بابک پدر اردشیر

برای دیگر کاربردها، بابک (ابهام‌زدایی) را ببینید.

بابک (به پارسی میانه: پاپک یا پابگ)‏ حاکم ایالت پارس در اوایل قرن ۳ میلادی؛ بنابر برخی گزارش‌ها، پدر اردشیر بنیانگذار سلسله ساسانی و برپایهٔ برخی دیگر از گزارش‌ها پدر مادر اردشیر بوده‌است. او پیش از سلطنت اردشیر حکمرانی داشته و شهربابک از بناهای اوست و هنوز در حوالی کرمان معمور است.

تاریخ

بنابر شرحِ کتیبهٔ شاپور یکم در نقش رستم، بابک شاهی محلی معرفی شده‌است. محل اسقرار حکومت بابک، اصطخر بود؛ همچنین به استناد گزارش طبری از زندگی بابک، وی حاکم خیز [ناحیه‌ای در جنوب اصطخر، در کنارهٔ دریاچهٔ نمک باختگان] بود. براساس ستون‌نبشته‌های بیشاپور (که به پارسی میانه نوشته شده) می‌توان دریافت که وی در حدود سال‌های ۲۰۵–۲۰۶ میلادی علیه فرادستان پارتی خود شورید.

بنابر روایت طبری، بابک فرزند ساسان —متولی معبد آناهیتا در اصطخر— و رامبهشت —زنی از خاندان حاکم بازرنگی— بود. طبری چنین می‌گوید که بابک در هنگام تولد موی بلند می‌داشت که این را نشانهٔ «بخت بلند» دانستند. در هنگام هفت سالگی اردشیر، بابک از حاکم وقت که گوچهر از خاندان بازرنگی نام داشت، درخواست که فرزندش اردشیر را برای پروردن نزد حاکم دارابگرد [که تیری نام داشت] بفرستد. چندی بعد اردشیر پس از مطیع ساختن چندین حاکم محلی، با نوشتن نامه به بابک از وی درخواست که علیه گوچهر بازرنگی بشورد و بابک نیز چنین کرد و گوچهر را بکشت. سپس بابک از اردوان پنجم، شاهنشاه اشکانی درخواست که تاج‌وتخت گوچهر را به فرزندش شاپور دهد که اردوان از پذیرش این درخواست سرباز زد و اندکی بعد بابک مُرد و پسرش شاپور بر جای پدر بر تخت نشست.

به هر روی، بابک احتمالاً در دوران پادشاهی بلاش پنجم سراسر ایالت پارس را زیر فرمان خود متحد ساخت. بنابر برخی منابع مانند کتیبهٔ شاپور بر ستونی در بیشاپور، در حدود سال ۲۰۵ و یا برپایهٔ برارودی دیگر سال ۲۰۸ میلادی، اتفاق مهمی حدوث می‌کند که مبدأ تاریخ ساسانی قرار می‌گیرد. به‌سبب نبود منابعی برای بررسی دقیق این اتفاق، چندین حدس پیرامون این تاریخ زده شده‌است. شاید در این تاریخ بابک پادشاهی که در ایالت پارس حکومت می‌رانده را برانداخته‌بود و یا در این تاریخ استقلال خود را از پارتیان اعلام داشته‌بود.

منابع دربارهٔ بابک

تا به اکنون هیچ سکه‌ای که بتوان ضرب شدنش را به بابک نسبت داد یافت نشده‌است و سکه‌هایی هم که نام بابک و اردشیر بر روی او می‌باشند؛ احتمالاً به‌دست اردشیر ضرب شده‌است. غیر از نام او بر روی سکه‌ها و متون متاخرتر، هیچ منبعی که هم عصر بابک باشد وجود نمی‌دارد. کاملترین گزارشی که از زندگی بابک در دست است، روایت طبری‌ست که آن هم احتمالاً برگرفته از خداینامه و یا دیگر تاریخ‌های رسمی گردآوری شده ی متاخرتر به‌دست ساسانیان است. با اینکه گزارش طبری مفصلترین و با جزئیاتترین روایت پیرامون زندگانی بابک می‌باشد، لیکن راستی‌آزمایی آن ناشدنی‌ست.

نسبت بابک با ساسان

نوشتار اصلی: اختلاف پیرامون نسبت بابک با ساسان

پیرامون نسبت بابک با ساسان، سندهای تاریخی متفاوت با محتوایی بعضاً متضاد وجود می‌دارد. طبری و دیگر مورخین اسلامی، ساسان را پدر بابک دانسته ولی برخی دیگر از اسناد تاریخی مانند کارنامهٔ اردشیر بابکان و شاهنامهٔ فردوسی، ساسان را داماد بابک می‌دانند.

منابع

دانشنامه

• Frye, R. N. “BĀBAK”. In Encyclopædia Iranica. vol. 3. New York: Bibliotheca Persica Press, 1989. 298-299. Archived from the original on ۱۷-۱۲-۲۰۱۱. Retrieved ۱۷-۱۲-۲۰۱۱. 

کتاب‌ها

• فرای، ریچارد. تاریخ ایران کمبریح. ج. سوم، قسمت اول. ترجمهٔ حسن انوشه. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۲. شابک ‎۶-۰۰۲۳-۰۰-۹۶۴-۹۸۷.