اینترنت در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اینترنت در ایران عبارت است از کلیه جنبه های مرتبط به ایجاد، توسعه و استفاده از شبکه های رایانه ای تحت مجموعه پروتکل اینترنت در ایران که آن را از اینترنت به معنای عام مشخص و متمایز می کند و شامل امور فنی، ساختارهای حقوقی و اداری، دسترسی، خدمات، کاربری و نیز آثار و چالش های ناشی از آن می شود.

اینترنت در ایران در سطح جامعه اکثراً محدود به وب‌گردی و ارتباطات راه‌دور و در دانشگاه‌ها تحقیقات علمی است و تجارت الکترونیک به علت نبود زیرساخت‌ها و قوانین لازم در سطح محدودی ارائه می‌گردد.[۱] در سال ۱۹۹۳، ایران دومین کشوری در خاورمیانه بود که به اینترنت متصل شد.[۲] از آن زمان، تعداد کاربران اینترنت در ایران روند فزاینده‌ای داشته است. اما بر اساس آمار دسامبر ۲۰۱۲ ایران به لحاظ سرعت اینترنت در دسترسی برای کاربران خانگی، در بین ۱۷۸ کشور در جایگاه ۱۶۳ قرار گرفته است و از بین کشورهای خاورمیانه تنها مصر و سوریه رتبهٔ پایین‌تری دارند.[۳] همچنین در فصل اول سال ۲۰۱۳ ایران در بین کشورهای جهان جزء کندترین کشورها در زمینه ارائه اینترنت پرسرعت است. کاربران اینترنت در ایران هم از فیلترینگ اعمال‌شده توسط نهادهای دولتی و هم از فیلترینگ معکوس اعمال‌شده توسط شرکت‌های وابسته به کشورهایی که ایران را تحریم کرده‌اند، رنج می‌برند. همچنین، تولیدکنندگان محتوا در اینترنت طبق قانون موظفند که اطلاعات شخصی خود و ویژگی‌های فنی وب‌گاه خود را نزد دولت ثبت کنند.[۴]

محتویات

پیشینه[ویرایش]

گاهشمار اینترنت در ایران
رویدادهای مهم اینترنت در ایران در گذر زمان
۱۳۶۸ اولین شبکهٔ بیت‌نت در ایران تاسیس شد.
۱۳۷۲ اینترنت همگانی شروع به کار کرد.
۱۳۷۵ ارتباط اینترنت ماهواره‌ای با سرعت ۱۲۸ و سپس ۵۱۲ کیلوبیت در ثانیه ارائه شد.
۱۳۸۳ رساننده‌های خدمات اینترنتی در ایران شروع به کار کردند.
۱۳۸۴ اولین مرکز جامع خدمات کاربردی فناوری اطلاعات و ارتباطات روستایی تاسیس شد.
۱۳۸۵ ستاد ساماندهی پایگاه‌های اینترنتی ایران شروع به کار کرد.
۱۳۸۶ ضریب نفوذ اینترنت در ایران به حدود ۳۴٫۹ رسید.
۱۳۸۶ خدمات اینترنت روی تلفن همراه ارائه شد.
۱۳۸۹ دو درصد کاربرها از اینترنت پرسرعت ای‌دی‌اس‌ال استفاده می‌کردند.
۱۳۸۹ از نظر سرعت اینترت ایران از میان ۱۵۲ کشور در رتبه ۱۴۴ قرار داشت.
۱۳۹۰ ضریب نفوذ اینترنت در ایران به حدود ۴۳ رسید.
۱۳۹۰ شروع به کار شبکه ملی اطلاعات تا ۶ ماه آینده اعلام شد.
۱۳۹۰ شرکت‌های گوگل و شرکت اپل فیلترینگ معکوس را کاهش دادند.
۱۳۹۱ اولین مرحله از اینترنت ملی شروع به کار کرد.
۱۳۹۱ مجموع پهنای باند اینترنت ایران برابر با ۴۶۷ اس‌تی‌ام-۱ بود.
۱۳۹۱ از نظر سرعت اینترنت ایران از میان ۱۷۸ کشور در رتبه ۱۶۳ قرار داشت.

پیش از ایجاد شبکه اینترنت، نسل قبلی شبکه‌های رایانه‌ای جهان‌گستر به نام بیت‌نت در دنیا به کار می‌رفت. به گفتهٔ سیاوش شهشهانی، قائم‌مقام سابق پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، این مرکز در ایران در سال ۱۳۶۸ خورشیدی (معادل ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۰) برای اولین بار به شبکهٔ بیت‌نت متصل شد؛ هدف این کار ارتباط علمی و پژوهشی با دانشگاه‌های دنیا بود.[۵] شبکهٔ بیت‌نت با شبکهٔ اینترنتی که امروز استفاده می‌شود تفاوت‌های بسیار داشت. استفادهٔ اصلی که از آن می‌شد دریافت و ارسال نامه‌های الکترونیکی بود. سیاوش شهشهانی، قائم‌مقام آن زمان پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، در مصاحبه‌ای می‌گوید: «وقتی عضویت ما را تصویب کردند یک بند جدید هم به تعهدات اعضا اضافه کردند و آن این که از شبکه برای تبلیغات مذهبی استفاده نشود.»[۶] یکی دیگر از تعهدات این بود که هیج عضوی نباید جلوی عبور اطلاعات از کشوری به کشور دیگر را بگیرد. محمد جواد لاریجانی فردی بود که تعهدات لازم برای برقراری این اتصال را پذیرفت و توافق‌نامه را امضا کرد. مرکز در ابتدا از طریق اتصال با شماره‌گیری و با استفاده از خط تلفن به دانشگاهی در اتریش متصل شد. پس از آن یک خط استیجاری با دانشگاه وین برقرار شد. این اتصال از سال ۱۹۹۳ به شکل رسمی در آمد.

اینترنت به صورت عمومی از حدود سال‌های ۱۹۹۳ (معادل ۱۳۷۲ خورشیدی) برای استفاده‌های دانشگاهی وارد ایران شد.[۷] پژوهشگاه دانش‌های بنیادی اولین مرکزی بود که به سمت استفاده از اینترنت گام برداشت و از طریق دانشگاه وین به اینترنت متصل شد.[۶] در ابتدا خدمات اتصال به اینترنت فقط به کاربران دانشگاهی داده می‌شد. استفادهٔ عمومی از اینترنت برای اولین توسط شرکت ندا رایانه فراهم آورد.[۸]

نقش مخابرات[ویرایش]

به گفتهٔ سیاوش شهشهانی وزارت مخابرات دولت ایران نیز از مخالفان گسترش شبکه اینترنت در ایران بود. به گفته وی مخابرات اینترنت را موضوعی موقت و مد روز می‌دانست و در پی گسترش شبکه X.۲۵ در ایران بود. این مخالفت‌ها مدت‌ها ادامه یافت و تا حدودی گسترش اینترنت در ایران را در سال‌های اول کند کرد:

برای اتصال دانشگاه به شبکه، در مرکز تحقیقات ۲ دیدگاه مختلف وجود داشت؛ یکی این که اینترنت را به عنوان یک امتیاز ویژه برای مرکز حفظ کنیم. دوم این‌که آن‌ها را در دانشگاه‌ها توزیع کنیم. بالاخره بعد از بحث‌های متوالی، نظریه دوم پیروز شد و دانشگاه‌ها به نوبت به اینترنت وصل شدند. با توجه به این‌که در آغاز اتصال از طریق خط استیجاری بود، به طور طبیعی محدودیت‌هایی در دانشگاه‌ها به وجود آمد. برای استفاده از اتصال ماهواره‌ای، مذاکراتی طولانی با مخابرات را پشت سر گذاشتیم و تا پای عقد قرارداد هم رفتیم. ولی تصادفاً در همان روزی که بنا بود قرارداد امضا شود، رئیس مخابرات عوض شد. رئیس بعدی هم از امضای قرارداد خودداری کرد. به همین دلیل حدود ۳ سال طول کشید تا اولین ارتباط ماهواره‌ای با سرعت ۱۲۸ کیلوبیت بر ثانیه از طریق یک شرکت ایتالیایی برقرار شود. پیش از آن به ترتیب دانشگاه‌های صنعتی شریف و صنعتی اصفهان، مرکز تحقیقات ژنتیک و مرکز زلزله‌شناسی به اینترنت وصل شده بودند. اتصال ۱۲۸ که برقرار شد وضع اینترنت در دانشگاه‌ها کمی بهتر شد. البته ۲ تا ۳ ماه بعد ظرفیت این اتصال به نقطه اشباع رسید برای همین ۸ ماه بعد یعنی اوایل سال ۱۹۹۷ آن را به اتصال ۵۱۲ کیلوبیت در ثانیه ارتقا دادیم.[۹]

پس از آغاز ارایهٔ سرویس اینترنت پر سرعت توسط شرکت مخابرات ایران، این شرکت با وجود خصوصی بودن در ژانویه ۲۰۱۲ اقدام به تبلیغات خدمات اینترنت پرسرعت خود از طریق شبکه خبر جمهوری اسلامی ایران در تلویزیون دولتی ایران نمود که این موضوع اعتراض شرکت‌های خصوصی رقیب را برانگیخت.[۱۰][۱۱] این شرکت‌ها، مخابرات را عامل گرانی اینترنت در ایران می‌دانند.[۱۲]. در عین حال بر اساس مصوبه ۱۰۶ شورای رقابت در مناطقی از کشور که شرکت‌های PAP آمادگی فعالیت دارند، شرکت مخابرات مجاز به بهره‌برداری بیش از ۱۰ درصد از ظرفیت بازار نمی‌باشد اما برخی شرکت‌های ارایه‌دهنده خدمات اینترنتی ادعا می‌کنند به علت عدم همکاری مخابرات استان تهران این مصوبه در عمل اجرا نمی‌شود.[۱۳]

ساختار فنی[ویرایش]

در ایران بیش از ۶۰۰ شرکت ارائه‌کنندهٔ خدمات اینترنت فعال هستند که دسترسی کاربران به اینترنت را به شکل‌های مختلفی فراهم می‌کنند.[۱۴] ارزان‌ترین شکل اینترنت در ایران، اینترنت کم‌سرعت مبتنی بر شماره‌گیری است. قیمت اینترنت پرسرعت بر اساس سرعت اتصال و پهنای باند متفاوت است. قیمت اینترنت در ایران گران‌ترین قیمت ممکن در دنیا به نسبت سرعت و کیفیت و حجم دانلود است.[۱۵][۱۶]


پهنای باند[ویرایش]

مبادی اینترنت ایران، بر اساس داده‌های سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵. اعداد نشانگر پهنای باند هر مبدا، بر حسب اس‌تی‌ام-۱ هستند؛ هر اس‌تی‌ام-۱ ظرفیتی معادل حدود ۱۵۵ مگابیت در ثانیه دارد. منبع: گویا آی‌تی[۱۷]

پهنای باند ورودی به ایران از طریق فیبر نوری تامین می‌شود.[۱۸] تا سال ۱۳۸۴، قسمت عمدهٔ پهنای باند ایران از طریق کابل دریایی بین جاسک و فجیره تامین می‌شد که به علت وابستگی به یک ورودی، قطعی‌های عمده در اینترنت ایران به ویژه در ماه دی رخ می‌داد.[۱۹] تا سال۱۳۸۸، ایران تعداد مبادی اینترنت خود را به ۹ عدد افزایش داد[۲۰] به شکلی که با تمام کشورهای همسایه به جز پاکستان، فیبر ارتباطی داشت.[۲۰] به علاوه ایران در این سال خبر از پیوستن به شبکه فالکون را داد؛ به این ترتیب ظرف پانزده سال بعدی، ایران می‌بایست مستقیماً به شبکه فیبرنوری جهانی (فلگ) بپیوندد.[۲۰] در آبان ۱۳۹۱، مجموع پهنای باند ایران از طریق این ۹ درگاه مختلف برابر با ۴۶۷ اس‌تی‌ام-۱ اعلام شد[۲۱] که معادل ۷۲،۶۲۷ مگابیت در ثانیه است.[۲۲] پهنای باند ورودی به ایران توسط شرکت ارتباطات زیرساخت تهیه می‌شود و قیمت فروش آن به شرکت‌های ارائه‌کنندهٔ خدمات اینترنتی یکی از دلایل قیمت بالای دسترسی به اینترنت در ایران دانسته می‌شود.[۲۳] در اکتبر ۲۰۰۸ رئیس انجمن شرکت‌های اینترنتی ایران اعلام کرد که کل پهنای باند وارد شده به ایران برابر با مجموع پهنای باند دو دانشگاه در سوئد است[۲۴] و برخی کارشناسان مشکلات شبکهٔ داخلی در ایران را در حدی می‌دانند که حداکثر سرعت مجاز برای دسترسی خانگی به اینترنت (که توسط سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی برابر با ۱۲۸ کیلوبیت در ثانیه معادل ۱۶ کیلوبایت در ثانیه تعیین شده‌است) را در درجهٔ کمتری از اهمیت در مورد محدودیت سرعت دسترسی قرار می‌دهند.

در شش ماهه نخست سال ۲۰۱۰ از میان ۱۵۲ کشور بررسی شده، ایران پس از کشورهایی چون ونزوئلا، نیجریه، بولیوی، عراق، پاراگوئه و جزایر ترک و کایکاس با سرعتی برابر ۰٫۶۱ مگابیت بر ثانیه در رتبه ۱۴۴ قرار گرفت.[۲۵] آمار منتشرشده در مرداد ۱۳۹۰ نیز حاکی از آن بود که از نظر متوسط سرعت اتصال کاربران به اینترنت، ایران در بین کشورهای جهان رتبه پنجم از آخر را داراست.[۲۶] بر اساس آمار دی ۱۳۹۱ ایران به لحاظ سرعت اینترنت خانگی، در بین ۱۷۸ کشور در جایگاه ۱۶۳ قرار گرفته‌است.[۳] گزارش سال ۲۰۱۳ خانه آزادی درباره آزادی اینترنت در نقاط مختلف جهان می‌گوید که از میان ۶۰ کشور مورد مطالعه، ایران بدترین رتبه را در یک سال گذشته داشته است.[۲۷]

در بهمن۱۳۸۹ مخابرات ایران اعلام کرد که از ۲۸ میلیون کاربر اینترنت در کشور، تنها ۷۰۰٬۰۰۰ نفر از اینترنت پرسرعت استفاده می‌کنند و مابقی (۹۸٪) از اینترنت با استفاده شماره‌گیری استفاده می‌کنند.[۲۸] هم‌چنین در بهمن ۱۳۸۹ نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعلام کردند که محدودیت سرعت اینترنت برای کاربرد خانگی برداشته نخواهد شد.[۲۹]

شبکه ملی اطلاعات[ویرایش]

نوشتار اصلی: اینترانت ملی ایران

پروژهٔ «اینترانت ملی» یا «شبکه ملی اطلاعات»، پروژه‌ای است که توسط دولت ایران برای انتقال مراکز داده‌ها و میزبانی وب‌گاه‌های ایرانی به داخل کشور برنامه‌ریزی شده‌است.[۳۰] به گفته یکی از نمایندگان مجلس ایران، اینترانت ملی جایگزینی برای شبکه اینترنت و روشی برای کنترل محتوای اینترنت است و راه‌حل مشکل فیلترینگ و کم کردن سرعت اینترنت خواهد بود.[۳۱] این اظهار نظر، در کنار گفته‌های وزیر ارتباطات وقت که گفته بود «اینترنت ملی جایگزین اینترنت جهانی می‌شود»[۳۲] و گفته‌های مدیرعامل شرکت فناوری اطلاعات که مسدود شدن سرویس‌های رایانامه خارجی نظیر جی‌میل را فرصتی برای حرکت به سمت «ایمیل ملی» تلقی کرده بود[۳۳] این شائبه را بر انگیخته که دولت ایران به دنبال جداسازی کامل شبکه اینترنت ایران از شبکهٔ جهانی اینترنت است. پیش از ایران، میانمار و کوبا نیز اقدام به جداسازی شبکهٔ ملی خود از اینترت کرده بودند و چین نیز در حال اجرای این برنامه بود.[۳۴] با این حال، دیگر نمایندگان مجلس و اشخاص حقوقی، وجود برنامه‌ای برای جدا شدن ایران از اینترنت جهانی را تکذیب کرده‌اند.[۳۵][۳۶]

کمیت و کیفیت دسترسی و استفاده[ویرایش]

آمار دسترسی[ویرایش]

نمودار رشد کاربران اینترنت ایران، از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱؛ نمودار تعداد کاربران اینترنت به ازای هر ۱۰۰ نفر جمعیت ایران را نشان می‌دهد. منبع: بانک جهانی[۳۷]

در خصوص ضریب نفوذ اینترنت در ایران اختلاف زیادی بین آمارهای اعلام شده از دستگاه های ذی ربط وجود دارد. بخصوص تناقض میان آمارهای مرکز آمار ایران به عنوان مرجع رسمی اعلام آمارهای کشور در برنامه پنجم توسعه و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان دستگاه ارائه خدمات اینترنت به کاربران تفاوت فاحش دارد. در سال ۱۳۸۷ با اعلام آمارهای این دو مرجع این تفاوت آشکار شد به طوری که سازمان آمار ایران ضریب نفوذ اینترنت را ۱۱.۱ درصد و سازمان فناوری اطلاعات عدد ۳۴.۹ درصد اعلام کرد، که این تفاوت به تعریف و فرمول محاسباتی برمی گردد.[۳۸] بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده از سوی وزارت ارتباطات بر اساس محاسبه سامانه مدیریت ضریب نفوذ اینترنت مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت (متما)، ضریب نفوذ اینترنت در کشور در شش ماه نخست ۱۳۹۲ عدد ۵۴.۱۸ درصد می باشد که برمبنای سرویس های اینترنتی ارائه شده محاسبه شده است. در این محاسبه تعداد کاربران اینترنت در شش ماه نخست امسال را ۴۰ میلیون و ۷۱۸ هزار و ۷۴۰ نفر و تعداد کل مشترکان اینترنت در کشور را ۲۶,۶۷۶,۹۴۸ نفر اعلام کرده است. از این تعداد بالغ بر ۲۱.۰۳ درصد کاربران از طریق GPRS، حدود ۱۲.۶۲ درصد از طریق ADSL (شمار مشترکان ضربدر ۲.۵)، ۹.۲۳ درصد از طریق دایل آپ،‌ حدود ۸ درصد از طریق فیبرنوری (شمار مشترکان ضربدر ۲.۵) و تعداد ۳.۱۸ درصد از طریق وایمکس (شمار مشترکان ضربدر ۲.۵) می باشد.[۳۹] [۴۰]

برای حل مشکل تفاوت آمار، بناست در سال ۱۳۹۲ طرح آمارگیری ضریب نفوذ اینترنت توسط سازمان فناوری اطلاعات ایران با همکاری مرکز آمار ایران به‌عنوان متولی اجرای آمارگیری‌های ملی در کشور و با هماهنگی و مشاوره اداره آمار و اطلاعات اتحادیه جهانی مخابرات اجرا شود. به گفته علیرضا رضایی مدیرکل دفتر صنعت، معدن و زیربنایی مرکز آمار کشور مبنای تعریف این مرکز از کاربران اینترنت، استناد به دستورالعمل توصیه شده و استاندارد توسط اتحادیه بین المللی مخابرات (ITU) است که طبق آن کاربر اینترنت به کسی اطلاق می‌شود که در طول سه ماه گذشته، حداقل یک بار از اینترنت استفاده کرده باشد. وی می گوید «مدل مدنظر سازمان فناوری اطلاعات به این صورت است که تعداد مشترکین اینترنت را با استفاده از یک مدل خاص، به کاربر اینترنت تبدیل می‌کنند. به عنوان مثال، اگر یک خانوار دارای خط ADSL باشد، به‌طور متوسط باید ۳ الی ۴ نفر از آن استفاده کنند که در نهایت با استفاده از این مدل و ضرب کردن خطوط اینترنت در تعداد افراد خانوار، تعداد مشترکان را به تعداد کاربران اینترنت تبدیل می‌کنند که استفاده از این روش، ایراداتی دارد.» و می افزاید «مهم‌ترین اختلافی که مرکز آمار ایران با سازمان فناوری اطلاعات داشت که در حال حاضر برطرف شده، این است که آنها می‌گفتند که به تعداد استفاده‌ای که یک نفر از اینترنت در منزل یا محل کار یا دانشگاه می‌کند، یک کاربر جداگانه حساب می‌شود. به عنوان مثال، اگر من به عنوان کاربر اینترنت در محل کار، منزل و دانشگاه به اینترنت دسترسی داشته باشم، نه یک کاربر بلکه سه کاربر محسوب می‌شوم در صورتی که این تعریف مغایر با تعریف سازمان ITU است. اختلاف دوم به استفاده این سازمان از روش مدل مبنا که بر یک سری از فرض‌ها استوار است، برمی‌گردد. این فرض‌ها ممکن است باعث ایجاد انحراف در نتایج شوند اما در روش مورد استفاده توسط مرکز آمار ایران که مبتنی بر روش مشاهده است، احتمال وجود خطا در آمارگیری صورت گرفته، وجود دارد اما سعی می‌کنیم آن را کنترل کنیم.»[۴۱]

از سوی دیگر در آبان‌ماه ۱۳۹۲ علی اصغر انصاری (معاون سازمان فناوری اطلاعات) از رشد انتقال میزبانی وب‌گاه‎های اینترنتی به داخل کشور با رقم ماهانه ۳ تا ۵ درصد خبر داد و اظهار داشت: از میان ۵۰۰ وب‌گاه اینترنتی که بیشترین بازدید را در میان ایرانی‌ها به خود اختصاص داده‌اند، ۴۳۶ وب‌گاه ایرانی و مابقی غیرایرانی هستند که از این تعداد بالغ بر ۲۸۷ وب‌گاه در داخل کشور میزبانی می‌شوند.[۴۲]

در دهه ۱۳۸۰ مهم‌ترین روش دسترسی به اینترنت در ایران دسترسی از طریق شماره‌گیری تلفنی بوده است. کاربران می‌توانند از شرکت‌های ارائه کنندهٔ خدمات اینترنتی اشتراک مدت‌دار (بر حسب ساعات استفاده از اینترنت یا بر حسب روزهای مجاز برای دسترسی به اینترنت) خریداری کنند، یا این که از کارت اینترنت استفاده کنند. این کارت‌ها را می‌توان از دکه‌های مطبوعاتی یا کافی‌نت‌ها خرید.[۴۳] گونهٔ دیگری از دسترسی با شماره‌گیری در ایران وجود دارد که به اینترنت هوشمند معروف است. در این روش کاربر با تماس با شماره‌هایی ۱۰ رقمی که همگی با ۹۰۹ آغاز می‌شوند، بدون واردکردن نام کاربری و گذرواژه به اینترنت متصل می‌شود. اینترنت هوشمند جزو خدمات شبکه هوشمند مخابرات ایران به حساب می‌آید و هزینهٔ ارتباط با اینترنت از این طریق طبق تعرفهٔ مخابرات ایران (دقیقه‌ای ۵۰ ریال[۴۴]) به صورت حساب مشترک خط تلفن افزوده می‌شود.

از اوایل دههٔ ۱۳۸۰ دسترسی به ای‌دی‌اس‌ال نیز در ایران فراهم شد اگر چه استفاده از آن برای همهٔ کاربرها مقدور نبود. به طور ویژه، استفاده از تکنولوژی پی‌سی‌ام که با هدف افزایش ضریب نفوذ تلفن در ایران انجام شد، باعث شده که عدهٔ قابل توجهی از مشترکین تلفن نتوانند از خط تلفن خود برای ارتباط ای‌دی‌اس‌ال استفاده کنند.[۴۵] گذشته از این، طبق مصوبات اخیر «کمیسیون تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی» در ایران، اشتراک گذاری با نسبت ۱ به ۱۰ در ایران عملاً مجاز شناخته شده که باعث افت کیفیت خطوط ای‌دی‌اس‌ال می‌شود.[۴۶] همچنین برخی شرکت‌های ارائه‌دهندهٔ خدمات اینترنتی اقدام به ارائهٔ خدمات اینترنت بی‌سیم نظیر وای‌مکس کرده‌اند.[۴۷] همچنین قرار است که در آینده اتصال منازل به اینترنت با پهنای باند ۲۰ مگابیت در ثانیه از طریق فیبر نوری میسر شود.[۴۸]

از سال ۲۰۰۷[۴۹]، سه شرکت همراه اول و ایرانسل و تالیا خدمات اینترنت روی تلفن همراه را نیز ارائه می‌کنند.[۵۰] این شرکت‌ها اینترنت را به صورت جی‌پی‌آراس و یا سرعت داده افزایش یافته برای تحول جی‌اس‌ام ارائه می‌کنند و در کنار آن خدمات دیگر مبتنی بر اینترنت (از جمله بانکداری اینترنتی با کمک تلفن همراه) را نیز برای دارندگان تلفن همراه ارائه می‌کنند.[۵۱] آخرین گزارش‌ها در سال ۲۰۱۳ وضعیت دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران نشان می‌دهد که تنها چهار درصد جمعیت کشور کاربر اینترنت پرسرعت با فناوری سیمی همچون ای دی اس ال و حدود ۱/۴درصد با فناوری بی‌سیم مانند وایمکس و موبایل به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند.[۵۲] همچنین سامانه مدیریت ضریب نفوذ اینترنت مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت نشان می‌دهد که استان‌های مازندران، تهران، اصفهان، خوزستان و سمنان به ترتیب دارای بالاترین ضریب نفوذ اینترنت در ایران هستند.[۵۳]

مقابله با محتوای غیرمجاز یا مجرمانه از طریق محدودیت دسترسی[ویرایش]

صفحه اصلی فیلترینگ موسوم به «پیوندها»
نوشتار اصلی: فیلترینگ اینترنت در ایران


محدودسازی دسترسی به نشانی های اینترنتی از طریق پالایش یا فیلترینگ در ایران از سال ۱۳۸۰ با تصویب مقررات و ضوابط شبکه‌های اطلاع رسانی رایانه‌ای آغاز می شود و مصادیق فعالیت های اینترنتی غیرمجاز معین می شود.[۵۴] پیرو آن در سال ۱۳۸۱ «کمیته مصادیق پایگاههای اطلاع‏رسانی رایانه‎ای غیرمجاز » (که گاه «کمیته مصادیق پایگاه های غیرمجاز اینترنتی» نامیده شده است)، زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد. وزارت اطلاعات ، سازمان صدا و سیما،‌ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نماینده شورای عالی انقلاب فرهنگی و سازمان تبلیغات اسلامی اعضای ثابت و اصلی کمیته مصادیق پایگاه های غیر مجاز اینترنتی بودند و وزارت اطلاعات مسئولیت آن را برعهده داشت.[۵۵] به نوشته رضا باقری اصل، مدیر وقت دفتر فناوری‌های نوین مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، «نقد اساسی که به این کمیته وارد است غیر قضایی بودن جایگاه کمیته و نیز ترکیب اعضاء می باشد. زیرا فیلتر کردن یک سایت یا رفع فیلتر اساساً یک اقدام قضایی در جهت اعطاء یا سلب حق از یک شخص است و کمیته مذکور با ترکیبی از اعضایی که برشمرده شد چنین جایگاهی را ندارد.» [۵۶]

از سال ۱۳۸۲ در کنار کمیته تعیین مصادیق، «دفتر اینترنت دادستانی» از سوی «دادستانی تهران» تأسیس شد. طبق بند ٥ اصل ١٥٦ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسئولیت پیشگیری از وقوع جرایم به عهده قوه قضائیه است و از این رو دادستانی برای اعمال مقررات شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی مبادرت به این اقدام مبادرت کرد. در آن زمان دفتر اینترنت دادستانی جهت مسدودسازی وب سایت های مستهجن، به ویژه پایگاه های فارسی، به ماده ٦٣٩ قانون مجازات اسلامی مصوب ١٣٧٥ استناد می کردند. همچنین برای رسیدگی به شکایات افراد از وب سایت هایی که فعالیت هایی از قبیل کلاهبرداری، نشر اطلاعات خصوصی و سایر عناوین مجرمانه را دارند، را رأساً از سوی محاکم تحت پیگرد قرار می داد. این دفتر با تشکیل پرونده و ارجاع آنها به شعب اختصاصی پیش بینی شده، فرآیند کیفری را تسهیل می کند و در صورت صدور حکم دادگاه مبنی بر مسدود شدن وب سایت مربوط، اقدامات مقتضی را با مجریان فیلترینگ به انجام می رساند.[۵۷]

شرکت فناوری اطلاعات، به عنوان متولی اصلی اجرای فیلترینگ کشور، کار خود را از سال ١٣٨٠ با نرم افزار امریکایی Websense آغاز کرد. در سال ١٣٨٢ نرم افزار Smart و بعدا نرم افزار Webwasher بکارگرفته شد که حق اشتراک آن تا پایان آبان ١٣٨٥ اعتبار داشت. در این نرم افزارها کنترل محیط هایی نظیر پست الکترونیکی و محیط های گپ وجود ندارد، حال آنکه در صورت بکارگیری فیلترینگ روباتیک وب، می توان آن را در ابتدای پهنای باند قرار داد تا به صورت خودکار و هوشمند به جست وجو بپردازد و براساس طبقه بندی تعریف شده، فهرست سیاه را تکمیل کند. به همین منظور، ابزاری به نام Delta Global خریداری و به کار گرفته شده است. ضعف ابزارهای خارجی و هزینه آنها باعث شد مسئولین شرکت به سمت تولیدات داخلی گرایش یابند. در این رابطه جند شرکت موفق شدند تأییدیه لازم را از شرکت فناوری اطلاعات و قوه قضائیه اخذ کنند. این ابزارها که برای پوشش دهی مسیر ارسال طراحی و تولید شده اند، ابتدا جوابگوی ظرفیت شبکه نبودند. لذا به آنها اجازه داده شد در لایه های بعدی توزیع، یعنی ISPها به کار گرفته شوند. پس از رفع نواقص از اردیبهشت ماه ۸۶ لایه Carrier Class را در اختیار گرفته اند. کسب این توفیق باعث شد مجدداً مناقصه خارجی برگزار نشود.[۵۸] این مسئولیت پس از تصویب قانون جرائم رایانه ای در سال ۱۳۸۸ به شرکت ارتباطات زیرساخت محول شد.

با تصویب قانون جرائم رایانه ای و تشکیل «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای» در سال ۱۳۸۸ مسئولیت تعیین موارد پالایش به این کارگروه محول شد. طبق حکم ماده ۲۲ این قانون،‌ «قوه قضائیه موظف است ظرف یک ماه از تاریخ تصویب این قانون کمیته تعیین مصادیق محتوای مجرمانه را در محل دادستانی کل کشور تشکیل دهد. وزیر یا نماینده وزارتخانه های آموزش و پرورش، ارتباطات و فناوری اطلاعات، اطلاعات، دادگستری، علوم،‌ تحقیقات و فناوری، فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، رئیس سازمان‎ صدا و سیما و فرمانده نیروی انتظامی، یک نفر خبره در فناوری اطلاعات و ارتباطات به انتخاب کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی و یک نفر نماینده مجلس شورای اسلامی به انتخاب کمیسیون حقوقی و قضایی و تأیید مجلس شورای اسلامی اعضای کمیته را تشکیل خواهند داد. ریاست کمیته به عهده دادستان کل کشور خواهد بود.»[۵۹][۶۰] بنا بر اعلام محمود خسروی مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت « براساس ماده 21 قانون جرایم رایانه ای فیلترینگ یکپارچه برای تمامی شرکتهای اینترنتی تعریف شده است و ISP ها این اجازه را ندارند که به دلخواه برای سایتی محدودیت و عدم محدودیت اعمال کنند. فیلترینگ یکپارچه در کل کشور و از مسیر "گیت وی" انجام می شود و تعیین سایتهایی که مشمول این طرح قرار می گیرند از سوی کمیته تعیین مصادیق خواهد بود و شرکت ارتباطات زیرساخت آن را اعمال می کند. برابر قانون نیز هر سرویس دهنده اینترنت موظف است که این موارد را اجرا کند.»[۶۱]

«کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای» در اجرای حکم ماده ۲۱ قانون جرائم رایانه ای و بر اساس قوانین موضوعه از جمله قانون مجازات اسلامی، قانون مطبوعات و قانون جرائم رایانه ای و نیز مصوبات شورای عالی امنیت ملی مجموعه ای از محتواها را مجرمانه اعلام نمود. این هشت محور عبارت هستند از:

  1. محتوا علیه عفت و اخلاق عمومی
  2. محتوا علیه مقدسات اسلامی
  3. محتوا علیه امنیت و آسایش عمومی
  4. محتوا علیه مقامات و نهادهای دولتی و عمومی
  5. محتوایی که برای ارتکاب جرایم رایانه ای به کار می رود ( محتوا مرتبط با جرایم رایانه ای )
  6. محتوایی که تحریک ، ترغیب ، یا دعوت به ارتکاب جرم می کند ( محتوای مرتبط با سایر جرایم )
  7. محتوا مجرمانه مربوط به امور سمعی و بصری ومالکیت معنوی
  8. محتوای مجرمانه مرتبط با انتخابات مجلس شورای اسلامی
  9. محتوای مجرمانه مرتبط با انتخابات ریاست جمهوری[۶۲]


به گفتهٔ گاردین، ایران از نظر تعداد وبگاه‌هایی که در آن فیلتر شده‌اند، در دنیا پس از چین در رتبهٔ دوم قرار دارد.[۶۳] بعضی از وبگاه‌های مطرح ایران و جهان مانند جستجوگر گوگل،[۶۴] جستجوگر بینگ،[۶۵] فیس‌بوک و توییتر،[۶۶] جی‌میل و سرویس ایمیل یاهو،[۶۷] وبگاه اکبر هاشمی رفسنجانی،[۶۸] وبگاه سید محمد خاتمی،[۶۹][۷۰] سحام نیوز،[۷۱] پرشین بلاگ،[۷۲] بلاگفا،[۷۳] بلاگر،[۷۴] وردپرس،[۷۵] خبر آنلاین،[۷۶] عصر ایران،[۷۷] و وبگاه سفارت کشور انگلستان در ایران[۷۸] به صورت موقت یا دائم فیلتر و از دسترس خارج شده‌اند.

برخی انتقادات در خصوص شیوه عملکرد نرم افزارهای فیلترینگ وجود دارد. به نوشته رضا باقری اصل «فیلترینگ ارسال ضریب خطای بالایی دارد و علی رغم بهره گیری از ابزار هوشمند و پایگاه داده یکپارچه که هنوز به بهره برداری نرسیده است نمیتوان انتظار پالایش ۱۰۰ درصدی را داشت و در نهایت توسعه واژگان و فهرست سیاه سایت ها ISPها را با مشکل مواجه می سازد. استفاده از روش منع جست وجوی واژگان غیرمجاز رفتار تولیدکنندگان محتوای غیر مجاز را تغییر می دهد به طوری که با روش های تحریک موتورهای جست وجو از واژگان مجاز برای معرفی محتوای غیر مجاز بهره می برند. بنابراین اگر بخواهیم کماکان از این روش استفاده کنیم باید فهرست را هر روز طولانی تر کرده تا جایی که واژگان مجازی باقی نماند.» و «در خصوص فیلترینگ دریافت یا محتوا نیز مسایلی از قبیل تنوع محتوا، ضریب خطای بالا در تشخیص، تنوع فناوری هایی که صفحات وب ایجاد می کنند و بار زیادی که شبکه متحمل می شود، موانع اصلی پیاده سازی آن بوده است. البته این مسأله در مورد کلیدواژه ها نیز صادق است و برای احراز آن کافیست به عنوان نمونه یک کلمه ممنوعه را در تعداد کلمات موجود در بانک و همچنین تعداد افرادی که در یک لحظه به جست وجوی آن می پردازند ضرب کنیم.»[۷۹]

تاثیر تحریم های بین المللی بر محدودیت دسترسی[ویرایش]

از سوی دیگر، کاربران اینترنت در ایران از محدودیت دسترسی معکوس نیز رنج می‌برند به این معنی که برخی وبگاه‌های اینترنتی به دلیل الزامشان به تبعیت از تحریم‌های علیه ایران مجبور به محدودکردن خدماتی هستند که به کاربران ایرانی ارائه می‌شود. از جمله این شرکت‌ها می‌توان به گوگل، نوکیا و سیمنتک اشاره کرد.[۸۰] با این حال، در برخی موارد این محدودیت‌ها فراتر از ضوابط تحریم‌های علیه ایران بوده‌اند؛ به عنوان مثال، اگر چه شرکت گوگل تا مدت‌ها دریافت برنامه‌های افزودنی گوگل کروم از ایران را ممنوع کرده بود، پس از پی‌گیری آن توسط کاربران ایرانی این محدودیت در اوایل سال ۲۰۱۲ برداشته شد.[۸۱] شرکت اپل نیز در اوایل سال ۲۰۱۲ محدودیت‌هایی اعمال‌شده برای ایرانیان در خرید برنامه‌های کاربردی از فروشگاه اپل استور را برداشت.[۸۲] به دلایل بالا، کاربران اینترنت در ایران به استفاده از نرم‌افزارهای فیلترشکن و روش‌های گریز از این محدودیت‌ها روی آورده‌اند. بر اساس آمار منتشرشده در اکتبر ۲۰۱۲ به نقل از پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات ایران، حدود ۳۰ درصد از کاربران اینترنت در ایران از وی‌پی‌ان استفاده می‌کنند.[۸۳] این در حالی است که استفاده از فیلترشکن در ایران جرم تلقی می‌شود[۸۴] و پلیس نسبت به خطرات استفاده از وی‌پی‌ان و نرم‌افزارهای فیلترشکن نیز هشدار می‌دهد.[۸۳] و بر اساس آمار الکسا صفحهٔ پیوندها بین ۵-۷ صفحهٔ پربازدید در ایران تبدیل شد.[۸۵]


یکی دیگر از راه‌های دسترسی به اینترنت در ایران کافی‌نت‌ها هستند. هر روز بر حساسیت استفاده کاربران از اینترنت در کافی‌نت‌ها از سوی نهادهای دولتی و امنیتی افزایش پیدا می‌کند، فرمانده نیروی انتظامی تهران در مردادماه سال ۱۳۹۲ اعلام کرد که ماموران نظارت بر اماکن عمومی پلیس تهران در جریان عملیات تازه سرکشی از ۳۵۲ کافی‌نت بازدید کرده‌اند. طبق آمار از هر ۵ کافی‌نتی که بازدید کرده‌اند یکی را پلمپ کرده‌اند.[۸۶] نیروی انتظامی هدف از این اقدام را "تامین امنیت کاربران و استفاده‌کنندگان از سرویس‌های دفاتر خدمات اینترنت (کافی‌نت‌ها)" اعلام کرده است. نیروهای انتظامی همچنین دفاتر خدمات اینترنت را موظف کرده‌اند اطلاعات هویتی کاربران را با دریافت مدارک شناسایی معتبر ثبت و از ارائه خدمات به مراجعه کنندگانی که مدارک شناسایی ارائه نمی‌کنند خودداری کنند. همچنین دفاتر خدمات اینترنت موظفند حداقل دو دوربین در در محوطه دفاتر خود نصب کرده باشند و علاوه بر اطلاعات هویتی کاربران، سایر اطلاعات کاربری شامل روز و ساعت استفاده، آی‌پی اختصاص یافته و فایل لاگ‌وب سایت‌ها و صفحات رویت شده را ثبت و حداقل تا شش‌ماه نگهداری کنند.[۸۷]

در مورد آمار تعداد وبگاه‌های فیلتر شده در ایران باید گفت که به طور معمول آمار رسمی و دقیقی منتشر نمی‌شود اما یکی از مشاوران قوه قضائیه ایران تعداد وبگاه‌های فیلتر شده تا آبان ۸۷ را پنج میلیون برشمرد.[۸۸] ، همچنین در دی‌ماه سال ۹۱ عنوان شد که با نگاهی به برخی استان‌ها که آمار فیلترینگ خود را اعلام کرده‌اند، تعداد وبگاه‌های فیلترشده در سه ماهه اول این سال بیش از ۱۰۰ وبگاه ایرانی و خارجی است.[۸۹] همچنین در حالی که برخی متولیان اینترنت در ایران می‌گویند، ۹۰ درصد وب‌گاه‌ها بر اساس درخواست‌های مردمی مسدود می‌شوند[۹۰] ، مدیر سرویس وبلاگ " پرشین‌بلاگ " از شش برابر شدن تقاضای مسدود سازی وبلاگ‌ها، در هشت ماه اخیر از سوی کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه خبر می‌دهد.[۹۱] از سوی دیگر سیدمحمدرضا آقامیری عضو کمیته تعیین مصادیق محتوای مجرمانه ماهانه فقط در حدود ۱۵۰۰ وب‌گاه ضد دینی توسط این کمیته فیلتر می‌شود و آمار دقیقی درباره فیلترینگ کلیه وب‌گاه‌ها وجود ندارد[۹۲]

محدودیت در به کارگیری[ویرایش]

بسیاری از وب‌گاه‌های شبکه اجتماعی که در سطح جهانی فعالیت می‌کنند (نظیر فیس‌بوک و توییتر) در ایران فیلتر شده‌اند. اگر چه عضویت در این شبکه‌های اجتماعی به خودی خود جرم تلقی نمی‌شود، اما دور زدن سامانهٔ فیلترینگ برای دسترسی به این شبکه‌ها جرم تلقی می‌گردد.[۹۳] همچنین، فعالیت ایرانیان در این شبکه‌های اجتماعی به شکلی که منجر به توهین به مقدسات جمهوری اسلامی ایران شود (از جمله با انتشار تصاویر بدون حجاب) جرم تلقی می‌شود.[۹۴]

ایران اولین کشوری نیست که چنین الزامی را برای تولید محتوا دارد؛ پیش از ایران، چین نیز کاربران اینترنت را جهت ایجاد وب‌گاه و وب‌نوشت ملزم به اعلام هویت خود کرده بود. چین در سال ۲۰۱۲ این قوانین را گسترش داد به شکلی که کاربرانی که در اینترنت محتوا تولید نمی‌کنند و تنها برای استفادهٔ محتوا به اینترنت سر می‌زنند هم ملزم به اعلام هویت خود به ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت هستند.[۹۵] ایران پیش از این تلاش کرده بود که با الگو برداری از چین، یک موتور جستجوی داخلی طراحی کند تا از کاربری موتور جستجوی گوگل توسط کاربران ایرانی کاسته شود.[۹۶]

ساختار حقوقی[ویرایش]

سیاست های مربوط به اینترنت[ویرایش]

سیاست های کلی نظام در خصوص شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای[ویرایش]

این سیاست ها برای تنظیم خط مشی حاکمیت در خصوص شبکه های رایانه ای از جمله اینترنت در تاریخ ۱۱ مهر ۱۳۷۷ توسط مقام رهبری، آیت الله خامنه ای، مصوب و ابلاغ گردید و در آن بر اموری شامل «ساماندهي و تقويت نظام ملي اطلاع‌رساني رايانه‌اي»، «توسعة كمي وكيفي شبكة اطلاع‌رساني ملي»،‌ «يجاد دسترسي به شبكه‌هاي اطلاع‌رساني جهاني صرفاً از طريق نهادها و مؤسسات مجاز»، «حضور فعال و اثرگذار در شبكه‌هاي جهاني»، «ايجاد و تقويت نظام حقوقي و قضايي متناسب»، « توسعة فن‌آوري اطلاعات (به ويژه حفاظت از اطلاعات) و آينده‌نگري در خصوص آثار تحولات فن‌آوري اطلاعات » و «اقدام مناسب براي دستيابي به ميثاق‌ها و مقررات بين‌المللي و ايجاد اتحاديه‌هاي اطلاع‌رساني » تأکید شد. [۹۷]

سیاست های کلی نظام در بخش امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات (افتا)[ویرایش]

این سیاست ها در خصوص امنیت فناوری اطلاعات و ارتباطات و از جمله اینترنت در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۸۹ توسط مقام رهبری، آیت الله خامنه ای، مصوب و ابلاغ گردید. هدف آن عبارت است از «ایجاد نظام جامع و فراگیر در سطح ملی و سازوکار مناسب برای امن­سازی ساختارهای حیاتی و حساس و مهم در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، و ارتقاء مداوم امنیت شبکه های الکترونیکی و سامانه های اطلاعاتی و ارتباطی در کشور به منظور:

  • استمرار خدمات عمومی.
  • پایداری زیرساخت های ملی.
  • صیانت از اسرار کشور.
  • حفظ فرهنگ و هویت اسلامی- ایرانی و ارزش­های اخلاقی.
  • حراست از حریم خصوصی و آزادی­های مشروع و سرمایه­های مادی و معنوی.» این هدف از طریق «ارتقاء سطح دانش و ظرفیت­های علمی، پژوهشی، آموزشی و صنعتی کشور برای تولید علم و فناوری» در زمینه افتا و «تکیه بر فناوری بومی و توانمندی­های تخصصی داخلی» در این حوزه‌ پیگیری می شود.[۹۸]

حکم تأسیس شورایعالی فضای مجازی[ویرایش]

قوانین مربوط به اینترنت[ویرایش]

قانون تجارت الکترونیک[ویرایش]

قانون تأسیس وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات[ویرایش]

قانون برنامه پنجم[ویرایش]

قانون جرائم رایانه ای[ویرایش]

مقررات اصلی توسعه،‌اداره و ارائه اینترنت[ویرایش]

مقررات شورایعالی انقلاب فرهنگی[ویرایش]

پیرو تصویب و ابلاغ سیاستهای کلی شبکه‌های اطلاع رسانی رایانه‌ای از سوی مقام رهبری شورای عالی انقلاب فرهنگی «مقررات و ضوابط شبکه‌های اطلاع رسانی رایانه‌ای» را طی جلسات 482، 483، 484، 485، 486 و 488 در سال ۱۳۸۰ تصویب کرد. در صدر این مقررات اصول حاکم بر آن بدین شرح بیان شده است:

  1. حق دسترسی آزاد مردم به اطلاعات و دانش.
  2. مسؤولیت مدنی و حقوقی افراد در قبال فعالیتهای خود.
  3. رعایت حقوق اجتماعی و صیانت فرهنگی و فنی کشور در این قلمرو.
  4. ایجاد حداکثر سهولت در ارائه خدمات اطلاع رسانی و اینترنت به عموم مردم.[۹۹]

نخستین مورد این مقررات عبارت است از «آیین‌نامه نحوه اخذ مجوز و ضوابط فنی نقطه تماس بین المللی» که نقطه تماس بین المللی(ASP) را در انحصار دولت قرار می دهد و صدور مجوز آن به دستگاه های اجرایی را به شورای عالی‌اطلاع رسانی محول می کند. این آیین نامه کلیه ایجاد کنندگان نقطه تماس بین المللی را مکلف می کند تا اقدامات لازم را برای حفاظت و کنترل متمرکز از‌ شبکه‌های مزبور انجام دهند که عبارت است از: ‌الف - فراهم سازی سیستم پالایش مناسب به منظور ممانعت از دسترسی به پایگاه‌های ممنوع اخلاقی و سیاسی و حذف ورودی‌های غیرمطلوب. ‌همچنین تعیین ضوابط پالایش به کمیسیون راهبردی شورای عالی اطلاع رسانی محول می شود. ب - ایجاد سیستم بارو (Firewall) مناسب به منظور صیانت شبکه‌ها از تخریب، فریب و سرقت اطلاعات. ج - دایرکننده نقطه تماس بین المللی اینترنتی بانک فعالیتهای اینترنتی کاربران خود را در دسترس وزارت پست و تلگراف و تلفن قرار‌دهد تا براساس ضوابط و مصوبات شورای عالی امنیت ملی با حکم قاضی حسب درخواست در اختیار وزارت اطلاعات قرار گیرد. ‌د - فراهم سازی امکان جلوگیری از برقراری ارتباطات غیرمتعارف، نظیر ارتباطات غیرمتقارن و ارتباطات غیرمستقیم در موارد غیرمجاز (‌پیشکار- ProxyServer). به علاوه از وزارت وزارت پست و تلگراف و تلفن می خواهد تمهیدات لازم برای برقراری ارتباطات بین کاربران در داخل‌ کشور از طریق شبکه مازه (Back Bone) داخلی را فراهم سازد.[۱۰۰]

مورد دوم « آیین‌نامه واحدهای ارائه کننده خدمات اطلاع رسانی و اینترنت رسا (ISP)» می باشد. این آیین نامه حدود فعالیت ارائه کننده خدمات اینترنت و شرایط اخذ، نحوه صدور مجوز و نظارت بر فعالیت آنها توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن را معین می کند. همچنین مسئولیت های این شرکت ها و کاربران آنها را بیان می کند که شامل مسئولیت نسبت به محتوای تولیدی توسط خود اشخاص، رعایت حقوق پدیدآورندگان، اعمال پالایش، ثبت اطلاعات کاربران و فعالیت های اینترنتی آنها و ارائه آن به وزارت مذکور، حفظ حقوق کاربران و جلوگیری از حمله به کامپیوترهای آنها ، حفظ حریم اطلاعات خصوصی کاربران و ارائه خدمات با کیفیت می شود. به علاوه مصادیق محتوای ممنوع را مشخص می سازد. [۱۰۱]

مورد سوم آیین‌نامه «دفاتر خدمات حضوری اینترنت (Coffeenet)» است که شرایط و مراحل اخذ مجوز گردانندگان کافی نت و مقررات حاکم بر فعالیت آنها را بیان می کند. طبق این آیین نامه این مراکز واحد صنفی هستند و باید از صنف مربوطه مجوز بگیرند. از نکات جالب آن توجه به سرویس های نوظهور نظیر تلفن اینترنتی - آوانت (VOIP) است. [۱۰۲]

شورایعالی انقاب فرهنگی در بهمن ماه سال ۱۳۸۱ در راستای اجرای مقررات فوق تصویب کرد که «به منظور صیانت از فرهنگ ملی و اسلامی، کمیته ای مرکب از نمایندگان وزارت اطلاعات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صدا و سیما با مسیولیت نماینده وزارت اطلاعات تشکیل می‎شود. این کمیته مصادیق پایگاههای اطلاع‏رسانی رایانه‎ای غیرمجاز را تعیین و به وزارت پست و تلگراف و تلفن ابلاغ خواهد کرد.» [۱۰۳] در سال ۱۳۸۲ در مصوبه دیگری نماینده دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی و نماینده سازمان تبلیغات اسلامی به آن کمیته اضافه شدند.[۱۰۴]

بدین ترتیب این آیین نامه ها به فعالیت بخش خصوصی در ایجاد نقطه تماس بین المللی خاتمه می دهد. فعالیت بخش خصوصی در حوزه اینترنت را تنظیم و مقررات گذاری می کند و برای نخستین بار سازوکار رسمی پالایش در ایران را ایجاد میکند. مسئولیت های حاکمیتی این حوزه را به شورای عالی‌اطلاع رسانی و وزارت پست و تلگراف و تلفن محول می کند. البته طی دهه ۱۳۸۰ با تغییر ساختار این دو نهاد و تغییر قوانین بخصوص قانون جرائم رایانه ای، بخش عمده ای از این مقررات نسخ ضمنی می شود.

مقررات کمیسیون تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی[ویرایش]

آیین نامه های هیئت وزیران[ویرایش]

مصوبات کارگروه فناوری اطلاعات وارتباطات و امنیت دولت[ویرایش]

ساختار اداری[ویرایش]

شوراهای عالی[ویرایش]

شورای عالی انقلاب فرهنگی[ویرایش]

شورای عالی اطلاع رسانی[ویرایش]

شورای عالی فناوری اطلاعات[ویرایش]

شورای عالی فضای مجازی[ویرایش]

مرکز ملی فضای مجازی ایران[ویرایش]
نوشتار اصلی: مرکز ملی فضای مجازی ایران

مرکزی است که به فرمان سید علی خامنه‌ای رهبر حکومت جمهوری اسلامی ایران توسط شورای عالی فضای مجازی تشکیل گردید. در بخشی از فرمان‌نامهٔ وی آمده‌است که

گسترش فزاینده فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی به‌ویژه شبکهٔ جهانی اینترنت و آثار چشمگیر آن در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی و لزوم سرمایه گذاری وسیع و هدفمند در جهت بهره‌گیری حداکثری از فرصت‌های ناشی از آن در جهت پیشرفت همه‌جانبهٔ کشور و ارائه خدمات گسترده و مفید به اقشار گوناگون مردم و همچنین ضرورت برنامه‌ریزی و هماهنگی مستمر به منظور صیانت از آسیب‌های ناشی از آن اقتضا می‌کند که نقطهٔ کانونی متمرکزی برای سیاست‌گذاری و تصمیم گیری و هماهنگی در فضای مجازی کشور به وجود آید. به این مناسبت شورای عالی فضای مجازی کشور با اختیارات کافی به ریاستِ رئیس جمهور تشکیل می‌گردد و لازم است به کلیهٔ مصوبات آن ترتیب آثار قانونی داده شود.

[۱۰۵]

دستگاه های اجرایی[ویرایش]

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات[ویرایش]

شرکت ارتباطات زیرساخت[ویرایش]
نوشتار اصلی: شرکت ارتباطات زیرساخت

شرکت ارتباطات زیرساخت، یکی از شرکت‌های زیرمجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات می‌باشد که به عنوان متولی شبکه مادر مخابراتی در کشور و کارگزار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، به منظور اعمال حاکمیت، وظیفه اجرای سوئیچینگ و ارتباطات اپراتورهای مخابراتی را در نقاط حضور و شبکه‌های مربوط بر عهده دارد.[۱۰۶]

سازمان فناوری اطلاعات[ویرایش]
مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت[ویرایش]
نوشتار اصلی: مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت

مرکز مدیریت توسعه ملی اینترنت در اردیبهشت سال ۱۳۹۱ توسط وزارت وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان مرجع اعلام فهرست ارائه‌دهندگان رایانامه (ایمیل) با میزبانی داخلی معرفی شد که باید توسط بانک‌ها و بیمه‌ها برای آدرس ایمیل مشتریان قابل قبول باشند. بر این اساس استفاده از آدرس ایمیل‌های نظیر جی میل، یاهو و غیره توسط مشتریان بانک‌ها و بیمه‌ها ممنوع شد[۱۰۷]. این مرکز همچنین مسئول تخصیص نشانی‌های اینترنتی و دامنهٔ ‎.ir است.[۱۰۸].

کمیسیون تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی[ویرایش]

سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی[ویرایش]
نوشتار اصلی: سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی

سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی یک نهاد مستقل قانونگذار و نظارتی است که نقش آن رقابتی کردن بازار ارائه خدمات مخابراتی و بالا رفتن کیفیت خدمات آنهاست. این سازمان همچنین مسئول تعیین جدول ملی فرکانس، و صدور پروانهٔ بهره‌برداری برای هر گونه خدمات مخابراتی است.

یکی از ادارات کل تحت پوشش معاونت نظارت با سه گروه هماهنگی و نظارت بر سرویسهای فناوری اطلاعات، تهیه و بازنگری طرحهای نظارت بر سرویسهای فناوری اطلاعات، تدوین و بازنگری آئین نامه‌ها و ضوابط بر سرویسهای فناوری اطلاعات می‌باشد که وظیفه سیاستگذاری، مدیریت، هدایت و ایجاد هماهنگی جهت نظارت و اعمال مقررات در سطح کشور را در حوزه سرویس‌های فناوری اطلاعات بر عهده دارد. در حال حاضر دارندگان پروانه سرویسهای فناوری اطلاعات شامل ISP، ISDP، PAP، SAP، WiMAX، GMPCS، شرکت مخابرات ایران و شبکه علمی کشور می‌باشند[۱۰۹]

وزارت صنعت، معدن و تجارت[ویرایش]

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی[ویرایش]

دستگاه های انتظامی و قضایی[ویرایش]

پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات ایران[ویرایش]

نوشتار اصلی: پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات ایران

با نام مختصر فتا، یک واحد تخصصی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران است که وظیفه آن مقابله با فیشینگ (کلاهبرداری اینترنتی) و جعل، سرقت اینترنتی، هک و نفوذ، جرائم سازمان یافته رایانه‌ای، هرزه نگاری (موارد سوء اخلاقی) و تجاوز به حریم خصوصی افراد است.[۱۱۰]

تشکیل پلیس فتا به دستور فرمانده نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران و با هدف ایجاد نیروی ویژه مبارزه با جرائم رایانه‌ای انجام شد. رییس پلیس سایبری کشور به فعالیت پلیس فتا در ۳۳ استان کشور و نیز راه اندازی این پلیس در۵۶ شهرستان بالای بیش از۲۰۰ هزار نفر اشاره کرد و اعلام کرد تا آذر ماه ۱۳۹۲ ده مرکز استان کشور مجهز به آزمایشگاه فارنزیک است.[۱۱۱]

کمیته تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای[ویرایش]

دادسرای ویژه جرائم رایانه ای[ویرایش]

بخش خصوصی و غیردولتی[ویرایش]

شرکت ارائه کننده خدمات اینترنتی[ویرایش]

رساننده‌های خدمات اینترنتی[ویرایش]
نوشتار اصلی: رساننده‌های خدمات اینترنتی

کمیسیون سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در سال ۱۳۸۳ پروانهٔ انتقال داده‌ها را برای ۱۲ شرکت خصوصی رساننده خدمات اینترنتی به مدت ۱۰ سال صادر کرد، که یکی از آنها شرکت مخابرات ایران است. بقیه شرکت‌های خصوصی معروف به ندا در حال حاضر نیمی از بازار اینترنت پرسرعت در بستر کابل مسی را در اختیار دارند و نیم دیگر این بازار در اختیار شرکت مخابرات ایران است. این در حالی است که بر اساس مصوبات «شورا و مرکز ملی رقابت»، سهم مخابرات از کاربران هر استان باید ۱۰ درصد یا کمتر باشد اما در عمل مخابرات ۵۰ درصد تعدادی و ۷۰ درصد درآمدی را در اختیار دارد. مجموع مشترکان شرکت‌های ندا در ایران حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار مشترک سراسر ایران است[۱۱۲].

خدمات بر بستر اینترنت[ویرایش]

تجارت الکترونیک[ویرایش]

طبق تبصره ۲۶ قانون دوم برنامه پنج ساله توسعه اقتصادی کشور (۱۳۷۴‎-۱۳۷۸)، وزارت بازرگانی موظف به ایجاد و راه اندازی تجارت الکترونیکی در سطح ملی و بین‌المللی با کمک تمام نهادها و ارگانهای دولتی بوده است. به همین دلیل وزارت بازرگانی ایران در سال ۱۳۷۴ به عنوان ناظر در چهاردهمین هیأت تبادل الکترونیک اطلاعات برای امور اداری، تجاری و ترابری (ادیفکت) شروع به فعالیت کرد و در مرداد ۱۳۷۵ با همکاری و مشارکت سازمانهای دیگر مانند گمرک، وزارت راه و ترابری، وزارت پست و تلگراف و بانک مرکزی هیئتی مشابه در ایران تشکیل شد.[۱۱۳]

در حال حاضر تجارت الکترونیک در ایران با استفاده از کارت‌های بانکی چندین بانک عضو شبکهٔ شتاب قابل انجام است.[۱۱۴] هم‌چنین خدمات بانکداری الکترونیکی نظیر دریافت موجودی و صورت‌حساب، انتقال وجه، و پرداخت قبوض آب، برق، گاز، تلفن ثابت و تلفن همراه توسط بانک‌ها در ایران ارائه می‌شود.[۱۱۵]

دولت الکترونیک[ویرایش]

سلامت الکترونیک[ویرایش]

آموزش الکترونیک[ویرایش]

اظهار نظرها در مورد وضعیت اینترنت در ایران[ویرایش]

با آغاز به کار دولت حسن روحانی خبرهایی در مورد استفادهٔ برخی از مقامات جمهوری اسلامی از رسانه‌های اجتماعی انتشار یافت و میزان دسترسی جامعه ایرانی به اینترنت آزاد بحث داغ روز شد، در همین ارتباط، روحانی در پاسخ به خبرنگار شبکه خبری ان بی سی که از وی در مورد سانسور اینترنت در ایران سوال کرد گفت:

دولت در آینده‌ای نزدیک کمیسیونی برای پرداختن به حقوق شهروندان تشکیل خواهد داد. ما می‌خواهیم مردم در زندگی خصوصی خود کاملاً آزاد باشند. در جهان امروز، دسترسی به اطلاعات و حق گفت‌وشنود آزاد، و حق تفکر آزاد، حق تمام ملت‌ها از جمله مردم ایران است.[۱۱۶]

همچنین جک دورسی رئیس و یکی از بنیانگذاران شبکه اجتماعی توییتر در یکی از توییت‌های اخیر خود حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران را خطاب قرار داده و نوشته است: عصر به خیر رئیس‌جمهور، آیا شهروندان ایران می‌توانند توییت‌های شما را بخوانند؟ و توییتر منسوب به آقای روحانی در پاسخ به آقای دورسی بدون آن که مستقیماً سوال او را جواب دهد، نوشته است:

عصر به خیر جک، همان طور که به کریستین امانپور هم گفتم تلاش می‌کنم تا مردم کشورم بتوانند به راحتی به تمام اطلاعات جهانی دسترسی داشته باشند، چون این حق آنهاست.[۱۱۷]

چالش ها[ویرایش]

جرایم[ویرایش]

درصد تاثیر بدافزار فلیم بر روی رایانه‌ها[۱۱۸]
تاثیر استاکس‌نت بر کشورها[۱۱۹]

با افزایش دسترسی به اینترنت در ایران، جرایم اینترنتی نیز گسترش یافت.[۱۲۰][۱۲۱] در ژانویه ۲۰۱۱ پلیس ایران در واکنش به این شرایط اقدام به تشکیل پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات در ایران کرد. فعالیت‌های این نهاد چندان بی‌حاشیه هم نبود و در آبان ۱۳۹۱ ستار بهشتی، کارگر ساده و وبلاگ‌نویس ۳۵ ساله، که توسط پلیس فتا بازداشت شده بود در هنگام بازجویی درگذشت.[۱۲۲]. در پی این تخلف، به دستور اسماعیل احمدی‌مقدم، سرهنگ محمدحسن شکریان، رئیس پلیس فتای تهران در تاریخ ۱۱ آبان ۱۳۹۱ برکنار شد.[۱۲۳]

فرمانده نیروی انتظامی ایران در بهمن ۱۳۸۹ اعلام کرد که ۸۴ درصد جرایم در فضای سایبری جرایم مالی است[۱۲۴]

امنیت[ویرایش]

رخنه‌گران اینترنتی[ویرایش]

فضای اینترنت در ایران هم میزبان فعالیت‌های هکرها بوده و هم مورد حملهٔ هکرها قرار گرفته است. برخی گروه‌های هکر ایرانی، در زمان‌های مختلف اقدام به هک وب‌گاه‌های وابسته به کشور اسرائیل کرده‌اند.[۱۲۵] همچنین گروه هکرهای کلاه‌سفید ایرانی «آشیانه» تا کنون هم در پاسخ به هک شدن وب‌گاه‌های ایرانی، اقدام به هک وب‌گاه‌های خارجی کرده[۱۲۶] و هم وب‌گاه‌های رسمی دولتی و نهادهای مذهبی ایرانی را مورد حمله قرار داده‌است.[۱۲۷]

وبگاه‌های اینترنتی دولتی در ایران تاکنون چندین بار مورد حمله هکرها قرار گرفته‌است. به عنوان نمونه در سپتامبر ۲۰۱۰ وبگاه رسمی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مورد حمله هکرها قرار گرفت و به مدت نیم ساعت پیامی علیه محمود احمدی نژاد رئیس جمهور وقت ایران جایگزین متن اصلی این وبگاه شد.[۱۲۸] پیش از آن نیز وبگاه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران و وبگاه شبکه ۴ سیمای جمهوری اسلامی ایران در مارس ۲۰۱۰ و وب‌گاه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در اوت ۲۰۰۹ مورد حمله هکرها قرار گرفته بودند.[۱۲۹]

بدافزارها[ویرایش]

نوشتارهای اصلی: بدافزار شعله، استاکس‌نت، و استارس

چندین بار حملات سایبری برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران توسط بدافزارهایی مانند بدافزار شعله، استاکس‌نت و استارس انجام شد که به گفته کارشناسان رایانه‌ای بیشترین تاثیرشان را بر روی رایانه‌های ایران گذاشته‌اند.[۱۳۰]

منابع[ویرایش]

  1. «تجارت الکترونیک از ابتدا تا انتها». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. 
  2. «رسانه‌های جدید و تغییرات سیاسی اجتماعی در ایران»(انگلیسی)‎. سایبر اورینت، ۲۰۱۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «نمایه سرعت بارگیری اینترنت خانگی»(انگلیسی)‎. Ookla، ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  4. «ایران در قعر جدول اینترنت پر سرعت جهان»(فارسی)‎. آی‌تی ایران، ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 4 نوامبر 2013. بازبینی‌شده در 10 اکتبر ۲۰۱3. 
  5. «حکایت ورود اینترنت به ایران». تابناک، ۹ آذر ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «داستان ورود اینترنت به ایران، گفتگو با سیاوش شهشهانی». دنیای کامپیوتر و ارتباطات. شمارهٔ ۴۴، خرداد ۱۳۸۵، صفحهٔ ۳۰
  7. «اینترنت و گزارشی از وضیعت آن در ایران». وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، ۲۹ بهمن ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  8. نراقی، هوشیار. «گذری کوتاه در تاریخ ایرانیان در اینترنت». هفته نامه کاپوچینو، ۴ مارس ۲۰۰۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  9. «گفتگو با سیاوش شهشهانی پدر اینترنت ایران، مخابرات از اول هم با اینترنت مخالف بود». تلنا، 17 اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰4 نوامبر ۲۰۱۳. 
  10. ساره جعفرقلی، شرکت‌های ارایه‌دهنده اینترنت از ادامه فعالیت دلسرد شدند، ایلنا، تاریخ بازیابی ۲۹ آذر ۱۳۹۱
  11. روزنامه اقتصادی آسیا، شماره چهارشنبه ۲۹ آذر ۹۱، «شرکت‌های ارایه‌دهنده اینترنت از ادامه فعالیت دلسرد شدند»
  12. «دلیل گرانی اینترنت، مخابرات یا بخش خصوصی؟». خبرگزاری موج، ۶ دی ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  13. «ضربات سهمگین بی عدالتی‌ها بر بدنه شرکت‌های PAP». خبرگزاری موج، 10 اردیبهشت ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 14 آبان ۲۰۱۲. 
  14. «بررسی علل ناکارآمدی اینترنت پرسرعت در ایران». آفتاب، ۲۹ اکتبر ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  15. «وزیر ارتباطات: از ابتدای شهریور امسال اینترنت ملی جایگزین شبکه اینترنت جهانی خواهد شد». جرس، ۱۸ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  16. «ایران، گران‌ترین اینترنت جهان». تابناک، ۱۷ شهریور ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  17. «به جای واژه غلط اینترنت ملی، بگوییم شبکه ملی اطلاعات». گویا آی‌تی، ۲۷ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  18. «ایران حائز رتبه اول قطعی اینترنت منطقه شد». همشهری، ۲۲ آذر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  19. «وضعیت اینترنت ایران درچهار سال گذشته». فرارو، ۳۰ شهریور ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۲. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ «جزئیات قرارداد فالکون». آی‌تی آنالیز، ۱ دی ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  21. «اینترنت کشور از کجا می‌آید». ایسنا، ۲۳ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  22. «کل اینترنت کشور ۷۲۶۲۷ مگابیت بر ثانیه است». خبر آنلاین، ۲۴ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  23. «سرعت به روایت اعداد». آفتاب، ۲۸ اکتبر ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  24. «اینترنت در ژاپن زلزله‌زده». همشهری آنلاین، ۲۴ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  25. «مقایسه قیمت و سرعت اینترنت در ۸ کشور / قیمتهای اینترنت در ایران». خبرگزاری مهر، ۲۳ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  26. «ایران از نظر سرعت اینترنت در ردیف کم‌سرعت‌ترین کشورهای جهان قرار دارد». خبرگزاری آفتاب، ۸ مرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۱. 
  27. «ایران رتبهٔ آخر آزادی اینرتنت در جهان را دارد». هرانا، 13 مهر 1392. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 14 مهر 92. 
  28. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام mokhaberat2011 وارد نشده‌است.
  29. سراب‌پور، سونیتا. «سرعت اینترنت خانگی همچنان ۱۲۸ کیلوبیت باقی می‌ماند». دنیای اقتصاد، ۳۰ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۱. 
  30. «انتقال میزبانی ۹۶ درصد وبگاههای دولتی به کشور/ تأمین امنیت اطلاعات». خبرگزاری مهر، ۳۱ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  31. «مدیریت محتوای اینترنت با دو ابزار فیلترینگ و محدودیت سرعت». تابناک، ۲۷ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  32. «اینترنت ملی جایگزین اینترنت جهانی می‌شود». ایتنا، ۱۴ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  33. «مسدود شدن Gmail فرصتی برای ایمیل ملی». تابناک، ۲۰ بهمن ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  34. "Iran Vows to Unplug Internet". Wall Street Journal. 19 Dec 2011. Archived from the original on 05 January 2013. Retrieved 4 Jan 2013. 
  35. «قطع اینترنت جهانی امکان‌پذیر نیست». تابناک، ۱ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  36. «اینترنت ملی جایگزین شبکه جهانی نیست». روزنامه ایران، ۲۱ فروردین ۱۳۹۱. ۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  37. «داده‌های بانک جهانی در مورد جمهوری اسلامی ایران»(انگلیسی)‎. بانک جهانی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  38. «آمارهای متناقض از ضریب نفوذ اینترنت کشور». fardanews.ir، ۱۸ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۳. 
  39. «آخرین وضعیت استفاده از اینترنت در ایران/ تعداد کاربران اینترنت پرسرعت و کم سرعت». mehrnews.com، ۳۰ آذر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  40. «کاهش هفت درصدی ضریب نفوذ اینترنت در کشور؛ تردید در صحت آمار اعلام‌شده در پایان سال». تقاطع، 28 آذرماه 1392. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 23 دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 20 آبان 1392. 
  41. «مرکز آمار، تنها متولی ارائه ضریب نفوذ اینترنت در کشور». shahrwandan.ir، 25 آذر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  42. «محتوای پربازدیدترین سایتها در ایران/ میزبانی نیمی از سایتها در داخل کشور». ایتنا، 20 آبان 1392. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 11 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 20 آبان 1392. 
  43. «قحطی کارت اینترنت در دورود». دورود آنلاین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  44. «شرکتهای ارایه دهنده خدمات اینترنت و تلفن از طریق شبکه هوشمند». شرکت مخابرات تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  45. «PCM کابوس کاربران اینترنت پر سرعت». آفتاب. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  46. «DIAL UP به جای ADSL». آفتاب، ۶ نوامبر ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  47. «پیدا و پنهان وایمکس». تبیان، ۶ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  48. «ارائهٔ اینترنت ۲۰ مگابیتی از فروردین ۹۳». سیتنا، ۱۲ دی ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژآنویه ۲۰۱۲. 
  49. «اینترنت همراه اول تا پایان سال از راه می‌رسد». همشهری، ۱۲ شهریور ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  50. «اینترنت موبایل، چند؟». همشهری، ۳۰ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  51. «هم بانک همراه اول کپی برابر اصل خدمات بانکداری همراه ایرانسل». ایستنا، ۱۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  52. «فقط 4 درصد ایرانی‌ها اینترنت پرسرعت دارند». ایستنا، 24 مهر ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱3. 
  53. «جدیدترین آمار از ضریب نفوذ اینترنت در ایران/ معرفی 5 استان دارای بالاترین کاربر». ایتنا، 18 تیر ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰6 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 15 آبان 1392. 
  54. شورایعالی انقلاب فرهنگی. «مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای». مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  55. «فیلترینگ اشتباه سایت ها انگشت شمار است». aftabir.com، ۲۵ آبان ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  56. رضا باقری اصل. «سالم سازی فضای سایبر در مقابل راهکار صرفا فنی فیلترینگ». ۱ مرداد ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  57. رضا باقری اصل. «سالم سازی فضای سایبر در مقابل راهکار صرفا فنی فیلترینگ». ۱ مرداد ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  58. رضا باقری اصل. «سالم سازی فضای سایبر در مقابل راهکار صرفا فنی فیلترینگ». ۱ مرداد ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  59. «متن کامل قانون جرائم رایانه‌ ای». بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  60. «درباره کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای». بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  61. «اعمال فیلترینگ یکپارچه برای سایت‌های اینترنتی». medianews.ir، ۱۸ مرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  62. کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای. «فهرست مصاديق محتوای مجرمانه». کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانه ای. بازبینی‌شده در ۸ دی ۱۳۹۲. 
  63. |تایت، روبرت. «در مورد رئیس جمهور این یکی را شنیده‌اید؟»(انگلیسی)‎. گاردین، ۱۴ آوریل ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۰۸. 
  64. «گوگل هم فیلتر شد». خبر آنلاین، ۷ مهر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  65. «فیلترینگ به جستجوگر بینگ هم رحم نکرد». وین بتا، ۷ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۳ بهمن ۱۳۹۰. 
  66. «فیس‌بوک و توییتر فیلتر شدند». خبر آنلاین، ۲ خرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  67. «جی‌میل و یاهو در ایران دوباره قطع شد». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ فوریه ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  68. «دلایل فیلتر شدن سایت هاشمی رفسنجانی/ اتمام دادگاه جاسوس آمریکایی». ۱۲ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  69. «ممنوعیت فعالیت سایت خاتمی در ایران». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  70. «ارائه خدمات میزبانی به سایت محمد خاتمی در داخل ایران ممنوع شد». رادیو فردا، ۱۴ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  71. «سحام نیوز فیلتر شد». فارس نیوز، ۸ شهریور ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  72. «پرشین بلاگ فیلتر شد». فارس نیوز، ۳۰ خرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  73. «بلاگفا فیلتر شد». فارس نیوز، ۳۰ خرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  74. «سایت بلاگر فیلتر شد». خبرگزاری ایتنا، ۶ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  75. «وردپرس فیلتر شد». عصر ایران، ۲۱ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  76. «خبرآنلاین با دستور مسئولین فیلتر شد». وبگاه الف، ۳۰ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  77. «سایت خبری عصر ایران فیلتر شد». خبرگزاری آفتاب، ۱۴ اسفند ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  78. «سایت سفارت انگلیس در ایران فیلتر شد». مهر نیوز، ۱ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  79. رضا باقری اصل. «سالم سازی فضای سایبر در مقابل راهکار صرفا فنی فیلترینگ». ۱ مرداد ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  80. «شما در منطقه ممنوعه هستید!». آفتاب، ۱ نوامبر ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  81. «در پی پرسش نارنجی: گوگل دانلود برنامه‌های افزودنی کروم را برای ایران آزاد کرد». نارنجی، ۲۹ فوریه ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  82. «رفع تحریم‌های ایران از جانب اپل». مانی، ۱۸ اسفند ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  83. ۸۳٫۰ ۸۳٫۱ «عوارض خطرناک استفاده از فیلترشکن». تابناک، ۱۷ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۳. 
  84. «استفاده از فیلتر شکن جرم است و زندان دارد». خبرگزاری فردا، ۲۹ دی ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  85. «الکسا رتبهٔ صفحه پیوندها». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  86. «از هر پنج کافی نت، یکی تعطیل شد». روزآن‌لاین، 6 مرداد ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 13 آبان 1392. بازبینی‌شده در ۱۳ آبان 1392. 
  87. «کافی‌نت‌ها در ایران تحت کنترل شدید امنیتی». کردستان مدیا، 12 فروردین ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 3 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در 3 نوامبر ۲۰۱3. 
  88. «پنج میلیون سایت اینترنتنی در کشور فیلتر شده است». مهر نیوز، 28 آبان ۱۳87. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 3 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در 3 نوامبر ۲۰۱3. 
  89. «میزان سایت‌های فیلتر شده کاهش می‌یابد؟». ایسنا، 27 دی‌ماه ۱۳۹1. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 3 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در 3 نوامبر ۲۰۱3. 
  90. «درخواست مردمی، عامل فیلترینگ 90 درصد سایت‌ها». کردستان مدیا، 31 تیرماه ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 3 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در 3 نوامبر ۲۰۱3. 
  91. «فیلترینگ وبلاگ امسال شش برابر سال پیش». وبگاه احمد باطبی، 25 مهرماه ۱۳۹1. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 4 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در ۱۳ آبان 1392. 
  92. «1500 سایت ضددینی در ماه فیلتر می‌شود». روزنامه بهار، 24 مهر ۱۳۹1. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 3 نوامبر ۲۰۱3. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱3. 
  93. «واکنش مقام دولتی به حضور آیت‌الله خامنه‌ای در فیسبوک: عضویت جرم نیست». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۶ دسامبر ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  94. «بازداشت چهار کاربر فیس‌بوک در شهر سیرجان». رادیو فردا، ۷ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  95. «چین قوانین سخت‌تری درباره اینترنت وضع کرد». ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۲. 
  96. «سابقه عبور از انحصار موتور جستجوی گوگل». الف، ۲۳ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  97. «سياست‌هاي كلي نظام جمهوری اسلامی ایران درمورد " شبكه‌هاي اطلاع‌رساني رايانه‌اي"». مجمع تشخیص مصلحت نظام. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  98. [۱]
  99. شورایعالی انقلاب فرهنگی. «مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای». مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  100. شورایعالی انقلاب فرهنگی. «مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای». مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  101. شورایعالی انقلاب فرهنگی. «مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای». مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  102. شورایعالی انقلاب فرهنگی. «مقررات و ضوابط شبکه های اطلاع رسانی رایانه ای». مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۳. 
  103. «تشکیل کمیته تعیین مصادیق پایگاههای اطلاع رسانی رایانه‎ای غیرمجاز». ۲۹ دی ۱۳۸۱. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  104. «انتخاب اعضای جدید کمیته تعیین مصادیق پایگاه‎های اطلاع‎رسانی اینترنتی غیرمجاز». ۳۰ مهر ۱۳۸۲. بازبینی‌شده در ۷ دی ۱۳۹۲. 
  105. «تشکیل شورای عالی فضای مجازی به‌دستور رهبر جمهوری اسلامی». رادیو زمانه، ۱۷ اسفند ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۹ اسفند ۱۳۹۰. 
  106. «اساسنامه شرکت ارتباطات زیرساخت در زیرمجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اصلاح شد». ایتنا، ۱۳۹۱/۴/۱۰. بازبینی‌شده در ۰۱ نوامبر ۲۰۱۲. 
  107. «چرا مشتریان بانک‌ها باید ای‌میل داخلی داشته باشند؟». خبرآن لاین، 19 اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۳. 
  108. «درباره ما». خبرآن لاین، ۲۵ دی ۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 4 نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۳. 
  109. «معرفی دفتر و اپراتورها». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 23 دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  110. «پلیس «فتا» به جنگ مجرمان اینترنتی می‌آید». الف، 18 مهرماه ۱۳۹0. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 23 دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۳. 
  111. «پلیس فتا: ۴۵ میلیون کاربر اینترنت در ایران وجود دارد». تابناک، ۹ آذر ۱۳92. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 21 دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 30 آذرماه 1392. 
  112. جام جم آنلاین، ایران ارزان‌ترین اینترنت دنیا را دارد، تاریخ بازیابی: ۱۰ دی ۹۱
  113. «مشکلات و موانع گسترش تجارت الکترونیکی در ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  114. «بانک‌های عضو شتاب». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  115. «سرویس بانکداری اینترنتی». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  116. «روحانی: مردم باید در زندگی خصوصی کاملاً آزاد باشند». کلمه، 28 شهریور ۱۳۹2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در 1 نوامبر ۲۰۱۲. 
  117. «مکالمه توییتری رئیس جمهور ایران و رئیس توییتر». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۳. 
  118. «فلیم، بدافزاری که جاسوسی موفق است». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  119. «W32.Stuxnet»(انگلیسی)‎. سیمانتک، ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 04 January 2013. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  120. «افزایش جرایم رایانه‌ای در ایران». تابناک، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  121. «تنوع جرایم رایانه‌ای، رو به افزایش است». ایرنا، ۱ شهریور ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  122. «وبلاگ‌نویس درگذشته در زندان، در رباط‌کریم دفن شد». بی بی سی فارسی، 18 آبان ۱۳91. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ نوامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  123. «رئیس پلیس فتا تهران بزرگ برکنار شد». مهر، 11 آذر ۱۳91. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  124. «آغاز به کار پلیس فتا در ایران». همشهری آنلاین، ۳ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۴ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲. 
  125. «۳۷۰ سایت صهیونیستی از مدار خارج شد/ هک سایتهای امنیتی، اقتصادی اسرائیل». خبرگزاری مهر، ۱ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  126. «جزئیات چگونگی هک ۳۰۰ وب سایت مهم وهابی بررسی شد». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۶ مهر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  127. «حمله هکرهای کلاه‌سفید به گروه بزرگی از سایت‌های دولتی و مذهبی ایران». ایتنا، ۳ اردیبهشت ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۲. 
  128. «سایت رسمی تلویزیون دولتی ایران هک شد». وبگاه برخط رادیوفردا، پنجشنبه ۲۹ شهریور ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۹ شهریور ۱۳۸۷. 
  129. «اعتراض به فیلترینگ با هک کردن سایت وزارت ICT!». وبگاه برخط ایستنا، شنبه، ۱۸ فروردین ماه ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۹ شهریور ۱۳۸۷. 
  130. «فلیم، بد افزاری که جاسوسی موفق است». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۲ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد اینترنت در ایران اطلاعات بیشتری پیدا کنید.


Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار