سترون (استریل)

برای دیگر کاربردها، سترون (ابهام‌زدایی) را ببینید.

سِتَروَن کردن^*[۱] یا استریل کردن (به انگلیسی: sterilization)‏ فرایندی است که میکروارگانیسمها و عوامل انتقال دهنده آنها از جمله قارچ، باکتری٬اسپور باکتری و ویروس را از سطح اجسام از بین می‌برد. فرآینداستریل کردن بسته به جنس تجهیزات نیازمند به استریلیزاسیون شامل روشهای گرمایی‌خشک(فوور)٬ گرمایی‌مرطوب(اتوکلاو)٬ شیمیایی٬ رادیواکتیو(پرتوگاما) و فیلتراسیون می‌شوند. استریل یا سترون به معنی کاملاً عاری از باکتری یا قارچ یا ویروس یا دیگر میکروارگانیسمهای بیماری‌زا و غیربیماری‌زا (در مورد اشیای بی‌جان) است.هدف از استریل کردن جلوگیری از انتقال عفونت است.

تعریف استریلیزاسیون در پزشکی با محیط و مواد غذایی متفاوت است. ضریب SAL^*[۲] سطح اطمینان استریل بودن را نشان می‌دهد. در علم پزشکی ${SAL.}10^{-6}$ یعنی از ۱۰۰۰۰۰۰ ذره موجود در بسته استریل اگر یک میکروارگانیسم زنده وجود داشته باشد، آن استریل محسوب می‌گردد. در مواد غذایی و محیط این عدد بیشتر است.

ضد عفونی کردن

ضد عفونی کردن از بین بردن باکتری یا قارچ یا ویروس یا دیگر میکروارگانیسمهای بیماری‌زا در سطح بدن جاندار یا در سطح وسایل و تجهیزات مختلف است. در عمل ضدعفونی معمول که توسط موادی همچون الکل٬ هیپوکلریت سدیم و پوویودین یددار اجام می‌گیرد همه اجزاء میکروارگانیسم از جمله اندواسپور و یا پریون‌ها کشته نمی‌شوند و در کارهای حساس مانند جراحی٬ دندانپزشکی و غیره از روش استریل کردن استفاده می‌شود.

روشهای استریلیزاسیون

روشهای رایج سترون کردن عبارتند از:

۱. روش حرارتی به وسیله دستگاههای مانند اتوکلاو و فور در این روش از تاثیر گرما و فشار بخار آب برای کشتن میکروارگانیسمها استفاده می‌شود.

۲. روش شیمیایی به وسیله مواد ضدعفونی کننده مانند آب اکسیژنه و انجام واکنشهای شیمیایی (مانند رادیکالهای آزاد) برای سترون کردن بهره می‌بریم.

۳. روش پرتودهی به وسیله تابش پرتو گاما، پرتو ایکس و پرتو فرابنفش.

۴. روش فیلتراسیون برای مایعات استفاده شده و شامل عبور دادن مایع از فیلترهای ریزبافت می‌باشد.

روش‌های‌استریلیزاسیون‌حرارتی

گرمای خشک

برای لوازم شیشه‌ای وفلزاتی چون پنس به کار می‌رود شامل:

۱. سوزاندن: وسایل کثیف مانند باند زخم و... را با آتش می‌سوزانیم.

۲. حرارت مستقیم: توسط شعله چراغ وسایلی مانند پنس و آنس را استریل می‌کنیم.

۳. شعله پاشیدن: با شعله دادن به دهانه ارلن و لوله آزمایش سبب کم شدن آلودگی می‌شود.

۴. دستگاه فور^*[۳]: با تنظیم حرارت خشک ۱۸۰-۱۶۰ درجه سانتی گراد در این دستگاه، پس از ۲ ساعت وسایل استریل می‌شود. فور برای استریل کردن پلیت‌های شیشه‌ای، پیپت‌ها، لوله‌های آزمایش، لوازم دندانپزشکی کاربرد دارد و سبب خوردگی، زنگ زدگی و کند شدن لبه تیز وسایل نمی شود.

گرمای مرطوب

گرما همراه رطوبت برای استریل استفاده می‌شود و شامل:

۱. جوشاندن: یکی از قدیمیترین روشهای استریل است که اطمینان چندانی ندارد. در ظرفی مقداری آب ریخته و اشیاء

را در آن قرار داده ومدت ۲۰-۱۰ میجوشانیم.

۲. تندالیزاسیون: برای استریل موادی که در دمای بالای ۱۰۰ تخرب می‌شوند به کار می‌رود. که برای سترون مواد

پروتینی، سرمها وواکسنها به کار می‌رود. در سه روز متوالی ماده مورد نظررا به مدت نیم ساعت در گرما قرار

می‌دهیم و بعد در دمای ۳۷ درجه جهت رشد اسپور باکتری قرار می‌دهیم.

۳. پاستوریزه‌کردن: برای ازبین میکروارگانیسم‌ها بیماری زا در فرآورده‌هایی که ماهیتشان نباید تغییر کند.

۶۶ -۶۳درجه سانتی گراد به مدت ۳۰ دقیقه.

۷۸-۷۶ درجه سانتی گراد به مدت ۱۵دقیقه.

۴. روش UHT: گرمای بسیار شدید در زمان بسیار کوتاه. از این روش در استریل کردن شیر استفاده می‌شود.

روش‌های‌استریلیزاسیون‌ شیمیایی

براي استريل كردن اشيايی كه ضد عفوني آنها با حرارت مشكل يا غيرممكن است معمولاً از مواد شيميايی استفاده ميشود. تعداد بيشماری از مواد شيميايی در غلظتهاي مناسب قادر به كشتن و يا متوقف كردن ميكروارگانيسم ميباشند .

عواملی كه در موثر بودن مواد ضد عفوني كننده دخالت دارند عبارتند از :

1. غلظت ماده ضد عفونی كننده

2. مدت زمانی كه ماده ضد عفوني كننده در برابر باكتری يا اشيای آلوده قرار مي گيرد.

3. تعداد و نوع باكتری

4. ساختمان شيميايی ماده ضد عفونی كننده

مواد بهداشتی

ٌ*دترجنت ها : انواع شوينده و پاك كننده با مکانیسم تخريب غشای سلولی. كلريد بنزوالكونيوم از دترجنتهای كاتيونيك است كه در آنتی سپتيك هاي پوستی مورد استفاده قرار ميگيرد.

• صابون ها : املاح سديم و پتاسيم اسيدهای چرب با زنجيره بلند با مکانیسم اختلال در عمل غشای سلول و افزايش تراوایی آن

مواد شیمیایی

• الكل ها مانند محلول 70 درصد آبی اتيل الکل يا ايزوپروپيل با مکانیسم بازدارنده فعاليت آنزيم ها يا دناتوره كردن پروتئین

• فنل ها مانند فنل، كروزل ، ليزول ... غلظتهای بالای 2-1 % محلول آبی با مکانیسم پايين آوردن كشش سطحی و دناتوره كردن پروتئین

• يونهای فلزات سنگين مانند تركيبات جيوه مثل مرکورکروم با غلظتهاي پايين با مکانیسم اتصال و حذف گروههاي سولفيدريل آنزيمها ، كوآنزيمها و پروتئینها را تخریب مي كند.

• عوامل اكسيدان مانند آب اکسیژنه، هالوژن ها(يد،آب ژاول..) با مکانیسم اكسيده كردن گروه سولفيدريل

• عوامل الكيله كننده مانند فرمالدئید (محلول آبي 37 درصد فرمالين) با مکانیسم جايگزينی گروه آلكيل با هيدروژن آزاد در مولكول های پروتئين آنها را دناتوره كرده و يا گروههاي فونكسيونل موجود در پروتئين را غير فعال می كنند.

• عوامل شيمی درمانی مانند آنتی بيوتيكهای باكتريوسيد يا باكتريواستاتيك مكانيسمهای عمل متفاوتی دارند.

نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی میبایست مد نظر قرار گیرد

1. نوع استفاده از ضدعفونی کننده باید متناسب با شرایط، زمان و نوع وسیله باشد. 2. خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده : غلظت - دما - Ph - نوع میکروارگانیسم و ... 3. عوامل زیست محیطی 4. سلامتی و ایمنی پرسنل ؛ بعضی از ترکیبات می تواند برای پرسنل ایجاد مشکل کند. ( عوامل جهش زا ) 5. نوع میکروارگانیسم هدف

ویژگی ماده ضدعفونی کننده ایده آل

1. وسیع الطیف باشد و انواع باکتری ها و میکروارگانیسم ها را از بین ببرد. 2. غیر سمی باشد. 3. سریع الاثر باشد و در کم ترین زمان عوامل عفونی را از بین ببرد. 4. محرک پوست ، چشم و تنفس نباشد.

فيلتراسيون (Filtration)

ساختمان شيميايی بعضی از مواد مثل ويتامينها ، آنتی بيوتيكها در اثر حرارت تغيير می يابند بنابراين از اين روش برای استريليزاسيون محلولها استفاده ميشود. در روش فيلتر ، محلول يا مايع مورد نظر را از روی صافی دارای منافذ بسيار كوچك عبور ميدهند. چون باكتريها از منافذ صافی بزرگترند، در روي صافی باقی می مانند و از مايع استريل جدا ميگردند.

غشاء فيلتر هايی كه در باكتريولوژي مورد استفاده قرار مي گيرند از جنس پلاستيك يا سلولز بوده كه در آن سوراخهاي بسيار ريزي در حدود mµ45/0 تعبيه شده است . وجود سوراخهای بسيار ريز مانع عبور باكتريها از فيلتر مي گردد ولی مایکوپلاسما و ويروسها از آن عبور می كنند و اين عمل تضمين كننده استريليزاسيون نمی باشد. محلولهايي از قبيل سرم خون و مواد قندی به اين روش استریل ميشوند. انواع فيلترها شامل : Procelain – Chamberland- Berkefield – Seitz – Sintered glass

پانویس

۱.^  واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان وادب فارسی

۲.^  Sterility Assurance Level

۳.^  از سال ۱۳۸۵ وزارت بهداشت٬ برای ایمنی بیشتر در برابر انتقال ویروس ایدز و هپاتیت٬ استفاده از فور را در بخش دندانپزشکی ممنوع کرده‌است و برای استریل باید از اتوکلاوهای کلاس B (دارای خشک کن و مکنده) استفاده شود.

جستارهای وابسته

• هموژنیزه کردن
• پاستوریزه کردن
• میکروارگانیسم

پیوند به بیرون

• چگونه مواد غذایی را استریلیزه کنیم؟ (خبرگزاری آفتاب)
• استریل تجهیزات بیمارستانی ایران

استریل پک های بیمارستانی