اسماعیل مرآت
 |
|
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | اسماعیل مرآت |
| زادروز | ۱۲۷۱ خورشیدی شعبان ۱۳۱۰ (قمری) |
| زادگاه | تهران |
| تاریخ مرگ | ۲۷ آذر ۱۳۲۸ |
| محل مرگ | تهران |
| والدین | میرزا موسی خان مرآتالممالک |
| وزیر معارف (وزیر فرهنگ) از ۲۸ شهریور ۱۳۱۸ تا شهریور ۱۳۲۰ |
|
اسماعیل مرآت (۱۲۷۱-۱۳۲۸) وزیر معارف و فرهنگ ایران در دورهٔ رضا شاه و از پایهگذاران فرهنگ نوین در ایران.
اسماعیل مرآت، فرزند میرزا موسی خان مرآتالممالک در شعبان سال ۱۳۱۰ قمری برابر با ۱۲۷۱ شمسی در تهران به دنیا آمد. تحصیلات دورهٔ متوسطه را در تهران به پایان رساند. در سال ۱۲۹۰ جزء شاگردان اعزامی به اروپا رفت. پس از چند سال تحصیل در سویس و دارالمعلمین شهر بلوا و سنکلود در فرانسه در رشتهٔ طبیعی و تعلیم و تربیت و روانشناسی، بر اثر وقوع جنگ جهانی اول و دشواریهای زندگی ناچار به بازگشت به ایران شد. وزارت معارف در ۱۲۹۴ او و چند تن دیگر از بازگشتگان از فرنگ را مأمور تدریس در دارالفنون کرد.
اسماعیل مرآت در ۱۲۹۷ به معاونت دارالمعلمین عالی و تدریس فیزیک در آن مؤسسه مأمور شد. در مهر ۱۳۰۷ زمانی که نخستین گروه از محصلان اعزامی به خارج راهی اروپا شدند، اسماعیل مرآت رئیس تعلیمات ابتدایی آنان را تا پاریس همراهی کرد. در آنجا حسین علا وزیر مختار ایران در فرانسه، به وی پیشنهاد کرد که با سمت سرپرست محصلان در اروپا بماند و مرآت پذیرفت. اسماعیل مرآت در تمام مدتی که در این سمت بود با دقت و مواظبت فراوان به پیشرفت تحصیل و حسن رفتار محصلان توجه خاص داشت. این مراقبتها و نظم مستمر بر برخی محصلان و کارمندان سفارت و سرپرستی گران میآمد و بعضی بر او عیب میگرفتند.
در سال ۱۳۱۴ اسماعیل مرآت رئیس ادارهٔ تعلیمات عالیهٔ وزارت معارف شد و در آبان همان سال به عضویت شورای عالی معارف انتخاب گردید. مقارن این احوال، مرآت به سببی از خدمت معارف کناره گرفت و در وزارت دارایی به کار پرداخت. در آبان ۱۳۱۶ استاندار کرمان شد و ۹ ماه در این سمت بود.
پس از استعفای علیاصغر حکمت از وزارت معارف، اسماعیا مرآت در مرداد ۱۳۱۷ به کفالت وزارت معارف انتخاب شد و از روز ۲۸ شهریور ۱۳۱۸ وزیر معارف شد و تا شهریور ۱۳۲۰ در این سمت بود. در این بین هیئت وزیران در جلسهٔ مورخ ۲۷ مهر ۱۳۱۷ به پیشنهاد وزارت معارف نام وزارت معارف را به وزارت فرهنگ تغییر داد.
اسماعیل مرآت بر این اعتقاد بود که پیشرفت معارف بدون توجه به تربیت معلمان شایسته، تنظیم برنامههای درست، طبع کتابهای درسی خوب و ایجاد ساختمانهای مناسب امکانپذیر نیست. از این رو بیهیاهو و بدون تبلیغات در انجام دادن این چهار مهم کوششها کرد. پانزده بنای باشکوه و استوار در نقاط مختلف پایتخت سر برآورد، آنچنان مستحکم که پس از سالها خرابی در آنها پدید نیامد. همچنین در شهرستانها از محل درآمد موقوفات مجهولالمالک و بودجهٔ فرهنگ چندین دبستان و دبیرستان رفیع ساخت.
ساختمانهای دانشکدهٔ حقوق و دانشکدهٔ فنی و باشگاه دانشجویان و رستوران دانشجویان در دانشگاه تهران از یادگارهای اوست. دانشکدهٔ هنرهای زیبا را نیز او تأسیس کرد. در سال ۱۳۱۹ قانون اصلاح دانشگاه را در مورد دانشکدهٔ پزشکی از تصویب مجلس شورای ملی گذراند. طبق این قانون بیمارستانهای تهران ضمیمه و تابع دانشکدهٔ پزشکی شد و کارآموزی دانشجویان پزشکی در بیمارستانها آسانتر گردید. به پاس این خدمتها در سال ۱۳۳۵ ضمن تجلیل از اقدامات مؤثر مرآت در پیشرفت دانشگاه یکی از خیابانهای دانشگاه به نام او نامگذاری شد.
اسماعیل مرآت در تهیهٔ کتابهای درسی خوب کوشش مداوم داشت. در زمان وزارت پرثمر او نزدیک دویست جلد کتاب درسی دبیرستانی تألیف و چاپ شد. وی خطی خوش داشت، و از این رو در کتابهای درسی سختگیری بسیار میکرد چندان که خطاطان به عجز درآمده بودند.
در اوایل ۱۳۱۹ برای سرکشی به ادارات معارف آذربایجان به آن استان سفر کرد، و پس از بازگشت در هیئت دولت که با حضور شاه تشکیل شد پیشنهاد کرد به منظور رفع بهانهجویی احتمالی دولتهای متخاصم و جهات دیگر کلیهٔ مدارس خارجی در ایران تعطیل شود. این پیشنهاد پذیرفته آمد و به دستور شاه همهٔ مدرسههای بیگانگان در ایران منحل شد.
در اوایل سال ۱۳۲۰ اسماعیل مرآت طرح استفاده از موقوفات مخروبه را برای افتتاح مدارس جدید و ترمیم و تکمیل مدارس موجود به مجلس برد و نمایندگان با خرسندی آن را تصویب کردند. اما همین که حادثهٔ سوم شهریور به وقوع پیوست همان کسان که در مجلس در فواید این طرح داد سخن داده بودند به مرآت ناسزاها گفتند و او که ناراستکار و نامؤمن نبود سرزنش پرخاشگران را تحمل کرد.
در سیام شهریور ۱۳۲۰ که محمدعلی فروغی مأمور تشکیل دولت شد، او که از هوشمندی و کاردانی مرآت آگاه بود خواست مسئولیت وزارت فرهنگ را بدو سپارد، اما مرآت که دریافته بود در چنان آشفتگی و هرج و مرج قادر به خدمت در وزارت فرهنگ نخواهد بود نپذیرفت. چون اصرار فروغی از حد گذشت، وزارت بهداری را پذیرفت اما در ۲۱ آبان ۱۳۲۰ از این مقام استعفا کرد.
در سال ۱۳۲۴ بازرس عالی وزارت فرهنگ و سال بعد مشاور فنی شد. پس از مدتی خدمت در هیئت نظارت مالی و شورای عالی انطباعات را پذیرفت. حسین علا زمانی که سفیر ایران در آمریکا بود از آزردگیهای مرآت آگاه شد و او را برای قبول مسئولیت سرپرستی محصلان ایرانی در آمریکا دعوت کرد، و این آخرین مأموریت اسماعیل مرآت بود، چه در روز ۲۷ آذر ۱۳۲۸ دور از میهن درگذشت و جسدش را به تهران آوردند و به خاک سپردند. این بود پایان زندگانی بزرگمردی که مظهر صداقت و صفا و مردمی بود و به فرهنگ ایران خدمتهای شایان کرد.[۱]
[ویرایش] منبع
- ↑ وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران. ویرایش اقبال یغمایی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۵. ص ۳۳۶-۳۴۰.
