها، اکثر هواداران فوتبال در تهران طرفدار یکی از ۳ تیم تاج، شاهین یا دارایی بودند.[۱۲]

در ۱۷ تیر ۱۳۴۲، با تلاش سروان فریدون صادقی و جمعی دیگر از دوستداران ورزش در پلیس، باشگاه با نام پاس به ثبت رسید. پیش‌نویس اساسنامه[۲]

نخستین بازی رسمی پاس در سال ۱۳۴۳ برابر تیم فوتبال کوروش انجام شد. بازیکنان پاس در آن بازی فرامرز ظلی، حسن حبیبی، محمد رنجبر، حشمت مهاجرانی، رسولی، یزدانیان، محمدعلی معیریان، محمود یاوری، همایون شاهرخی، یینه‌ورزان و پرویز میرزاحسن بودند.[۲] این بازی با نتیجه ۱-۱ پایان یافت و تک گل پاس –که نخستین گل رسمی تاریخ باشگاه پاس بود– را محمدعلی معیریان به ثمر رساند.[۱۳]

در سال ۱۳۴۵ اساسنامه باشگاه پاس به تصویب هیأت مدیره‌اش رسید تا پس از سال‌ها فعالیت غیررسمی، رسماً فعالیتش را ادامه دهد.[۲] پاس پس از شرکت در مسابقات رسمی و غیررسمی مختلف آماده حضور در جام منطقه‌ای شد. پاس در دو سال حضور در جام منطقه‌ای، دو مقام نایب قهرمانی به دست آورد. آن‌ها در سال ۱۳۴۹ پس از تاج و در سال ۱۳۵۰ پس از پرسپولیس دوم شدند.[۱۴][۱۵] در این سال محمد صادقی با ۸ گل بهترین گلزن پاس بود.[۱۶]

دوران جام تخت جمشید (۱۳۵۷-۱۳۵۲)[ویرایش]

بازیکنان پاس در ورزشگاه آزادی تهران

جام تخت جمشید در سال ۱۳۵۲ تاسیس شد. این جام تا آن زمان معتبرترین جام فوتبال در ایران بود. پاس در تمامی ادوار این جام شرکت کرد و توانست در ۲ دوره آن به قهرمانی برسد. پس از این ۲ قهرمانی پاس همراه با پرسپولیس پرافتخارترین باشگاه لیگ فوتبال ایران بود. پاس پس از سومی در سال ۱۳۵۲، چهارمی در ۱۳۵۳ و تکرار سومی در ۱۳۵۴، دو سال متوالی (۱۳۵۵ و ۱۳۵۶) قهرمان جام تخت جمشید شد.[۱۷] در دهه ۱۹۷۰ میلادی (به جز دو سال نخست) کنفدراسیون فوتبال آسیا، جام باشگاه‌های آسیا را بر‌گزار نمی‌کرد،[۱۸] از این رو پاس در این جام شرکت نکرد.

در دوران جام تخت جمشید، حسن حبیبی مربی[۲] و همایون شاهرخی کاپیتان[۱۹] بودند. حبیب شریفی، اسماعیل نوربخش، محسن هوشنگی، مائیس میناسیان، مجید حلوایی، حسین کازرانی، ایرج دانایی‌فرد، مهدی دینورزاده، محمد صادقی ،رضا قفلساز،مهدی مناجاتی،محسن یزدخواستی و حسین فرکی نیز بازیکنان کلیدی پاس در این سال‌ها بودند.[۲۰][۲۱] جام تخت جمشید ۱۳۵۷، با انقلاب هم‌زمان شد و نیمه‌کاره ماند. پاس تا هفته سیزدهم این بازی‌ها، در رتبه چهارم قرار داشت و حسین فرکی، مهاجم پاس نیز آقای‌گل مسابقات تا این هفته بود.[۲۲]

دهه نخست بعد از انقلاب (۱۳۶۹-۱۳۵۸)[ویرایش]

واپسین فصل پاس تهران (۱۳۸۶-۱۳۸۵)[ویرایش]

۱۱ بازیکن آغازگر آخرین بازی تاریخ باشگاه پاس تهران، بازی با استقلال، ۷ خرداد ۱۳۸۶ در ورزشگاه آزادی با حضور ۲۰٬۰۰۰ تماشاگر. مربی پاس در این بازی همایون شاهرخی بود.[۲۳][۲۴]

پاس در آخرین سال حیات خود روزگار خوبی را سپری نکرد. پس از جدایی مصطفی دنیزلی، مجید جلالی که یک بار پاس را در فصل ۸۳-۸۲ به قهرمانی لیگ برتر رسانده بود، به عنوان مربی برگزیده شد.[۲۵][۲۶] تا هفته چهاردهم، پاس با ۴ برد، ۴ مساوی و ۶ باخت در میان ۱۶ تیم در جایگاه یازدهم قرار داشت.[۲۷] با وجود برد ۱-۰ برابر استقلال اهواز در هفته چهاردهم، جلالی دقایقی پس از بازی برکنار شد و همایون شاهرخی جایگزین وی شد.[۲۸] این در حالی بود که غیاثی، مدیرعامل باشگاه پس از تغییر مربی اعلام کرد که جلالی هفته پیش برکنار شده بود.[۲۹]

پاس با شاهرخی تا پایان فصل ۳ برد، ۹ تساوی و ۴ باخت دیگر به دست آورد و دهم شد.[۳۰] آخرین بازی پاس برابر استقلال بود که با نتیجه ۱-۱ پایان یافت. مصطفی چترآبگون آخرین گلزن تاریخ پاس تهران بود.[۳۱]

فروپاشی و انتقال به همدان[ویرایش]

نوشتارهای وابسته: باشگاه فوتبال پاس همدان

پس از پایان فصل ۸۶-۸۵ باشگاه پاس تهران به شهر همدان منتقل شد.[۳۲] در ابتدا خبرهایی درباره غیرقانونی بودن این انتقال منتشر شد،[۳۳][۳۴][۳۵] سپس اعلام شد باشگاه بدون دریافت پول به شهدای همدان هدیه شده‌است.[۳۲][۳۳] ابتدا قرار بود باشگاه با نام شهدای الوند همدان به همدان منتقل شود،[۳۶] اما پاس همدان (مخفف پیروزی، استقامت، سرافرازی) نام گرفت.[۳۷] بر اساس تفاهم‌نامه‌ای میان نیروی انتظامی و باشگاه پاس همدان، باشگاه پاس همدان می‌تواند همچنان از بازیکنان مشمول خدمت سربازی استفاده کند.[۳۸] انتقال پاس به همدان، زمینه‌ساز انتقال صباباتری به قم و پیکان به قزوین شد.[۳۹]

فروپاشی پاس تهران و ایجاد پاس همدان که نخستین تجربه طرح انتقال باشگاه‌های تهرانی به شهرهای دیگر بود، یک جنجال در رسانه‌های ایران به وجود آورد و مخالفان بسیاری[۳۳][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳] داشت. کاظم اولیایی،[۴۴][۴۵] مدیرعامل باشگاه پاس همدان، حمیدرضا حاجی‌بابایی نماینده همدان در مجلس شورای اسلامی، بهروز مرادی،[۳۲] استادار همدان و کیومرث هاشمی[۳۲] نایب رئیس سازمان تربیت بدنی از موافقان اصلی این انتقال بودند که همگی آنان در این انتقال نقش داشتند.

عادل فردوسی پور در مقاله‌ای درباره فوتبال ایران در مجله ورلدساکر نوشت: «سران باشگاه پاس تهران با اعلام انتقال باشگاه به شهر همدان که هیچ تیم دسته برتری را در اختیار ندارد، فوتبال کشور را حیرت زده کردند.»[۸]

امکان بازگشت[ویرایش]

در روزهای آغازین سال ۱۳۸۸، خبری مبنی بر بازگشت پاس به تهران منتشر شد اما توسط هیئت فوتبال استان همدان تکذیب شد.[۴۶]

در اسفند سال ۱۳۹۲ رایزنی‌هایی برای بازگشت پاس انجام شد و گفته می‌شود احتمال تشکیل دوباره پاس تهران وجود دارد.[۴۷]

نام، نماد و رنگ[ویرایش]

نماد پاس در جام تخت جمشید
نماد پاس در لیگ برتر

نام باشگاه در ابتدا شهربانی بود و در سال ۱۳۳۲ به پاس دگرگون شد.

«پاس» واژه‌ای با ریشه پهلوی است و به معنای احترام، رعایت ادب و نگهبانی است.[۴۸] این واژه در زبان فارسی امروز نیز کاربرد دارد و در همین معانی نیز به‌کار می‌رود.[۴۹] همچنین در فارسی واژه‌ای با تلفظ مشابه مصطلح است با ریشه فرانسوی (به فرانسوی: Passe) که به عمل رساندن توپ به بازیکنان هم‌تیمی در فوتبال گفته می‌شود (پاس‌دادن).[۴۹]

پس از انتقال به همدان، قرار شد نام باشگاه مخفف سه واژهٔ پیروزی، استقامت و سرافرازی باشد.[۳۷]

به دلیل سبز بودن رنگ لباس باشگاه، آنان را سبزقبایان لقب داده‌بودند.[۱] رنگ کلی لباس پاس سبز بود و گاهی سفید نیز در آن به کار می‌رفته‌است.[۱۳] هم‌اکنون، بازیکنان پاس همدان نیز سبز و سفید می‌پوشند.[۵۰]

نماد باشگاه پاس تهران، یک حرف پ در زمینه سبزرنگ بود که بالای آن عبارت (به عربی: قُوَ عَلي خِدمتِكَ جَوارحي) (به معنای: اعضای بدن مرا، در راه خدمت به خودت نیرومند کن.) نوشته شده‌بود.[۱۳] این عبارت بخشی از دعای کمیل نوشته علی ابن ابیطالب است.[۵۱]

فصل‌های پایانی[ویرایش]

نوشتار اصلی: فهرست فصل‌های باشگاه فوتبال پاس تهران

جدول زیر عملکرد کلی پاس در دوران لیگ برتر (۱۳۸۶-۱۳۸۰) را نشان می‌دهد.

فصل رتبه جام حذفی جام باشگاه‌ها
۸۱-۱۳۸۰ ۴ام
۱/۸ پایانی
راه نیافت
۸۲-۱۳۸۱ ۲وم
۸۳-۱۳۸۲ ۱ام
۱/۴ پایانی
۸۴-۱۳۸۳ ۶ام
۱/۴ پایانی
۱/۴ پایانی
۸۵-۱۳۸۴ ۲وم
۱/۴ پایانی
راه نیافت
۸۶-۱۳۸۵ ۱۱ام
۱/۸ پایانی

ورزشگاه[ویرایش]

نمایی از ورزشگاه شهید دستگردی

ورزشگاه خانگی پاس تهران، ورزشگاه شهید دستگردی بود. این ورزشگاه در شهرک اکباتان تهران و در همسایگی ورزشگاه راه‌آهن قرار دارد.

زمین ورزشگاه دستگردی متعلق به اداره اوقاف بود. با تلاش‌های فریدون صادقی این زمین به قیمت ۲۰۰٫۰۰۰ تومان از اوقاف اجاره ۹۹ ساله شد. در سال ۱۳۵۰ نقشه ثبتی این زمین تهیه شد[۲] و در حدود سال ۱۳۵۲ ساخت دیوار و ایجاد سکوی شیبدار بتونی آغاز شد. پس از انقلاب؛ تا سال ۱۳۷۹ که بار دیگر طراحی پروژه آغاز شد، ساخت ورزشگاه متوقف بود. در سال ۱۳۸۱، ورزشگاه با ۸٫۲۵۰ نفر گنجایش بازگشایی شد. پاس در دوران لیگ برتر در این ورزشگاه به میدان می‌رفت.[۵]

هواداران[ویرایش]

با وجود باشگاه‌های پرسپولیس و استقلال در شهر تهران، پاس تیم سوم شهر بود و هواداران کمی داشت. در بیشتر بازی‌های خانگی پاس در دوران لیگ برتر _جز بازی‌هایی مانند لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۵_ هواداران کمی به ورزشگاه می‌رفتند. یکی از بازی‌های تاریخی که ورزشگاه دستگردی پر شد، بازی برابر استقلال اهواز در هفته پایانی فصل ۸۳-۱۳۸۲ بود که با برد ۵-۰ و قهرمانی پاس در لیگ برتر همراه شد. در این بازی، از سربازان و نیروهای پلیس برای پر کردن ورزشگاه استفاده شد و علی شفیع‌زاده، مدیرعامل استقلال اهواز ورزشگاه دستگردی را پادگان و جهنم نامید.[۵۲] در سال‌های آغازین تاسیس نیز، وضع تماشاگران همین گونه بود و نفربرهای ارتش، دانشجویان پلیس را برای تشویق به ورزشگاه می‌بردند.[۵۳][۵۴] یکی از استدلال‌های موافقان انتقال پاس به همدان، کم تماشاگر بودن این تیم در تهران و داشتن هوادار در صورت انتقال به همدان بود.

بازیکنان[ویرایش]

برای دیدن بازیکنان باشگاه پاس تهران، رده:بازیکنان باشگاه پاس تهران را ببینید.

بازیکنان نامدار[ویرایش]

۱۳۵۲-۱۳۳۲

۱۳۵۷-۱۳۵۲

۱۳۸۰-۱۳۷۰

۱۳۸۶-۱۳۸۰

جواد نکونام، در ۱۸۷ بازی لیگ برای پاس ۴۲ گل زد.

بازیکنان خارجی[ویرایش]

پاس در تمام تاریخ خود تنها ۴ بازیکن خارجی داشت. عیسی ترائوره نخستین بازیکن خارجی پاس بود که در روز ۲۲ شهریور ۱۳۸۳؛ در هفته یکم لیگ برتر فوتبال ایران ۸۴-۸۳ نیمه دوم بازی پاس برابر برق شیراز به میدان رفت.[۵۵] در لیگ برتر ۸۶-۸۵، به دلیل استفاده همزمان و غیرقانونی پاس از هر ۴ بازیکن خارجی خود یک امتیاز به عنوان جریمه کم شد.[۵۶]

# نام کشور پست دوران بازی بازی[۵۷] گل
۱ عیسی ترائوره پرچم مالی هافبک ۱۳۸۶-۱۳۸۳ ۵۰ ۵
۲ احمد کاظم عصاد پرچم عراق مدافع ۱۳۸۶-۱۳۸۳ ۴۹ ۰
۳ هملت مخیتاریان پرچم ارمنستان هافبک ۱۳۸۶ ۱۷ ۱
۴ گئورگ کاسپاروف پرچم ارمنستان دروازه‌بان ۱۳۸۶ ۱۰ ۰
منبع

مسابقات لیگ برتر وبگاه رسمی باشگاه فرهنگی ورزشی سپاهان
iplstats.com

مربیان[ویرایش]

نوشتار اصلی: فهرست مربیان باشگاه فوتبال پاس تهران
مجید جلالی تنها مربی غیرپاسی پاس که نخستین تجربه مربیگری خود در لیگ برتر فوتبال ایران را با پاس آغاز کرد.[۷]

در دوره حضور پاس در لیگ کشوری، ۱۰ مربی ایرانی روی نیمکت پاس نشسته‌اند: حسن حبیبی، همایون شاهرخی، فیروز کریمی، مهدی مناجاتی، ابراهیم قاسمپور، بیژن ذوالفقارنسب، محمود یاوری، حسین فرکی، فرهاد کاظمی و مجید جلالی مربیان ایرانی پاس بوده‌اند.[۶][۷] از میان این مربیان تنها یک نفر، مجید جلالی پاسی نبوده‌است.[۷]

مربیان قهرمان[ویرایش]

نام دوران جام‌ها
لیگ آسیا جمع
پرچم ایران حسن حبیبی
۱۳۵۶-۱۳۵۱
۲
۰
۲
پرچم ایران فیروز کریمی
۱۳۷۱-۱۳۶۸
۱۳۷۵
۱۳۸۰
۲
۱
۳
پرچم ایران مجید جلالی
۱۳۸۳-۱۳۸۲
۱۳۸۵
۱
۰
۱

افتخارات[ویرایش]

قهرمانی پاس در جام تخت جمشید

کشوری[ویرایش]

بین‌المللی[ویرایش]

غیررسمی[ویرایش]

  • جام میلز هند[۶۰]
    • قهرمانی: ۱۳۷۰

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ عابدی، گیتی. «دنیزلی! انگیزه‌ات کجا رفت؟». فوتبال میدیا. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۸۸. 
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ «آشنایی با باشگاه پاس (۱۳۸۶-۱۳۳۲)»، همشهری آنلاین.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «امتياز تيم فوتبال بزرگسالان پاس‌ ‌رسماً به همدان انتقال يافت‌‌». روزنامه اطلاعات، یكشنبه 20 خرداد 1386 ; شماره 23930. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۸۸. 
  4. «کلیه فعالیت‌های باشگاه پاس تهران به همدان انتقال یافت». روزنامه دنيای اقتصاد، ۱۱ تیر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۸۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «مجموعه شهید دستگردی تهران». وبگاه تبیان، ۲۱ خرداد ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۶ تیر ۱۳۸۸. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ محمّدنبی، ۱۰۱.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ «راه سبز و امیدهای آبی»، روزنامه همشهری.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ Ferdosipour, World Soccer Magazine.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ رحیمی، سلیمان. «به زودی مردم همدان با افتخار و همدلی بر‌گزار می‌کنند: جشن بزرگ حضور در لیگ برتر». روزنامه هگمتانه، ۱۸ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۸۸. «فقط امتیاز تیم فوتبال بزرگسالان در لیگ برتر به شهدای الوند واگذار شده‌است و تیم فوتبال پاس در سایر رده‌های سنی همچون سابق به فعالیت خود ادامه خواهد داد.... پاس نماد نیروی انتظامی است و در تورنمنت‌های قهرمانی کشور و مسابقات ارتش‌ها با قدرت شرکت خواهد کرد.» 
  10. «تیم پاس قهرمان امیدهای تهران شد». روزنامه آفتاب یزد، شماره 2085. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۸۸. 
  11. «در یک دیدار دوستانه، پاس همدان امروز میزبان امید پاس تهران است». روزنامه هگمتانه، ۱۸ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۸۸. 
  12. لارودی، شهروند امروز.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ «پاس تهران»، ایران‌مینیا.
  14. رمضانی، ۷۵-۷۷.
  15. محمّدنبی، ۹۶.
  16. صداقت، ۸۷.
  17. صداقت، ۸۹-۹۳.
  18. پاینده، محمدجواد. سابقهٔ نمایندگان ایران در جام‌های باشگاهی آسیا: جام پنجم، آرزوی ایرانی. . روزنامه همشهری، ش. شماره ۴۷۹۴ (۲۸ اسفند ۱۳۸۷): صفحه ۲۱. 
  19. رمضانی، ۱۳۴.
  20. «هفتمین دوره - 1355، لیگ تخت جمشید». پایگاه اطلاع رسانی ورزش پارس[پیوند مرده]. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۴ فروردین ۱۳۸۸. 
  21. «هشتمین دوره - 1356، لیگ تخت جمشید». پایگاه اطلاع رسانی ورزش پارس[پیوند مرده]. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۴ فروردین ۱۳۸۸. 
  22. صداقت، ۹۴.
  23. «اسامی بازیکنان تیم پاس تهران؛ هفته سی‌ام لیگ برتر ۸۶-۸۵». وبگاه رسمی باشگاه فولاد مبارکه سپاهان، ۷ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  24. «Paas TEH 1 - 1 Esteghlal TEH»(انگلیسی)‎. IPLstats.com، ۷ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 23 December 2012. بازبینی‌شده در ۱ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  25. «بازگشت به شاهرخی!». آفتاب نیوز، ۱۳ آذر ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. «اما تمام این وقایع باعث نشد که او قید رویای مربیگری در آسیا را بزند و پس از جلسه‌ای 8 ساعته با مدیرعامل پاس، شرایط را برای همکاری مجدد مساعد دید.» 
  26. «جلالی سرمربی پاس تهران شد». شریف نیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  27. «جدول مسابقات لیگ برتر باشگاهای ایران در فصل ۱۳۸۶-۱۳۸۵هفته 14». وبگاه رسمی باشگاه فوتبال سپاهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  28. «مجید جلالی برکنار شد». خبرگزاری فارس، ۱۰ آذر ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  29. «جلالی هفته پیش برکنار شده بود». آفتاب نیوز، ۱۰ آذر ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  30. «جدول مسابقات لیگ برتر باشگاهای ایران در فصل ۱۳۸۶-۱۳۸۵هفته ۴۰». وبگاه رسمی باشگاه فوتبال سپاهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  31. «گلهای بازی پاس-استقلال هفته سی‌ام لیگ برتر ۸۶-۸۵». وبگاه رسمی باشگاه فوتبال سپاهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ «تیم فوتبال پاس به استان همدان واگذار شد». خبرگزاری فارس، ۱۰ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ ۳۳٫۲ «آخرین تحولات انتقال پاس به همدان». روزنامه همشهری، ۱۲ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  34. «انتقال پاس منع قانونی ندارد». وبگاه الف، ۲۰ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  35. «حاج بابایی: تمام مسیرهای قانونی طی شده‌است». روزنامه اعتماد ملی، ۲۸ تیر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  36. «همدان در تب تیمداری». وبگاه تبیان، ۲۰ خرداد ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ «حاجی‌بابایی خواستار نامگذاری شهدای الوند به پاس همدان شد». خبرگزاری فارس، ۲ تیر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  38. «جای نگرانی نیست / از بازیکنان مشمول خدمت سربازی استفاده می‌کنیم». خبرگزاری مهر، ۲۲ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  39. «فقط استقلال وپرسپولیس در تهران می‌مانند؟!». آفتاب نیوز، ۶ اسفند ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  40. «برای فوتبال پاس و آرزوهایش؛ به تو دلخوش هستیم، قلبمان را نشکن». روزنامه هگمتانه، ۲۰ آبان ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  41. امینی، مسعود. «تعارف کردن تاج خار». روزنامه اعتماد، ۳ تیر ۱۳۸۶ شماره 1424. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  42. اسماعیلی، میثم. «رویاهای مرد کروات در هگمتانه». روزنامه جام جم، ۷ خرداد ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  43. «یحیی‌زاده: سرعت انتقال امتیاز پاس فوق تصور بود!». روزنامه اعتماد ملی، ۲۸ تیر ۱۳۸۶ شماره 416. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  44. «انتقال پاس به همدان فواید بسیاری برای استان داشته‌است». خبرگزاری فارس، ۲۴ تیر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  45. «اولیایی: پاس برای همیشه منتقل شد». سرمایه.نت، ۲۴ تیر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  46. «هیئت فوتبال همدان اعلام کرد انتقال باشگاه پاس به تهران کذب است». وبگاه رسمی باشگاه پاس همدان، ۲۰ فروردین ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  47. رسولی، «سقوط تدریجی قهرمان آسیا: پاس در انتهای جدول ليگ دسته اول چه می‌كند؟».
  48. شهزادی، واژه‌نامه پازند، ۱۰۳. ← پاس
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ فرهنگ فارسی معین. ← پاس pās
  50. «از بازی با کاور تا انتقال بازیکنان پاس با تاکسی به ورزشگاه!». خبرگزاری تابناک، ۱۶ بهمن ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۸۸. 
  51. «چهل حدیث ورزشی». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علمیه خواهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۸۸. 
  52. «مدعی‌العموم وارد می‌شود». روزنامه همشهری، دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۳؛ شماره ۳۳۶۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ تیر ۱۳۸۸. 
  53. وزیری، شهرام. ««پاس» و حوصله 44 ساله فوتبال ما». روزنامه اعتماد، ۲ تیر ۱۳۸۶؛ شماره 1423. صفحه ۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ تیر ۱۳۸۸. 
  54. یونسی‌پور، پیام. «شناسنامه‌شان مخدوش شد». روزنامه جام جم، ۳ تیر ۱۳۸۸؛ شماره 2592. صفحه 13. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ تیر ۱۳۸۸. 
  55. «اسامی بازیکنان تیم پاس تهران (هفته 1 فصل ۸۴-۸۳)». وبگاه رسمی باشگاه فرهنگی ورزشی سپاهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ تیر ۱۳۸۸. 
  56. «هیات منصفه سازمان لیگ فوتبال یک امتیاز از تیم پاس تهران کسر کرد». خبرگزاری فارس، ۱ فروردین ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۸۸. 
  57. در گل‌ها و بازی‌ها، تنها بازی‌های لیگ برتر فوتبال ایران شماریده شده‌است.
  58. «پایان لیگ برتر فوتبال؛ پاس قهرمان شد». روزنامه همشهری، سه‌شنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۳۸۳، شماره ۳۳۶۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲. 
  59. Fujioka, “Afro-Asian Club Championship”, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation.
  60. رمضانی، ۱۸۸.

منابع[ویرایش]

فارسی
انگلیسی

بازنشر و ترجمه مقاله بالا به زبان فارسی: «فوتبال ايران به قلم فردوسی‌پور در ورلدساکر». ترجمهٔ رشید سعدلو. خبرگزاری دانشجویان ایران، ۳۰ مهر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ جولای ۲۰۱۲.  


پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ باشگاه فوتبال پاس تهران موجود است.
پیشین:
پرسپولیس
جام تخت جمشید
۱۳۵۵
۱۳۵۶
نخستین و دومین قهرمانی
پسین:
ناتمام ماند
پیشین:
تشکیل نشده‌بود
جام آزادگان
۱۳۷۰
۱۳۷۱
سومین و چهارمین قهرمانی
پسین:
سایپا
پیشین:
پرچم عربستان سعودی الهلال
جام باشگاه‌های آسیا
۱۹۹۳
نخستین قهرمانی
پسین:
پرچم تایلند تای‌فارمرز بانک
پیشین:
سپاهان
لیگ برتر
۸۳-۱۳۸۲
پنجمین قهرمانی
پسین:
فولاد