ایل بیرانوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ایل بیرانوند یکی از طوایف لک ایران [۱] و از طوایف پیشکوه است.[۲] تمرکز سکونت بیرانوندها در استان‌های لرستان، خوزستان و ایلام است که در خرم‌آباد، بیران شهر، بروجرد، دهلران،دره شهر و قسمت‌هایی از خوزستان متمرکزتر از سایر مناطق هستند.[۱]
هنری راولینسون خاستگاه باجلوندها (سگوندها) و بیرانوندها را موصل عراق می‌داند و معتقد است بیرانوندها و باجلوندها در قرن دوازدهم یعنی در اواخر صفویه یا در زمان افشاریه از نواحی موصل به لرستان آمدند.[۳]

تاریخ[ویرایش]

تبارشناسی[ویرایش]

بر اساس گفته‌های محلی، بیرانوندها از نسل مردی عرب از ساکنان حجاز هستند که این فرد پس از سکونت در لرستان و ازدواج با دختر یک خان دارای دو فرزند پسر به نام‌های بیران و باجول شد که از نسل آنها ایل‌های باجلوند و بیرانوند به وجود آمده است [۴] که با توجه به سفر راولینسون به لرستان در حالی که تنها پنج نسل پس از بیران (جد بزرگ بیرانوندها) می‌گذشته این گفته‌های محلی از اساس نادرست است.[۴]

دوره زندیه[ویرایش]

بیرانوندها به همراه باجلوندها از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند و در هرج و مرج اوایل حکومت قاجار به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۴][۵]

دوره قاجار[ویرایش]

پس از انقراض سلسله زندیه بیرانوندها به لرستان بازگشتند و چون در آن زمان آقامحمدخان قاجار، چگنی‌ها را از منطقه هرو به نواحی قزوین تبعید کرده بود. ایل همراه با سگوندها به تصرف املاک سایر ایل‌ها پرداختند.[۴][۵]

دوره پهلوی[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخ لرستان

بیرانوندها در کنار سگوندها، پاپی‌ها و چگنی‌ها در شورش سال ۱۳۰۲ علیه نیروهای دولتی حکومت پهلوی شرکت داشتند که نتیجه شورش سرکوب و شکست عشایر لر بود.[۶]

جغرافیای سکونت[ویرایش]

سکونتگاه مرکزی ایل، بیران شهر است اما مردمان بیرانوند علاوه بر این بخش در مناطق دیگری نیز پراکنده‌اند، از جمله در بخش مرکزی شهرستان خرم‌آباد، بخش‌هایی از شهرستان دوره، بخش الوار گرمسیری، بخش زاغه و دشت سیلاخور.

طوایف[ویرایش]

ایل بیرانوند به دو شاخه اصلی آلاهینان (آلاینان) و دشائینان (دشی نو) تقسیم می‌شود که این دو شاخه خود دارای طایفه و تیرهای مختلف است.[۴] از جمله طوایف ایل بیرانوند می‌توان به این طوایف اشاره کرد:[۲]

  • اصل مرز
  • دره چی
  • کدخدا علی‌پناه
  • میرحیاتی
  • زارعلی
  • کدخدا محمدجعفر
  • کدخدا الله
  • کدخدا مردعلی
  • سبزعلی
  • کدخدا ملااسدالله
  • منسها
  • جوبه‌وند
  • شمس‌الدین
  • رادل
  • تاری‌ها
  • بی‌بی طلایی
  • چغلوند
  • شیخه
  • عباس‌قلی خان
  • خسروخان
  • جمشیدخانی
  • سهراب
  • زیدعلی
  • کتر
  • کدخدا ابوطالب
  • محمد قلیجان
  • محمدخان
  • مس‌وند
  • ساکی
  • بازگیر
  • علی محمدخانی
  • شبان
  • سیاهوردی
  • حور مردای
  • میرزا خان

عده‌ای از بیرانوندها را حدود سال سال ۱۳۰۵ شمسی به ملایر، قم، ساوه و اطراف کاشان برای شهرنشینی کوچ داده‌اند.[۲]

تیره‌ها[ویرایش]

دشائینان :

  1. پیرداده
  2. چقلوند
  3. رش
  4. شلکه(اهورا قربانی)
  5. شعبان
  6. شاهوردی
  7. لری
  8. دیوکان
  9. دلیران

آلائینان:

  • مال اسد:
  1. مال قباد
  2. کر
  3. بارانی
  4. زید علی
  5. مهراب
  6. ایمانقلی
  • کر:
  1. گلاب
  2. عودعلی
  3. یاسم
  4. ماریف
  5. کرسیاه
  • مهراب:
  1. صفر
  2. چرم آرن
  3. کوسه
  4. زنجفیل
  5. میخک
  6. دارچین
  • مال قباد:
  1. یاراحمد
  2. شمس الدین
  3. سبزعلی
  4. جوجه‌وند
  5. چلوی
  • یاراحمد:
  1. متش
  2. مصطفی‌وند
  3. بور
  4. تاری
  5. نقی
  6. حسین بگ
  7. بزن
  8. اصل مرز
  • متش:
  1. نصیر
  2. سلطان ویس
  3. رشید
  4. باله
  5. حسنی
  6. مطا
  • مصطفی وند:
  1. پیغمبری
  2. بهرام قلی (خله‌وند)
  3. شیخه
  4. سیزده
  5. شهولی
  • شمس الدین:
  1. سوزوار
  2. باقر
  3. علی قدم
  4. میمون
  5. سوخته

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مسعود کیهان. جغرافیای مفصل ایران. ۱۳۱۱. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  3. راولینسون، هنری لرزیک. سفرنامه راولینسون: گذر از ذهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر امان اللهی بهاروند. تهران، ۱۳۶۲. ۱۵۲. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ «بِیْرانْوَن (بِیْرِنْوَن )». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۳. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ چگنی، فرهاد. ایل سگوند، نام و تاریخ آن. کیهان فرهنگی، ۱۳۷۸. ۶۶، ۶۷پایگاه مجلات تخصصی نور. 
  6. ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱.