الفبای ترکی آذربایجانی

حروف اصلی در الفبای ترکی

حروفی که بنای لغات ترکی بر آنهاست:

ا A - ب B - پ P - ت T - ج C - چ Ç - خ X - د D - ر R - ز Z - س S - ش Ş - ف F - ق Q - ک K - گ G - ل L - م M - ن N - و V - ه H - ی Y

حروف ترکی که در ابتدای کلمه نمی آیند

• غ Gh، مثل: سوغان Soghan (پیاز)، دوغوش Doghuş (تولد).

• گ خفیف یا گ نرم Ğ (با صدایی نزدیک به ی)، مثل: دویوش Döğüş (دعوا)، ایینه İğne(سوزن).

• و W (با صدای W انگلیسی)، مثل: قووزاماق Qowzamaq (بلند کردن)

حروف فرعی

حروفی که اصلیت ترکی ندارند و از زبانهای دیگر وارد شده اند:

• ژ j

در لغات ترکی اصیل( Öz-Türkce) حروف و صداهای عربی ث-ذ- ط- ظ- ص- ض- ح - ع و غ یافت نمی‌شود.

حروف صامت در ترکی آذربایجانی

• ب: بالیق Balıq (ماهی)، بل Bel (کمر)، قاب Qab(ظرف)

• پ: پوزما Pozma (پاک‌کن)، ایپک İpek(ابریشم)، ساپ Sap (نخ)

• ت: تلیس Telis (گونی)، اَرتَه Erte (بَعد)، تؤکَنماق Tükenmaq (تمام شدن)

• ج: جیران Ceyran (گوزن)، قوجا Qoca (پیر)، کرپیج Kerpic (خشت)

• چ: چای Çay (رودخانه)، سرچه Serçe (گنجشک)، قُلچاق Qolçaq (عروسک)

• خ: خورتان Xortan (لولو) اَرخ Arx (جوی آب)

• د: داراق Daraq (شانه)، دامجی Damcı (قطره)، سؤگؤد Söğüd (درخت بید)

• ر: بَرک Berk (سفت)، قارا Qara (سیاه)

• ز: زای Zay (خراب، گندیده)، مازالاق Mazalaq (فرفره)، اِیاز Eyaz (آسمان بدون ابر)

• ژ: قیژقیرماق Qıjqırmaq (ترشیدن)

• س: ساچ Saç (زلف، گیسو)، اسکی Eski (کهنه، قدیمی)، ترسَه Terse (برعکس)

• ش: شیش Şiş (سیخ)، مشَه Meşe (جنگل)، دؤش Döş (سینه)

• غ: دوغوش Doghuş (تولد)، آغری Aghrı (درد)، اوغوز Oghuz ( نژاد ترک غز)، یاغ Yagh (روغن)

• ف: فیجیل Ficil (تربچه نقلی)، قافا Qafa (سبد بزرگی که از ترکهٔ بید بافته شده باشد)، خاف Xaf (پرز)

• ق: قادین Qadın (زن)، قارقا Qarqa (کلاغ)، قولاق Qulaq (گوش)، آق Aq (سپید)

• ک: کورک Kürek (پشت)، دیکان Dikan ( خار)، اؤرتؤک Örtük (ملافه)

• گ: گؤزل Gözel (زیبا)، گَلین Gelin (عروس)، سؤپؤرگه Süpürge (جارو)

• گ نرم: ایینه Iğne (سوزن)، ایری Eğri (کج)، دویی Düği (برنج)، دویوش Döğüş (دعوا)

• ل: لاله Lale (لاله)، سالقیم Salqım (خوشه میوه)، ال El (دست)

• م: مارال Maral (آهو)، چامُور Çamur (گِل)، اَپریماق Eprimaq (فرسوده شدن)

• ن: نارین Narin (ریز)، آرشین Arşın (متر)

• و: ورماق Vermaq (دادن)، جویز Ceviz ( گردو)، توولی Towlı (سریع، زود)

• و W : قووزاماق Qowzamaq (بلند کردن)

• ه: هن Hen (بله)، یوها Yuha(آدم پرخور)

• ی: یِم Yem (خوراک دام)، آیی Ayı (خرس)، ایاق Eyaq (پا)

حروف مشدّد را می‌توان هم با تشدید و هم با تکرار حروف همسان نوشت: یِددی و یدّی yeddi (هفت)، سَققَل و سَقَّل Seqqel (ریش)، خَرره یا خرَّه (آب گل‌آلود)

مصوتها

در زبان ترکی علاوه بر شش صائت (مصوت) اَ E، اِ E، اُ O، آ A، ای İ، او U، سه صائت دیگر نیز وجود دارد. در ا ین حال مشکل اصلیِ نوشتنِ کلمات ترکی با خط عربی رخ می‌نماید؛ چون خط عربی فونتیک نیست و صدا به جای آنکه در نوشتار کلمات نمایش داده شود، بیشتر به وسیله سابقه ذهنی خواننده کشف می‌شود. سه مصوت دیگر عبارتند از:

• اُ Ö (اُ ظریف که تلفظی بین اِ و اُ دارد): اُگؤد Öghüd (نصیحت)، گؤز Göz (چشم).
• اؤ Ü (او ظریف که تلفظی این ای و او دارد): اؤست Üst (بالا)، گؤزگی Güzgi (آینه).
• ای I (تلفظی بین ای و اِ): قیزیل Qızıl (طلا)، آچیق Açıq (باز، روشن)، سیرغَا Sırğa (گوشواره)، ساری Sarı (زرد).

جستارهای وابسته

زبان ترکی آذربایجانی اَ Ə

منابع

• اینجی دیلیم، محمدتقی زهتابی، نشر اختر، تبریز، ۱۳۸۱
• ترکی هنر است، اسماعیل هادی، انتشارات احرار، تبریز، ۱۳۷۴
• دیوان لغات الترک، محمودبن حسین بن محمد کاشغری، ترجمه و تنظیم و ترتیب الفبائی دکتر محمد دبیرسیاقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۵
• فرهنگ ترکی فارسی، محمد کانار، انتشارات شیرین، تهران