امیرنظام گروسی

حسن علی خان معروف به امیر نظام گروسی (۱۲۳۷/ ۱۲۳۶ بیجار - ۱۳۱۷ ه‍.ق)، فرزند محمد صادق٬ سیاستمدار٬ ادیب و خوشنویس دوره قاجار است.

زندگینامه

حسنعلی خان امیر نظام از خانواده بزرگ ایل کبودوند در سال ۱۲۳۶ (ه ق) در بیجار از توابع کردستان به دنیا آمد امیر نظام از هشت سالگی تا هجده سالگی به تحصیل پرداخت و فارسی و عربی و تاریخ ادبیات را فرا گرفت و در نقد اشعار کوردی و فارسی و عربی و ظبط تواریخ و انشا و حسن خط به مقام عالی رسید . او شخصی عارف و دانشمند و خطاط و از جمله نویسندگان زبر دست و ماهری است که در سبکی معروفی نیز دارد . او تنها کسی بود که پس از کشته شدن امیر کبیر به شاه اعتراض کرد .

میر نظام حاکم و والی بیشتر شهر های ایران از جمله : کردستان ، منطقه موکریان کردستان ، باختران ، همدان ، نهاوند ، توسیرکان ، کرمان و .. بود .

امیر نظام مردی دانشمند و دانشدوست و باذوق و پرمایه و بلیغ بود . هنر بزرگ او در ساده نویسی بود از جمله یادگارهای امیر نظام چاپ کلیله و دمنه است . این کتاب را به اشاره او ، به وسیله حاج وکیل اعتمادالممالک تصحیح گردیده و سپس به خط میرزا باقر فخرالکتاب و به نفقه خود امیر نظام چاپ شده است .

از جمله مکتوبات او میتوان از : منشات ، پند نامه یحیویه ، نامه های دیوانی نام برد .

امیر نظام گروسی در سال ۱۳۱۷ در کرمان در گذشت ودر باغ ماهان آن شهر به خاک سپرده شد.

امیر نظام در نگاه دیگران

میرزا شکر الله سنندجی (فخرالکتاب) صاحب کتاب (تحفه ناصری ) میگوید : امیر نظام شخصی نجیب و بسیار بزرگ منش و با وجود است . این امیر با تدبیر صاحب شمشیر ، خودبینی و خود آرایی و تجمل و تکبر را بسیار مکروه می دانست. و در مورد او شعری نیز گفته بود

کف جودش چو نیسان بود **** محضرش بی گمان گلستان بود

امیر نظام خان مورد وصف اشخاص معتبری از جمله : بابا مردوخ روحانی مولف کتاب ارزشمند ((تاریخ مشاهیر کردستان)) ، جرج کرزن وزیر امرخارجه آن زمان انگلستان ، شیخ محمد مردوخ ، عباس اقبال آشتیانی ، دکتر محمد جعفر محجوب و...... بود.

امیرنظام گه‌گاهی از روی تفنن به نظم هم می‌پرداخته‌ است. از آثار وی: «منشآت امیرنظام» و «پندنامه» که به خط خود برای فرزندش یحیی نوشته‌ است.

او مبدع شیوه‌ای خاص در خط شکسته به شمار می‌رود.

امیر نظام در نگاه شاعران

ایرج میرزا شاعر معروف عهد ناصری که در وصف میر نظام اشعاری متعددی سروده است از جمله یکی از آنها :

حسب مرد هنرمند به فضل است و ادب **** شکر ایزد که مرا فضل و ادب گشته حسب

مرد آن نیست که بر الصل و نصب فخر کند **** مرد آن است کزو معتبر آید منصب

چون امیرالامر صدر اجل میر نظام *** معدن دانش و کان هنر و بحر ادب

طلب دولت و عزت ننماید زیراک **** دولت و عزت او را بنماید طلب

زرخش تابد مردی چو ستاره ز فلک **** ز کَفَش زاید رادی چو شراره ز لهب

دوستانت همه در نعمت و در عیش **** دشمنانت همه در محنت و در رنج و تعب

و.....

ادیب‌الممالک فراهانی نویسنده و مدیر روزنامه های : ادب ، مجلس ، عراق عجم و آفتاب بود که در مدح امیر نظام شعر های فراوانی گفته که گزیده ای از آن:

باغ پیروز و چمن پدرام است **** یار در مجلس و می در جام است

فال فرخنده و گیتی به مراد **** بخت بیدار جهان بر کام است

بارک الله که امیرم گه رزم **** در یکی بیشه دو صد ضرغام است

کلک تو طوطی شکر شکن است **** رمح تو ماهی بحر آشام است

از لبت هرچه تراود مطبوع **** گر همه لطف ، و گر دشنام است

وو...

رحیم معینی کرمانشاهی نیز می گوید

از امیر نظام گروسی **** گوش کن قصه ای و ، پند گیر

بود حاکم به شهر کرمانشاه **** تا نظامش دهخد به هر تدبیر

اتفاق افتاد دزدی را **** بگرفتند و به همان تقصیر

بکشادند، سوی دیوانش **** بنهادند پاش در زنجیر

چون به نطعش نشاند جلادی **** به تضرع فتاد نزد امیر

شوخ طبعی میان مجلس بود **** معترض شد به آن امیر کبیر

که امیر نظام میگوید **** سخنی آخر ای رفیق بصیر

هر کس هر چه هست من باید **** به زبان ناورم کلام حقیر

با ادب گوی هر چه می گویی **** با ادب با شو کس مکن حقیر

منابع

• اثرآفرینان، زندگینامهٔ نام‌آوران فرهنگی ایران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
• فضایلی، حبیب‌الله. اطلس خط. انتشارات مشعل اصفهان. چاپ دوم، اصفهان۱۳۶۲ش.
• «گذرا به زندگی و زمانه امیرنظام گروسی» ‎(فارسی)‎. وب‌گاه aftab.ir، ۱۷ ژانویه ۲۰۰۹. بازبینی‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۰۹. 
• «آشنایی با خانه امیر نظام گروسی - آذربایجان‌شرقی». وب‌گاه روزنامه همشهری، شنبه ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۰.