بازاریابی شبکه‌ای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بازاریابی شبکه‌ای

بازاریابی شبکه‌ای (NM مخفف Network Marketing)، به معنی تجارت شبکه‌ای یا شیوه فروش مستقیم (MLM مخفف Multi Level Marketing)[۱] به معنی بازاریابی چندسطحی [۲][۳] نوعی شیوهٔ فروش است که در آن کمپانی‌ها محصولات خود را بدون تبلیغات و بدون واسطه به فروش می‌رسانند، و مشتریان پس از خرید در صورت تمایل می‌توانند محصولات کمپانی را بازاریابی کنند و سود بگیرند. درآمد در بازاریابی شبکه‌ای هم در ازای فروش مستقیم کالا و هم در ازای فروش از طریق زیرمجموعه کسب می‌شود.[۴][۵][۶]

در بازاریابی شبکه‌ای، بازاریاب‌ها بصورت «تبلیغات کلامی» یا «تبلیغات چهره به چهره» اقدام به فروش محصولات کمپانی می‌کنند. سر و کار فعالان فروش شبکه‌ای با قانون، و رصد و پیگیری آن[۷] بدلیل شباهت این نوع از فروش، با گلدکوئست می‌باشد. بازاریابی شبکه‌ای در ایران قانونی است.[۸][۹][۱۰][۱۱]

تاریخچه[ویرایش]

  • ایدهٔ بازاریابی شبکه‌ای از فرمول تصاعد گرفته شد، که در صدهٔ ششم ق. م. توسط فیثاغورس و در صدهٔ سوم ق. م. توسط اقلیدس در کتاب معروف «مقدمات» به جهان معرفی شد.
  • جی. پل گتی، ثروتمند ترین مرد امریکایی در سال ۱۹۵۷ میلادی بود، و برای اولین بار اعلام کرد که «من ترجیح می‌دهم که از ۱٪ تلاش صد نفر استفاده کنم تا اینکه از ۱۰۰٪ تلاش خودم».[۱۲] این ایده که اهرم زدن نام دارد، امروزه پایه‌گذار فلسفهٔ بازاریابی شبکه‌ای شده‌است.[۱۳][۱۴]
  • اولین بار، یک شرکت دوچرخه سازی در روسیه از این ایده استفاده کرد و برنامه‌ای ترتیب داد که مشتریان با پرداخت ۱۰ روبل بجای ۵۰ روبل صاحب دو چرخه شوند اگر چهار مشتری دیگر نیز معرفی کنند. ولی فروش کمپانی بسرعت به اشباع رفت.[۱۵] در روسیه به آن شرکت بهمنی و در فرانسه به آن گلولهٔ برفی لقب دادند و صد در صد تقلب و کلاهبرداری تلقی شد. از آن پس، سیاستمداران، اقتصاد دانان و جامعه شناسان زیادی بدنبال پیدا کردن راهی بودند که از این ایده به نفع همه استفاده کنند.
  • اولین کمپانی که بطور رسمی فعالیت بازاریابی چند سطحی را در سال ۱۹۳۰ آغاز کرد، کمپانی ویتامین کالیفرنیا بود که نام خود را در سال ۱۹۳۹ به نوترالایت تغییر داد و امروزه محصولات خود را از طریق کمپانی اموی به فروش می‌رساند.[۱۶][۱۷][۱۸]

تفاوت بازاریابی شبکه‌ای با شرکت های هرمی[ویرایش]

به گفتهٔ کمیسیون تجارت فدرال امریکا (FTC)، شرکت هرمی شرکتی ست که به اعضایش حق کمیسیون می‌دهد تا افراد جدید را وارد کنند. شرکت‌های هرمی محصولی را نمی‌فروشند و پولهای مشتریان را در یکجا جمع می‌کنند و با آن کاری انجام نمی‌دهند و در اکثر کشورهای دنیا از جمله ایران غیر قانونی هستند، چون در ازای جذب افراد پول می‌دهند و بطور اجتناب ناپذیر فرو خواهند پاشید و وقتی هرم فروپاشی کند، بجز عده‌ای که در بالای هرم هستند همه دست خالی می‌مانند یا بعبارتی پول خود را می‌بازند.[۱۹][۲۰]

FTC می‌گوید داشتن محصول، قانونی بودن شرکت را تعیین نمی‌کند. بعضی از شرکت‌های هرمی برای ردگم کردن، خود را شرکت ام‌ال ام معرفی کرده و محصولی را در پلان خود قرار می‌دهند ولی چون هدفشان فروش محصول نیست، قیمت آن بسیار بالاتر از بازار آزاد خواهد بود، یا اینکه دریافت محصول در آن شرکت‌ها مشروط به فعالیت در پلان تجاری شان است که برای کسانیکه نمی‌خواهند یا نمی‌توانند مشتری پیدا کنند، پول از دست می‌رود. دو مشخصه بارز کمپانی‌های هرمی:

  • انبار کردن کالا
کمپانی مشتریان را وادار می‌کند که تعداد هر چه بیشتری کالا (عموماً با قیمت بسیار بالایی) بخرند تا در آمد بیشتری داشته باشند، حتی اگر نتوانند آن کالاها را به مصرف برسانند. در این صورت افراد رأس هرم سود هنگفتی می‌کنند در حالیکه محصول چندانی را به بازار ارائه نکرده‌اند و محصولات در زیرزمینها انبار شده‌اند.
  • عدم خرده فروشی (فروش جزء به مردم)
بدلیل کیفیت پایین محصولات و هزینهٔ بالای آنها، در اغلب شرکت‌های هرمی محصولات فقط بین اعضای داخل هرم توزیع می‌شود، نه بین مردم عادی بیرون از هرم.[۲۱][۲۲]

بازاریابی شبکه‌ای در جهان[ویرایش]

  • به گفته حسن رادمرد (معاون بازرگانی داخلی وزارت صنعت، معدن و تجارت) اجرای طرح بازاریابی شبکه‌ای به عنوان یکی از مدل‌های نوین شبکه توزیع در بسیاری از کشورها اجرا شده وآثار خوبی را به همراه داشته است.[۲۳]
  • حسن رادمرد: گردش مالی سالانه شرکت‌هایی که در زمینه بازاریابی شبکه‌ای در دنیا فعالیت دارند، ۱۳۰میلیارد دلار است و بیشترین حجم فروش نیز مربوط به آمریکای شمالی است. در حال حاضر به ترتیب کشورهای آمریکای شمالی، چین[۲۴][۲۵]، کشورهای اروپایی از جمله آلمان و ایتالیا و ژاپن در زمینه بازاریابی شبکه‌ای سردمدار هستند.[۲۶]
  • این نوع تجارت قریب به ۷۰ سال می باشد که در بیش از ۱۵۵ کشور در جهان به ویژه کشورهای اروپایی توانسته است به فعالیت بپردازد و فرهنگ اقتصادی خاصی را به ارمغان بیاورد و امروزه تجارت بیش از ۳۰۰۰ شرکت بازاریابی شبکه ای در ایالات متحده، کانادا، مکزیک، انگلستان، اروپا، استرالیا، زلاندنو، ژاپن، برزیل[۲۷] و کشورهای اقیانوس آرام مشغول فعالیت می باشند. مالزی به تنهایی بیش از ۸۰۰ شرکت بازاریابی شبکه ای فعال دارد. گزارش شده است که بازاریابی شبکه ای در سطح بین المللی یک صنعت ۱۰۰ میلیارد پوندی را تشکیل می دهد که از شرکتهای زیر مجموعه (NYSE) New Yourk Stock Exchange و Fortune500 تشکیل شده است.

در کشور چین که به تازگی فروش مستقیم چند سطحی در آن کشور قانونمند شده است ،هم اکنون بعد از گذشت ۵ سال از نظر میزان فروش از طریق این شیوه ، این کشور در رتبه سوم بعد از کشور آمریکا و ژاپن قرار گرفته است.بر اساس گزارش china daily در چهاردهمین نشست آکادمیک که توسط پروفسور Chen Derfa در رابطه با فروش مستقیم چند سطحی که در پکن برگزار شد وضعیت این حرفه را بعد از گذشت ۵ سال مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

طبق آمار «انجمن فروش مستقیم» هر هفته بیش از ۱۵۰،۰۰۰ نفر از مردم دنیا به شرکت های بازاریابی شبکه ای می پیوندند! دو درصد از جمعیت آمریکا و به همین میزان در استرالیا و آفریقای جنوبی به کار بازاریابی شبکه ای مشغول اند. در این میان، بازاریابی شبکه ای ۱% جمعیت بریتانیا و مکزیک، ۳ % جمعیت ژاپن و ۴% جمعیت کانادا را به خود مشغول کرده است. در تایوان که یکی از فعالترین کشور های دنیا در زمینه بازاریابی شبکه ای به حساب می آید، ۸% از جمعیتش شاغل در این تجارت هستند.[۲۸]

قانونی بودن بازاریابی شبکه‌ای[ویرایش]

در حال حاضر، قوانین و مقررات فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در اکثر کشورها معین شده‌اند. ولی هیچ ارگان مشخصی وجود ندارد که مشخص کند یک کمپانی خاص هرمی یا شبکه ایِ قانونی است.[۲۹] اما در ایران، قانونی یا غیر قانونی بودن یک شرکت بازاریابی شبکه ای را وزارت صنعت، معدن و تجارت مشخص می کند.[۳۰]

از نگاه FTC، BBB، AG کمپانیی که بیشتر به جذب بازاریاب می‌پردازد تا فروش محصول به مردم عادی، هرمی و غیر قانونی است.[۳۱]

در سال ۱۳۸۸ روزنامهٔ ایران بازاریابی شبکه‌ای را قانونی اعلام کرد[۳۲] و از آن پس وزارت بازرگانی قوانین و مقررات فعالیت در بازاریابی شبکه‌ای، و مرز بین فعالیت شبکه‌ای را با فعالیت هرمی مشخص؛ و سایت رسمی کمیته بازاریابی شبکه‌ای را راه‌اندازی کرد.[۳۳] وزارت بازرگانی، دستورالعمل نحوه صدور مجوز و نظارت بر فعالیت شرکتهای بازاریابی شبکه‌ای را در ۱۲ ماده و ۸ تبصره تصویب و ابلاغ کرد. و از شرکت‌های متقاضی، برای تحویل درخواستشان بر اساس دستورالعمل مصوب شده دعوت نمود؛[۳۴] این درخواست‌های صدور مجوز در کمیته نظارت با حضور نمایندگان وزارت بازرگانی، وزارت اطلاعات و دادستانی کل کشور و نیروی انتظامی مورد بررسی قرار گرفت.[۳۵] تا تاریخ ۱۳۹۱/۹/۷ هشتاد شرکت تقاضای مجوز کردند،[۳۶] که از این تعداد، ۸ شرکت توانستند مجوز دریافت کنند.[۳۷]

همچنین "دستورالعمل تاسیس و نحوهٔ فعالیت و نظارت بر شرکت های بازاریابی شبکه ای" در یک مقدمه، چهار فصل، ۴۴ ماده و ۱۳ تبصره تهیه و در جلسه مورخ ۱۳۹۱/۷/۲ به تصویب معاونت توسعه بازرگانی داخلی رسید.[۳۸]

در رسانه ها[ویرایش]

مستند شوق، مستندی در سه قسمت است که از طریق شبکه تهران پخش شده و به بررسی ویژگی ها و تاثیرات مثبت بازاریابی شبکه ای در کشور از زبان شخصیت های دست اندرکار می پردازد.[۳۹][۴۰][۴۱] همچنین در برنامه ای زنده از شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران قانونی بودن "بازاریابی شبکه ای" تائید می شود.[۴۲]

بازاریابی شبکه‌ای از دیدگاه دینی[ویرایش]

نوع درآمد در بازاریابی شبکه‌ای، خطی نیست و بلکه انفعالی است. در اینگونه مشاغل، فرد در ابتدا باید زحمت بسیاری بکشد و در آمد اندکی داشته باشد تا در شرایط خاصی پس از چند مرحله، امید به درآمد داشته باشد. از نظر برخی مراجع تقلید، بازاریابی شبکه‌ای جایز نیست، [۴۳] اما از نظر برخی دیگر، جایز است.[۴۴][۴۵]

  • محمدرضا نکونام: "به صورت کلی بازاریابی شبکه ای که مفاد قرارداد آن مورد رضایت طرفین باشد و شرطی غیر شرعی مورد الزام قرار نگرفته باشد اشکال ندارد."[۴۶]

سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم می نویسد: یکی از مسائل سؤال برانگیز و در عین حال جنجالی این است که چرا یک توزیع­ کننده از فروش زیر مجموعهٔ خود، پورسانت دریافت می کند؟ در واقع سؤال این است که چرا یکی بفروشد و دیگری از فروش وی پورسانت بگیرد؟

در یک شرکت بازاریابی شبکه ای موضوعی تحت عنوان «کار تیمی» مطرح است و این نحوۀ همکاری و کار تیمی، بازاریابی شبکه ای را از دیگر انواع فروش و بازاریابی متمایز می کند.

سیاست های قانونگذاران و همچنین سیاست های قراردادی و اخلاقی شرکت های بازاریابی شبکه ای، به گونه‌ای است که افراد بالاسری اعضای زیر مجموعهٔ خود را آموزش مستمر و گام به گام داده و حمایت متداوم در فروش و مجموعه­ سازی می کنند. در واقع علت استحقاق یک بالاسری جهت دریافت پورسانت از فروش زیر مجموعه خود، حمایت و آموزش مستمر آن هاست.[۴۷]

اشباع چیست؟ آخرین نفرات چه می‌شوند؟[ویرایش]

اشباع به مرحله یا زمانی گفته می‌شود که پلن یک کمپانی (چه هرمی، چه شبکه‌ای) جامعه را فرا بگیرد و بازاریابان یا نمایندگان مستقل دیگر نتوانند مشتری پیدا کنند. اگر چنین اتفاقی بیفتد درصد زیادی از فعالان که در کف مجموعه هستند ناکام می‌مانند. عوامل مختلفی وجود دارند که بر اشباع تاثیر می‌گذارند:

  • پلن در آمد زایی
  • سرعت رشد شاخه‌ها
  • قیمت محصولات
  • تنوع و محبوبیت محصولات
  • سرعت رشد جمعیت[نیازمند منبع]

ibazaryabi می گوید: اشباع به مرحله‌ای گفته می‌شود که بازاریابی شبکه‌ای کل جامعه را فرا بگیرد و بازاریابان دیگر نتوانند مشتری پیدا کنند و این روند را ادامه دهند. اگر چنین اتفاقی بیفتد بسیاری از فعالان که در سطح پائین قرار دارند ضرر خواهند کرد. اما در حقیقت اشباع در بازاریابی شبکه‌ای غیرممکن است زیرا تعداد انسان‌ها نامتناهی است و هر روز افراد جدیدی متولد می‌شوند در نتیجه بازاریابان خواهند توانست افراد جدیدی را به مجموعه اضافه کنند. Tim Sales بازاریاب شبکه‌ای در zig ziglar استدلال جالبی ارائه کرده است. او می‌گوید: ” آیا شما می‌دانید چه تعداد از افراد یخچال ندارند؟ نه؟ آیا این بدین معنی است که جنرال الکتریک فروش یخچال را متوقف کند؟”.[۴۸]

karafarin24 می گوید: اشباع به معنی واقعی هيچگاه اتفاق نمی افتد اما زمانی می رسد که بيشتر افراد حلقه تاثيرگذاری فرد (Circle of Influence)، يا در شبکه مزبور عضو شده و يا مخالف عضويت در شبکه هستند. در اين حالت جذب يک فرد جديد در زيرمجموعه فرد، مستلزم تلاش زيادتر و در واقع هزينه فرصت بيشتر است و لذا در اين حالت، تعداد زيادی از افراد دست از تلاش می کشند. خود اين امر باعث افزايش عدم تعادل در سامانه می شود، زيرا بسياری از افراد که در حالت عادی به تلاش برای متعادل کردن مجموعه نامتعادل خود ادامه می دهند، در اين حالت دست از تلاش کشيده و مجموعه خود را رها می کنند. شرکت نيز صرفا پورسانت قسمت متعادل سامانه را به افراد می پردازد و در عين حال از طريق فعاليت افراد باقی مانده به فروش محصولات خود ادامه می دهد. با توجه به اينکه هر سال افراد بالای ۱۸ سال به عنوان مشتريان بالقوه جديد، قابل جذب در سامانه هستند، اشباع به معنی واقعی هيچگاه اتفاق نمی افتد اما رشد کند از عوامل تشديد عدم تعادل در سامانه است.[۴۹]

ام ال مارکتینگ می گوید: نکته ای که وجود دارد این است که تجربه نشان داده سرعت رشد نتورک هیچگاه به سرعت رشد جمعیت نمی رسد. برای مثال در کشور آمریکا که از پیشتازان بازاریابی چند سطحی در جهان است هنوز هم نتورک به مرحله ی اشباع نرسیده و سرعت رشد جمعیت از رشد نتورک بیشتر است.[۵۰]

پایداری شرکت‌های شبکه‌ای[ویرایش]

به گفتهٔ ریچارد پو در کتاب موج چهارم، قدرت کمپانی‌های شبکه‌ای در پنج سال اول کاری مشخص می‌گردد. یک کمپانی در ۲ سال اول فعالیت خود، بیش از ٪۵۰ احتمال شکست دارد و کمپانیی که ۵ سال به تعهدات خود عمل کند، احتمال شکستش به ۱٪ خواهد رسید.[۱۶] به گفتهٔ مقاله‌ای از usatoday، برای بازاریاب‌های ایم وی، پول در آوردن از بازاریابی چند سطحی بسیار سخت است، اگر نگوییم غیر ممکن است.[۵۱]

راهکار پیشنهادی FTC پیش از ورود[ویرایش]

بهتر است پیش از ورود به بازاریابی شبکه‌ای، موارد زیر انجام شود:

  • گرفتن سابقه کمپانی
  • تحقیق دربارهٔ محصولات
  • پرسش و پاسخ دربارهٔ پلن و موفقیت
  • کشف مرزها و محدودیت‌ها
  • ارتباط برقرار کردن با بالا سری‌ها و گرفتن آدرس و شماره تلفن
  • مشورت گرفتن از وکیل یا مشاور حقوقی که در سیستم نباشد (ذینفع نباشد)
  • زمان بگذارید. سریع تصمیم نگیرید و قرارداد نبندید تا مدتی فکر کنید.
  • ببینید که این کار بدرد شما می‌خورد؟ با بالاسری‌ها درباره وقت گذاشتن و هزینه‌های جانبی بپرسید.[۵۲][۵۳]

کتاب شناسی[ویرایش]

  • از سير تا پياز بازاريابی شبكه‌ای[۵۴]
  • اولين ميليون دلار خود را در بازاريابی شبكه‌ای كسب كنيد[۵۵]
  • بازاريابی شبكه‌ای[۵۶]
  • بازاريابی شبكه‌ای (Network marketing)، يا، كلاهبرداری مرموز[۵۷]
  • بازاريابی شبكه‌ای: بايدها و نبايدها[۵۸]
  • بازاريابی شبكه‌ای: حقه اقتصادی، يا، فعاليت اقتصادی[۵۹]
  • بازاريابی شبكه‌ای: شبكه‌ساز ايرانی (رموز موفقيت در بازاريابی شبكه‌ای[۶۰]
  • بررسی علمی و حقوقی بازاريابی شبكه‌ای[۶۱]
  • حقوق بازاريابی شبكه‌ای[۶۲]
  • رموز موفقيت در بازاريابی شبكه‌ای (نتورك ماركتينگ)[۶۳]
  • علم بازاريابی شبكه‌ای[۶۴]
  • فقه و بازاريابی چند سطحی همراه با فتوای مراجع تقليد و قوانين شركت‌های بازاريابی شبكه‌ای و هرمی[۶۵]
  • معيارهای علمی برای ارزيابی شركت‌های بازاريابی شبكه‌ای[۶۶]

منابع[ویرایش]

  1. Job Bank USA. «What is MLM?». 
  2. همت نیوز. «همت نیوز». 
  3. ویستا. «ویستا». 
  4. تعریف نتورک مارکتینگ ورکس از بازاریابی شبکه‌ای
  5. تعریف وایزگیک از بازاریابی چند سطحی
  6. تعریف FirstClassMLM از بازاریابی شبکه‌ای
  7. خبرگزاری مهر. «فرآیند کاری شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای رصد و پیگیری می‌شود». 
  8. خبرگزاری فارس. «8 شرکت بازاریابی شبکه‌ای مجوز فعالیت گرفتند». 
  9. تابناک. «8 شرکت بازاریابی شبکه‌ای مجوز فعالیت گرفتند». 
  10. ایسنا. «شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای مجوز فعالیت گرفتند». 
  11. خبر آنلاین. «گلدکوئست قانونی شد». 
  12. نقل قول از جان پل گتی
  13. توضیح wiki.answers.com دربارهٔ اهرم زدن
  14. توضیحات ام‌ال ام سکرتس دربارهٔ ایدهٔ اهرم از جان پل گتی
  15. شبكه رشد. «دوچرخه فروشی در زمان روسیه تزاری!». 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ پو، ریچارد. موج چهارم: بازاریابی شبکه‌ای. Prima Publishing. 1999. ایالات متحده امریکا. ISBN 0-7615-1752-9
  17. تاریخچهٔ شرکت نوترالایت
  18. نحوه پیدایش نوترالایت
  19. تعریف شرکت‌های هرمی و مشخصات آنها توسط وایز گیک
  20. تعریف و نحوه درک تفاوت شرکت‌های هرمی با دیگر پلن‌ها
  21. ساختار هرمی بازاریابی شبکه‌ای - سایت مخالف با این شغل
  22. تعریف صنعت بازاریابی چند سطحی و تفاوت با پلن هرمی توسط وایزگیک
  23. دنیای اقتصاد. «بازاریابی شبکه‌ای برای کاهش قیمت‌ها». 
  24. سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم. «بازاریابی شبکه ای در چین». 
  25. سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم. «چین و شرکت های فروش مستقیم». 
  26. خبرگزاری مهر. «فرآیند کاری شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای رصد و پیگیری می‌شود». 
  27. سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم. «فروش مستقیم در برزیل». 
  28. پایگاه خبری تحلیلی همت نیوز. «بازاریابی شبکه ای، فروش مستقیم و حذف دلال ها». 
  29. «ایم وی بعنوان شرکت هرمی به دادگاه کشیده شد. این سایت حامل متن کامل پرونده شماره 3:07-cv-00201-EMC دادگاه کالیفرنیا در ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۰۷ می‌باشد». 
  30. وزارت صنعت، معدن و تجارت. «مدارک لازم جهت اخذ مجوز بازاريابی شبکه ای». 
  31. profitclinic. «Frequently Asked Questions about MLM». 
  32. روزنامه ایران مبنی بر قانونی شدن بازاریابی شبکه‌ای
  33. تابناک. «راه‌اندازی سایت رسمی کمیته بازاریابی شبکه‌ای». 
  34. خبر آنلاین. «گلدکوئست قانونی شد». 
  35. تبیان. «شرکت‌های «بازاریابی شبکه‌ای» با «شرکت‌های هرمی» چه تفاوتی دارند؟». 
  36. ایرنا. «۸۰ شرکت متقاضی راه اندازی شبکه بازاریابی هستند». 
  37. تابناک. «۸ شرکت بازاریابی شبکه‌ای مجوز فعالیت گرفتند». 
  38. وزارت صنعت، معدن و تجارت. «دستورالعمل تاسیس و نحوهٔ فعالیت و نظارت بر شرکت های بازاریابی شبکه ای». 
  39. آپارات. «مستند شوق ۱ پخش شده از شبکه ۵ تهران». 
  40. آپارات. «مستند شوق ۲ پخش شده از شبکه ۵ تهران». 
  41. آپارات. «مستند شوق ۳ پخش شده از شبکه ۵ تهران». 
  42. آپارات. «بازاریابی شبکه ای قانونی شبکه یک». 
  43. مركز ملی پاسخگويی به سوالات دينی. «بازاریابی شبکه ای». 
  44. پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی نکونام. «استفتائات». (آخر صفحه). 
  45. سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم. «مشروعیت پورسانت های دریافتی». 
  46. پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی نکونام. «استفتائات». (آخر صفحه). 
  47. سایت اطلاع رسانی فروش مستقیم. «مشروعیت پورسانت های دریافتی». 
  48. مشاوره بازاریابی و آموزش بازاریابی ، تبلیغات و فروش. «تصورات نادرست بازاریابی شبکه‌ای». 
  49. کارآفرین 24: اتاق فکر تجارت ایران. «بازاريابی شبکه‌ای (MLM) در ایران وجهان (قسمت سوم)». 
  50. ام ال مارکتینگ. «بازاریابی شبکه ای چیست؟». 
  51. O'Donnell, Jayne (February 10, 2011). "Multilevel marketing or 'pyramid?' Sales people find it hard to earn much". USAToday (Gannett Company). Retrieved April 5, 2011. 
  52. نحوه تحقیق پیشنهاد شده توسط FTC
  53. آیا آدم عاقل وارد چنین کاری می‌شود؟ توضیحات دیوید وود (منتقد بازاریابی شبکه‌ای و دوست «مارک یارنل») درباره سختی‌های نتورک مارکتینگ و اینکه آیا اصلاً عاقلانه است که این کار را شروع کنیم
  54. کتاب. «از سير تا پياز بازاريابی شبكه‌ای». 
  55. کتاب. «اولين ميليون دلار خود را در بازاريابی شبكه‌ای كسب كنيد». 
  56. کتاب. «بازاريابی شبكه‌ای». 
  57. کتاب. «بازاريابی شبكه‌ای (Network marketing)، يا، كلاهبرداری مرموز». 
  58. کتاب. «بازاريابی شبكه‌ای: بايدها و نبايدها». 
  59. کتاب. «بازاريابی شبكه‌ای: حقه اقتصادی، يا، فعاليت اقتصادی». 
  60. کتاب. «بازاريابی شبكه‌ای: شبكه‌ساز ايرانی (رموز موفقيت در بازاريابی شبكه‌ای». 
  61. کتاب. «بررسی علمی و حقوقی بازاريابی شبكه‌ای». 
  62. کتاب. «حقوق بازاريابی شبكه‌ای». 
  63. کتاب. «رموز موفقيت در بازاريابی شبكه‌ای (نتورك ماركتينگ)». 
  64. کتاب. «علم بازاريابی شبكه‌ای». 
  65. کتاب. «فقه و بازاريابی چند سطحي همراه با فتوای مراجع تقليد و قوانين شركت‌های بازاريابی شبكه‌ای و هرمی». 
  66. کتاب. «معيارهای علمی برای ارزيابی شركت‌های بازاريابی شبكه‌ای». 

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]