ایل بیرانوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ایل بیرانوند یکی از طوایف لک ایران [۱] و از طوایف پیشکوه است.[۲] تمرکز سکونت بیرانوندها در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام است که در خرم‌آباد، بروجرد، دهلران،دره شهر و قسمت‌هایی از خوزستان متمرکزتر از سایر مناطق هستند.[۱]
هنری راولینسون خاستگاه باجلوندها (سگوندها) و بیرانوندها را موصل عراق می‌داند و معتقد است بیرانوندها و باجلوندها در قرن دوازدهم یعنی در اواخر صفویه یا در زمان افشاریه از نواحی موصل به لرستان آمدند.[۳]

افراد سرشناس[ویرایش]

هوشنگ اعظمی لرستانی پزشک لرستانی و از فعالان در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت بود.[۴] سیامک اسدیان فرمانده نظامی و از اعضای کمیتهٔ مرکزی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران بود.[۵]

تاریخ[ویرایش]

تبارشناسی[ویرایش]

راولینسون و علی‌اکبر دهخدا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات کرد معرفی می‌کنند.[۶] دانشنامه ایرانیکا بیرانوندها را به عنوان یکی از ایلات لر با اصالتی کردتبار معرفی می‌کند.[۷][۸] بر اساس گفته‌های محلی که از اساس نادرست است، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند. این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آنها ایل‌های باجلوند و بیرانوند به وجود آمده است.[۹] با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است.[۹]

دوره زندیه[ویرایش]

بیرانوندها به همراه باجلوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۹][۱۰]

دوره قاجار[ویرایش]

پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سگوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۹][۱۰]

دوره پهلوی[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخ لرستان

بیرانوندها در کنار سگوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.[۱۱]

جغرافیای سکونت[ویرایش]

سکونتگاه مرکزی ایل، بخش بیرانوند و بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش ها، در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه و دشت سیلاخور.
عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال ۱۳۰۵ شمسی به قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.[۲]

تیره ها[ویرایش]

ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای تیره های مختلف است.[۹] [۲]

خوانین[ویرایش]

  1. سپهوند
  2. حسین علیخانی (اعظمی، اسدیان، حیدری، خسروی و رستمی)
  3. عزیز
  4. مرادی [۱۲]

دشائینان[ویرایش]

  1. پیرداده
  2. چغلوند
  3. رش
  4. شلکه(اهورا قربانی)
  5. شعبان
  6. شاهوردی
  7. لری
  8. دیوکان
  9. دلیران

آلائینان[ویرایش]

به دو دسته مال اسد و مال قباد تقسیم می شوند.

  • مال اسد:
  1. مهراب
  2. کر
  3. بارانی
  4. زید علی
  • مهراب:
  1. میخک
  2. کوسه
  3. زنجفیل
  4. صفر
  5. دارچین
  • کر:
  1. گلاب
  2. عودعلی
  3. یاسم
  4. ماریف
  5. کرسیاه
  6. ایمانقلی
  7. مازیم
  8. کاظم بگ
  9. کر الانی
  • مال قباد:
  1. یاراحمد
  2. شمس الدین
  3. سبزعلی
  4. جوجه‌وند
  5. چلوی
  • یاراحمد:
  1. متش
  2. مصطفی‌وند
  3. بور
  4. تاری
  5. نقی
  6. حسین بگ
  7. بزن
  8. اصل مرز
  • متش:
  1. نصیر
  2. سلطان ویس
  3. رشید
  4. باله
  5. حسنی
  6. مطا
  • مصطفی وند:
  1. پیغمبری
  2. بهرام قلی (خله‌وند)
  3. شیخه
  4. سیزده
  5. شهولی
  6. شمس الدین:
  7. سوزوار
  8. باقر
  9. علی قدم
  10. میمون
  11. سوخته
  12. اصل مرز
  13. دره چی
  14. کدخدا علی‌پناه
  15. میرحیاتی
  16. زارعلی
  17. کدخدا محمدجعفر
  18. کدخدا الله
  19. کدخدا بردعلی کر ( بردعلی الماس)
  20. سبزعلی
  21. کدخدا ملااسدالله
  22. منسها
  23. جوجه وند
  24. شمس‌الدین
  25. رادل
  26. تاری‌ها
  27. بی‌بی طلایی
  28. چغلوند
  29. شیخه
  30. عباس‌قلی خان
  31. خسروخان
  32. جمشیدخانی
  33. سهراب
  34. زیدعلی
  35. کتر
  36. کدخدا ابوطالب
  37. محمد قلیجان
  38. محمدخان
  39. مس‌وند
  40. علی محمدخانی
  41. شبان
  42. سیاهوردی
  43. حور مردای
  44. میرزا خان

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مسعود کیهان. جغرافیای مفصل ایران. ۱۳۱۱. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  3. راولینسون، هنری لرزیک. سفرنامه راولینسون: گذر از ذهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر امان اللهی بهاروند. تهران، ۱۳۶۲. ۱۵۲. 
  4. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره كل امور عشاير استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  5. «مردگان این سال، عاشق ترین زندگان بودند!»(فارسی)‎. عصر نو، ۲ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  6. «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  7. «BAYRĀNAVAND». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  8. «KURDISH TRIBES». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ «بِیْرانْوَن (بِیْرِنْوَن )». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ چگنی، فرهاد. ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی، ۱۳۷۸. ۶۶، ۶۷پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  11. ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱. 
  12. «فهرست طایفه‌های لرستان»(فارسی)‎. اداره كل امور عشاير استان لرستان. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.