اسدخان بختیاروند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اسدخان بهداروند معروف به اسدخان شیرکُش یا شاه اسد بهداروند، ایلخان بختیاری از سرداران بهداروند یا بختیاروند، طایفه‌ای از شاخه هفت لنگ بختیاری بوده است.

جنگ های اسدخانی در سالهای ۱۲۲۵-۱۲۵۶قمری/۱۸۱۰-۱۸۴۰میلادی بین اسدخان رئیس شاخه بهداروند هفت لنگ و حبیب‌الله خان رئیس شاخه دورکی هفت لنگ از مهمترین اتفاقات تاریخ بختیاری بوده است. طی این درگیری‌ها هفت لنگ ها به دو گروه تقسیم شده بودند و هواداران اسدخان بهداروند و حبیب الله خان دورکی با هم‌درگیر شده بودند.

اسدخان در زمان فتحعلی‌شاه قاجار سر به شورش و اطاعت نکردن از دولت و حکومت مرکزی برداشت و با قوای حکومتی درگیریهای فراوانی داشت. به سبب همین نافرمانی‌ها، وی به همراه علی صالح خان آل جمالی بهداروند و حبیب‌الله‌خان دورکی دستگیر و در تهران زندانی شد. پس از مدتی او عفو و آزاد شد، و به میان بختیاری بازگشت. در عوض از آنها خواسته شد تا زغال و مواد سوختی توپخانه قشون قاجار را از جنگلهای بختیاری تأمین نمایند که اسدخان از این کار سرباز زد.

در سال 1227 قمری، سپاهی به فرماندهی محمدعلی میرزای دولتشاه (ولیعهد فتحعلیشاه قاجار) برای سرکوب او به منطقه بختیاری فرستاده شد. در این نبرد که به "جنگ کُـلُنچی" معروف است ، سپاه قاجار به اتّفاق قوای متجاوز فرانسوی، اسدخان و ایل بهداروند را در منطقه کوهستانی و صعب العبور "کُـلُنچی" در دامنه های شمالی زردکوه بختیاری گرفتار جنگی خانمانسوز می‌نمایند. در این نبرد خونین و خانمانسوز، بهداروندها از جان و مال خود گذشتند و اسدخان بهداروند با همکاری سردارانی همچون: داودخان بهداروند، محمودخان بهداروند، حسین خان بهداروند، ابدال خان بهداروند، آقاخان بهداروند، علی صالح خان آل جمالی بهداروند، حسن خان آل جمالی بهداروند، اسدالله خان منجزی، نامدارخان منجزی، عزیزخان منجزی، تَمبُرخان منجزی، آحسین منجزی (معروف به آحسین قَمه طلا یا آحسین شمشیر شُل)، آشهباز منجزی (معروف به آشهباز حَیسه سوار)، امان الله خان مش مرداسی، حبیب الله خان بلیوند، طهماسب خان راکی، اسحاق خان کـهیش، خسرو خان حموله و رشادت بی نظیر سواران ورزیده و تفنگچیان چیره دست طایفه منجزی (معروف به سواران و تفنگچیان رَمُوری) حصر خود را شکست و ایل بهداروند با دفاع از شرف و ناموس و حیثیت خود، سرافرازانه نجات پیدا کردند و به محل استقرار خود در "دژ ملکان" یا "دز اسدخان" بازگشتند. محمدعلی میرزا دوباره سپاه را آراست و سال‌ها در پای دژ با بهداروندها به جنگ پرداخت. سرانجام، با یکدیگر مصالحه کردند و اسدخان دست از نافرمانی کشید و با محمدعلی میرزا همراه شد.

به هرحال، اسدخان توانست با درايت فرماندهي و شهامت و دليري، ايل خود را از نابودي حتمي نجات داده و به دِژ معروف خود (دِز مَلكان) رسانده و در آن دِژ مستحکم پناه بگیرد. اسدخان و ایل شاکی و زخم خورده بهداروند به منظور تجدید قوا و گرفتن انتقام به مدّت چند سال به ییلاق نیامده و در خوزستان مانده و به تقویت بنیّة مالی و نظامی خود پرداختند.

غَم گَویَل ، به جُـونُم ریشه داره / پلنـگ و شیـر ، ز مُـو اندیشه داره

دیــار بـا صفـــای بختیـــاری / هـــزاران شیـــر نَـــر ، در بیشـه داره

دوران اسدخان یک دوره انتقال قدرت از زندها به قاجارها بود. اسدخان از همان ابتدا نا اهل بودن قجر را تشخیص داده و آن را گوشزد می کرد. اینکه برخی مورّخان نوشته اند: محمّدعلی میرزای دولتشاه، اسدخان را مطیع کرد، کمال بی انصافی است. چون او با زور شمشیر بر اسدخان پیروز نشد، بلکه توانست با مذاکره اسدخان را متقاعد کند که چون عثمانی ها به ایران حمله کرده اند جنگ داخلی به زیان کشور و مملکت است و باید پایان پذیرد. اینکه در تاریخ همراهی اسدخان در جنگ های علیه عثمانی دیده می شود و پس از خاتمه جنگ ها اسدخان بدون هیچ منصب حکومتی به سرزمین بختیاری باز می گردد، نشانه و گواه همین موضوع است.

جمله ای معروف از اسدخان بزرگ در تاریخ یادگار مانده است. او در پاسخ کسانی که وی را در به رسمیت شناختن قاجارها ترغیب می کردند، گفت: « هرگز اجازه نخواهیم داد که مُغـول ها بار دیگر بر ایـران حکومت کنند ».

دوره ریاست اسدخان بر طایفه بهداروند یا به قول « لُرد کُرزون »، دوره ایلخانی بودن اسدخان در بختیاری از سال 1815 تا 1840 میلادی به مدّت بیست و پنج سال در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار بود.

پس از اسدخان بزرگ (معروف به اسدخان شیرکُش یا شاه اسد بختیاری)، پسرش جعفرقلی خان، ریاست بهداروندها را به دست گرفت. او پس از قتل‌عام و کشتار ناجوانمردانه نامدارخان منجزی و عموزادگانش (اولاد سلیمان خان) معروف به "تیپ سوار بهداروند (از دو طایفه علاءالدین وند و منجزی)" در پی شورش و سرپیچی از حکومت مرکزی، به دستور حشمت‌الدوله حاکم لرستان و بروجرد، در سال ۱۲۸۵ قمری، به قتل رسید.

برخی منابع تاریخی جعفرقلی خان بهداروند را با جعفرقلی‌خان دورکی (پدربزرگ علیقلی خان سردار اسعد) که میان سال‌های ۱۲۵۶-۱۲۶۵ قمری/۱۸۴۰-۱۸۴۹ میلادی، ایلخان بختیاری بود، اشتباه گرفته‌اند.

اشعار حماسی جنگ کُلُنچی[ویرایش]

کُول به کُول ، کُولِ خَدَنگ ، کُولِ کُلُنچی / صحرانه سـوار گرهد ، کُـوهنه تُفنگچی

کُول به کُول ، کُولِ خَدَنگ ، کُولِ کُلُنگ دار / اَسَدخُون جنگ اِکُنه ، وا شاه قاجار

کُول به کُول ، کُولِ خَدَنگ ، کُولِ کُلُنگ بُر / جنگ به جُرأت کُنن ، عَـزیز و تَمبُـر

تَـمبُـرخُون جار اِزَنه ، عزیز جُونُـم / اَر با شـاه جنگ اِکُنُم ، اُو پُشت شُونُـم

بِس مَگُوهین تَمبُـر کَلُو ، بِگُوهین بَهـادُر / جنگ به زَرده کُنه ، شَوخی به چقاخُور

عزیزخُون و تَمبُرخُون ، دو شیـر جنگی / اسدالله خُون شاهراه کَشه ، به وقت تَنگی

فَرَنگی گُراز خُوره ، توپ بِم اِریزه / کِی دیده شاه اَسَدم ، ذُغال بِویزه

کُلُنچی ویر و خَـراو ، ایل به گُداره / نُمدارخُون مُنجزی ، به جنگ دیاره

کُلُنچی ویر و خَـراو ، ایل به شُلوُه / تَمبُرخُون مُنجزی ، سی جنگ کَلوُه

شیرُم با شاه اَسَدُم ، او شیـرِ جنگی / غم ایـل اِخُـوره ، به وقتِ تَنگی

سَنگر شاه اَسَدُم ، سَـرپُوش نَداره / عزیزخُون نِهیب بِکُن ، جنگ مایه داره

سَنگر شاه اَسَدُم ، چَندی قشنگه / تَمبُرخُون نهیب بِکُن ، دی وقت جنگه

اَسَدخُون سُوار آبید ، به اسب بادپا / نُمدارخُون شَوخی بزَید ، به لشکر شاه

اَسَدخُون سُوار آبید ، به اسب بالدار / نُمدارخُون شَوخینه زَید ، به شاه قاجار

نُمدارخون مُنجزی ، اَی کُـر بـی دا / چپ و راست تیـر اِیوَنه ، کافر نَبینـا

نُمدارخون مُنجزی ، اَی خـانِ هفت لنگ / به اُرُش جنگ اِیکُنه ، چی شیـر مِن تَنگ

زَردکوه گردن بُلند ، داره دوتا تـاج / نُمدارخون مُنجـزی ، به پاس گِره بـاج

آحُسین قَمه طِلا ، شمشیـر به دَستس / مِنِ خین لِـر اِخُـوره ، چار نال اَسبس

آحُسین مُنجزی ، شمشیـر گُلچـی / جُور شیر جنگ اِکُنه ، تَنگ کُلُنچـی

شَهواز حَیسه سُوار ، سُوار حَیسه / حَیسنه به خان بداد ، خُوس مَند به جَنگه

کُلُنچینه به زَر خِرُم ، به جون فروشم / چِرِشت ایل و تَبار ، ایاه به گوشم

اَسَـدالله خُـونُمَـی ، طَهمـاسِ راکـی / کافَرِ کُوه تَش اِگره ، سی ایـلِ شاکـی

اَسَـدالله خُـونُمَـی ، بَهـرُمِ سُلطُـون / کُر بکُشین سُون ، که اکُشِن تُـون ...[۱]

پانویس[ویرایش]