باباشاه اصفهانی

بابا شاه اصفهانی معروف به باباشاه عراقی، ملقب به رئیس الرؤسا معاصر شاه عباس صفوی و از معروفترین خوشنویسان سده دهم بوده و تا آن زمان کسی به درجهٔ او نرسیده بوده است.

زندگی

برخی او را از مردم کوهپایه عراق دانسته‌اند که در اصفهان نشو و نما یافته. باباشاه در اصفهان به انزوا می‌گذرانید و جز با اهل حال با کسی تکلم نمی‌کرد مگر بحسب ضرورت و از روی کدورت. او مردی موحد و سالکی مجرد، طالب کمالات و صاحب حالات بود. به سبب اخلاق درویشانه از نزدیکی با سلاطین و امرا پرهیز می کرد و روزگار را در گوشه نشینی به کتابت می گذرانید. اجرت هر هزار سطر کتابت او، گویا سه تومان بوده است. باباشاه را شاگرد سید احمد مشهدی دانسته‌اند بعضی از تذکره‌ها نیز او را شاگرد میرعلی هروی (متوفی ۹۵۲) دانسته‌اند، ولی با ملاحظه سال وفات و عمر کوتاه او این ادعا از نظر تاریخی درست به نظر نمی آید.

باباشاه در جوانی به سال ۹۹۶ در مسافرتی که به عراق داشته در بغداد کشته شده است و همانجا دفن گردید.

خوشنویسی

باباشاه در عصر خود از مشهورترین خطاطان بوده است و خطش را به «عذوبت» و پختگی و لطافت ستوده‌اند و نوشته‌های او را «به قیمت اعلی» می‌خریدند. خطهایی که از باباشاه به یادگار مانده همگی در نهایت قدرت و ملاحت و شیوایی است و کمتر کسی تا کنون در خوشنویسی به او ترجیح داده شده است. بسیاری معتقدند که باباشاه پس از میرعماد بهترین نستعلیق‌نویس است.

لطافت خطش را در درجهٔ اعجاز و حسن خطش را خداداد دانسته‌اند. مؤلف تاریخ عالم آرای عباسی او را از بزرگترین استادان نستعلیق زمان شاه طهماسب صفوی دانسته است. رساله منثور «آداب‌المشق» که درباره خوشنویسی است و برخی آن‌را به میرعماد منسوب کرده‌اند اثر اوست و نسخه اصل آن در کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود.

شعر

باباشاه شعر نیز می سروده و تقی اوحدی نوشته است که «حالی » تخلص می کرده است. نمونه هایی از اشعار او در برخی از تذکره‌ها آمده است.

این بیت و رباعی از اوست:

چه دیده‌اند گدایان عشق از در دوست

که هر دو عالم‌شان در نظر نمی‌آید

این بیت زیبا از او است:

ز هر جا بگذرد تابوت من فریاد برخیزد

كه آه این مرده سنگین می‌رود پرآرزو دارد

واحد چو بکثرت آورد روی ظهور		گردد به حجـابات مراتب مستور
تکرار وجود ماست این مرتبه‌ها		مائیم بتکرار خود از خود شده دور

همچنین این سه بیت از اوست:

از واضع خط نسخ تعلیق		بشنو سخنی ز روی تحقیق
بالای الف سه نقطه باید		اما به همان قلم كه آید
یك نقطه بس است گردن با		شش نقطه درازی تن با

آثار

منظومه ای در آداب خوشنویسی بدو نسبت داده اند. رساله آداب المشق نیز که به خطا به میرعماد (متوفی ۱۰۲۴) نسبت داده شده از باباشاه اصفهانی است. این رساله را محمد شفیع براساس نسخه محفوظ در کتابخانه دانشگاه پنجاب چاپ کرده است .

آثار او بین سال‌های ۹۷۷ و ۹۹۴ ه‍.ق دیده شده که بیشتر به قلم کتابت و همگی در نهایت قدرت و شیوایی است. از باباشاه، که به «کتابت » بیش از «قطعه نویسی » گرایش داشت، چند قطعه در کتابخانه‌های ترکیه هست، و نسخه‌های متعددی از آثار ادبی فارسی را که به خطّ اوست در برخی از کتابخانه‌ها می توان یافت.

منابع

• فضایلی، حبیب‌الله. اطلس خط. انتشارات مشعل اصفهان. چاپ دوم، اصفهان۱۳۶۲ش. ص ۴۹۲-۴۹۴
• منوچهرقدسی - دانشنامه چهان اسلام - باباشاه اصفهانی
• بیانی، مهدی. احوال و آثار خوشنویسان. تهران ۱۳۶۳ش
• فرهنگ دهخدا به نقل از ریاض العارفین تالیف رضا قلی‌خان هدایت معروف به لله باشی ص ۴۴
• استادان خط نستعلیق در اصفهان
• اسکندرمنشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران ۱۳۵۰ ش
• امین احمد رازی، هفت اقلیم، چاپ جواد فاضل، تهران ] بی تا.
• عبدالمحمد ایرانی، کتاب پیدایش خط و خطاطان، مصر ۱۳۰۶ ش
• عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران، تبریز ۱۳۴۰ ش، ص ۱۵۰
• هدایت الله سپهر، تذکره خوشنویسان، تهران، بی تا.، ص ۸۷
• احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلی خوانساری، تهران ۱۳۶۶ ش.

پیوند به بیرون

نمونه خط باباشاه اصفهانی