اپیویید

اپیویید یا اپیوئید (Opioid) به مجموعه مواد طبیعی و شیمیای مسکن شبیه به تریاک یا مواد افیونی گفته میشود که در سیناپس به گیرندهای عصبی اپیویید میچسبند. عملکرد همگی آن‌ها در بدن همانند کار انتقال‌دهنده‌های عصبی ضد درد (اندورفین‌ها) است که از طریق تأثیر بر سلسله اعصاب مرکزی موجب تخفیف احساس درد در بدن می‌شوند،

تاریخچه

مرفین اولین اپیویید طبیعی (آلکالوئید) میباشد که در سال 1804 توسط یک داروساز آلمانی به نام "فردریش ویلیام آدام سرتورنر" در شهر "پادربرن" از تریاک استخراج شد.

اشکال مختلف

اپیوییدها از نظر توانایی، قدرت و مدت اثر با یکدیکر متفاوتند، خاصیت چسبندگی (Affinity) آنها به گیرنده های μ و همچنین میزان حلالیت آنها در چربی (Lipophilicity) تعیین کننده این میزان میباشد. همچنین گرایش های مختلفی نسبت به گیرنده های مختلف اپیویید از خود نشان میدهند.

جدول اپیوییدهای موجود، بر اساس توانایی تسکین درد Analgesic

نام	توانایی	حداقل عمر	توضیحات
Sufentanil	≈1000	30 دقیقه	ندارد
Remifentanil	≈100-200	8 تا 10 دقیقه	-
Fentanyl	120	30 دقیقه	-
Alfentanil	30-40	10 دقیقه	-
Buprenorphin	≈30	6 تا 8 ساعت	-
Hydromorphon	7،5	3 تا 5 ساعت	-
Levomethadon	4	5 تا 7 ساعت	-
Oxycodon	1،5-2	3،5 تا 7	-
Diacetylmorphin	2،5	3 تا 4 ساعت	هروئین
متادون	2	5 تا 7 ساعت	-
Hydrocodon	1،5	4 تا 8 ساعت	-
مرفین	1	2 تا 4 ساعت	-
Piritramid	0،7	4 تا 6 ساعت	-
Nalbuphin	0،5-0،7	3 تا 6 ساعت	-
Tapentadol	0،3-0،5	4 ساعت	-
Pentazocin	0،3	2 تا 4 ساعت	-
Dihydrocodein	0،2	3 تا 4 ساعت	-
کدئین	0،1	4 ساعت	-
Pethidin	0،1	2 تا 4 ساعت	-
ترامادول	0،1-0،2	4 تا 6 ساعت	اپیویید و SNRI
Tilidin	0،1-0،2	3 تا 4 ساعت	-
نالوکسان	مخالف 0	1 تا 4 ساعت	ضد اپیویید
Naltrexon	مخالف 0	تا 24 ساعت	ضد اپیویید
لوپرامید	0	-	بر روی اعصاب مرکزی تاثییر ندارد
Apomorphin	0	-	برای حالت تهوع، تاثییر بر گیرنده های دوپامین

گیرنده های اپیویید

گیرنده‌های شناخته شده اپیویید

نوع	محدوده	تاثیرات
μ1	مغز، نخاع و اعصاب	مسکن، سر خوشی، اثرات عروقی، کاهش ضربان، اعتیاد (ضعیف)، سختی ادرار
μ2	مغز، نخاع و اعصاب	مسکن، یبوست، اعتیاد (قوی)، تنگی نفس، سختی ادرار
μ - مو	اعصاب	مسکن، معده و روده، خارش
κ - کاپا	مغز، نخاع	مسکن، آرام بخش، بد خلقی
δ - دلتا	مغز، نخاع، اعصاب	معده و روده، دیگر عضوها
هنوز گیرنده ای شناسائی نشده		مردمک‌تنگی، تهوع، استفراغ

عوارض جانبی

اعتیاد، تهوع، سرگیجه، خواب آلودگی، یبوست، افت فشار خون، تعریق، خارش

آسیب شناسی

اپیوییدها به خودی خود به سیستم ارگانیک بدن آسیب چندانی نمیرسانند، چراکه هدفمند بر روی گیرنده‌های مخصوص خود اثر میگذارند، با وجود این مصرف دائمی و طولانی مدت این مواد ممکن است همراه با آسیب های جسمی باشد که عوارض جانبی آنها به وجود آورده اند، اما به طور کلی میتوان اعتیاد را خطرناکترین آسیب این گروه داروها دانست. اثرات منفی این مواد بر روی مغز هنوز به طور کامل بررسی نشده است ولی احتمال بروز اختلالات مغزی در این گروه از داروها بسیار ضیف است. عوارض جانبی این گروه از داروها، خشکی دهان، تهوع، یبوست میتوانند برای بدن ایجاد اختلالاتی نمایند. مصرف ترامادول با برخی از داروهای ضد افسردگی میتواند باعث ایجاد سندروم سروتونین و دیگر اختلالات مغزی شود. (در اینجا به آسیبهای اپیوییدهای خالص اشاره شده که با مواد مخدر خیابانی متفاوتند، به طور مثال تحقیقات نشان میدهد که هروئین خیابانی، حدود 5% هروئین خالص را شامل میشوند و باقی آن مواد مضری هستند که برای سود مالی بیشتر به آن اضافه شده اند)

اعتیاد

مصرف اپیوییدها موجب وابستگی روانی و جسمی شبیه اعتیاد به تریاک می‌گردد. با قطع ناگهانی دارو علائم اضطراب، تعریق، بی‌خوابی، تهوع و لرز، اسهال، درد عضلانی، ترس و بیقراری و گرگرفتگی پیش می‌آید.

علائم ترک (خماری)

سرچشمه: اپیوییدها ضد آدرنالین عمل میکنند و مقدار آدرنالین را در بدن کاهش میدهند. از آنجایی که بدن انسان برای برگرداندن سطح تعادل (هومئوستازی) تلاش میکند، سطح تولید آدرنالین را افزایش میدهد تا مقدار از دست رفته آدرنالین را جبران کند. در زمان ترک ماده مخدر، به یکباره ماده ضد آدرنالین ناپدید میشود و از طرف دیگر آدرنالین با شدت و مقدار زیاد آزاد میگردد که باعث ایجاد عوارض ناخوشایند ترک میشود و تا زمانی که مقدار آزادسازی آدرنالین کاهش یافته و آدرنالین اضافی از بدن دفع شود ادامه میابد که اصطلاحا به آن، دوران خماری میگویند. در دوران ترک، سطح سنگین آدرنالین به گیرنده‌های عصبی خود (α1 و α2) فشار وارد میکند که باعث پرکاری اعصاب سیمپاتیک میشود.

همچنین در بدن موادی به نام اندورفینها وجود دارند که مرفین طبیعی بدن نامیده میشوند و کاربردی مشابه دارند، در مواقع مختلف ترشح آنها افزایش میابد و در شرایط عادی نیز در سطح تعادل در بدن یافت میشوند، در اثر مصرف طولانی مدت اپیوییدها، سطح تولید اندورفینها به تدریج کاهش یافته یا قطع میشود، و با قطع اپیویید بازگشت به شرایط طبیعی به کندی صورت میپذیرد.

چهار مدل مختلف از نشانه های ترک اپیویید:

1. آبریزش بینی، اشک چشم، تعرق، لرز، سیخ شدن موی بدن، بزرگتر شدن مردمک چشم، خمیازه، کشش عظلاتی، بی قراری، گرسنگی ماده مخدر Craving

2. شدت یافتن موارد اول، لرز شدید، تعرق شدید، درد عظلانی، دلپیچه، مشکلات عروقی (تپش قلب و آریتمی)، تهوع، سردرد

3. شدت یافتن موارد دوم همراه با استفراغ، اسهال، تعرق بسیار شدید، گرفتگی عضلانی دردناک، شکم گرفتگی، تپش قلب، فشار خون بالا، مشکل بلند شدن

4. شدت یافتن مراحل سوم، از هوش رفتن خطرناک، از هم گسیختگی عروق همراه با شوک عروقی، از دست رفتن نمک خون و شرایط بسیار خطرناک برای مغز

موارد اول تا سوم را میتوان با مصرف ماده مخدر پایان بخشید ولی در مورد چهارم باید اقدامات خاص پزشکی نیز انجام پذیرد.

قاعده کلی: هر چقدر ماده مخدر مدت اثر کمتری داشته باشد، دوران ترک آن طولانی تر و راحت تر است و بر عکس هر چه مدت اثر طولانی تری داشته باشد، دوران ترک آن کوتاهتر و سخت تر است.