ارکواز

ارکواز شهری است در استان ایلام ایران که محل یکجانشین شدن ایل ارکوازی و ایل ملکشاهی است. ارکواز مرکز شهرستان ملکشاهی است.شهرستان ملکشاهی در مرکز جغرافیای استان ایلام قرار دارد.این شهرستان در زمان جنگ تحمیلی دین خود را به انقلاب اسلامی ایران ادا کرده و با دادن بیش از سیصد شهید ، برگ زرین دیگری در تاریخ پر ازافتخار خود رقم زده است. این شهرستان دارای مناظر طبیعی بسیار زیبایی می باشد و این مناظر زیبای خود را مدیون کوه های بزرگی است که این شهرستان را از چهار طرف احاطه کرده اند.شهرستان ملکشاهی در بیشتر فصل های سال، دارای آب و هوای معتدل و نسبتا سرد می باشد.

پیشینه

ایلات ملکشاه در اصل از نوادگان سلطان ملکشاه می‌باشند یکی از نوادگان ملکشاه که شمیر نام داشت دارای ۱۲ فرزند بود که ۳ نفر از انها بچه دار نشدند اما ۹ فرزند دیگر شمیر که به خاطر استفاده از گرزهای سنگین در جنگهایشان با دیگر طوایف به گرزینون مشهورند اصلیت ملکشاهی هستند که شامل روسگه. نقی. خمیس. شکربگ. خاداو. کاظمبگ. حسین بگ. هاشمبگ. ملگه هستند ودیگر طوایف که به هوردکو مشهورند اصلا از ایل ملگشاهی نبوده وفقط خود را با این ایل قاطی کرده‌اند. تمامی طوایف شهرستان ملکشاهی دارای شیر مردان بزرگ و شاخصی بوده اند که تا ابد در یاد مردم، زنده هستند. یکی از بزرگ مردان شهرستان شاه محمد یاری بوده است. او مورد اعتماد مردم ملکشاهی بوده و توانست با قدرت مقابل رضاخان پهلوی قد علم کند بطوریکه رضاخان برای سرکوب آنان از هواپیماهای جنگی که از آلمان و انگلیس خریداری کرده بود،استفاده کرد .{بر خلاف نوشته بالا طوایف اصیل و بومیان ملکشاهی همان طوایفی هستند که پسوند (وند) را با نام خود دارند و طوایف معروف به گرزینوند گروهی مهاجر عرب بوده اند و چون تنها دارائی آنان در هنگام ورود به دیار ملکشاهی گرزها و چماق هائی بود که در دست داشتند , بومیان ملکشاهی آنها را گرزینوند نام نهادند , این مدعی در اکثر قباله های قدیمی مربوط به خرید و فروش اراضی ملکشاهی روشن است زیرا طوایف گرزینون سالها پس از مهاجرت توانسته اند از بومیان ملکشاهی جهت اسکان قبیله ای و کشاورزی زمین های امروزی خود را خریداری نمایند. روایات و اسناد تاریخی از جمله عهد نامه ای که مربوط به اتحاد طوایف اصیل ملکشاهی در دفاع از مرز و بوم خود در مقابل هجوم سپاهیان عمربن خطاب ( حمله مسلمین به ایران) وجود دارد که طوایف گرزینوند فاقد امضاء در آن عهد نامه هستند و نشان می دهد که گرزینوند مهاجرت خود را احتمالا در عهد خلافای عباسی آغاز نموده اند. عبارت -هورده کو - در ادبیات کردی - به معنی کم جمعیت یا به چیزی کم حجم گفته میشود که به طوایف کم جمعیت گفته می شود و به طوایف خاصی اطلاق نمی شود,باید دانست که ملکشاهی در میان دو رشته ارتفاعات کبیرکوه و چهارزبر قرار گرفته و قبلا یکی از غنی ترین زیستگاههای وحش بوده و مراتعی پربار داشته است بر همین مبنا شکار در میان جوانان فراگیر بوده و بعدا پرورش دامها جایگزین آن گردیده است , بنابراین کارد (بگده)و سلاح گرم عموما یک وسیله لازم , که هنوز هم در میان ایل سلاح از احترام خاصی برخوردار بوده و هست , هم چنین ایل مردان در شعرسرائی , بافتن جامع و پای پوش هنرمند بوده اند} طوایف طوایف ملکشاهی به دو دسته ی گرزینوند و هورده کو تقسیم می شوند.که عبارتند از : نقی – خمیس – روسگه – خوادا – کاظم بگ – حسین بگ – شکر بگ – ملگه - کلوند – کناریوند – گراوندی - خیرشه – کوکی – اما – سیرانه – مهر – کل کل – رسولوند – کنیاینه – باولگ – قیطول – خرزینوند – گلان – خلیلوند – جمعه – علی نظر – کور – شره میر – سیه گه – کلگه-باوه پیرمحمد('گرده)

زبان و دین زبان مردم ملکشاهی کردی استکه بعلت عدم استفاده از لغات بیگانه همچنان این زبان اصیل و پایدار باقی مانده است. دین مردم ملکشاهی اسلام و مذهب آنان شیعه اثنی عشری است.

فرهنگ

ایرج افشار سیستانی در مورد خصلت‌های آنان اینچنین بیان کرده‌است: "مردم ایل ملکشاهی صادق، ساده، متدین، سلحشور، باگذشت و مهمان نوازند ودر عین حال تندخو، کم حوصله و جنگاورند. حس وطن دوستی مردم ملکشاهی برای همه و مخصوصا مردمان استان ایلام شناخته شده است. نمونه ای از حس وطن دوستی ملکشاهیان صحنه های جاودانه و به یاد ماندنی جنگ تحمیلی است که دلیرمردان این خطه ی خونگرم با توکل بر خداوند سبحان با سلاحهاییکه اغلب نیمه خودکار بودند همراه با جوانان رشید و متعهد ایلات دیگر استان همچون خزل - شوهان - دهبالایی و ... توانستند در برابر ارتش تا بن دندان مسلح دشمن بعثی صف آرایی و آنان را شکست داده و از سرزمین خود دفاع کنند . دشمن پس از آگاهی از قدرت آنان توسط جنگنده بمب افکن های خود شهر ارکواز ملکشاهی و ... را آماج بمب و راکت قرار داد . در میان آنها شعر و شاعر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و اغلب اشعارشان را به زبان خود می‌سرایند.بهترین شاعران ملکشاهی جمشید بگ و ولد از طایفه ی روسگه بودند البته در ان زمان در طایفه ی روسگه ۶۴ نفر شاعر ابر قدرت وجود داشت اما به گفته بسیاری جمشید بگ اسم اعظم پرودگار رادر شعر‌هایش به کار می‌برد و هرچیزی از خداوند می‌خواست بدست می‌اورد شاعران ملگشاهی از غیب شاعر می‌شدند وبه همین دلیل کسی یارای مقابله با شعر هایشان را نداشت اما به دلیل کمبود سواد آثارشان فنا شد نمونه اشعاری که در گذشته راجع به قیام ((شاه‌محمد یاری از طایفه نقی که به مخالفت با رضاخان پهلوی برخاست)) در عصر رضاشاه سروده شده در زیر می‌آید:

شامحمد چو شیر ده فیر فه ت بو		هزار نیروی ئاماده خط بو
کی چو شامگه ده تاریخ نام برد؟		ده سپای میرپنج له شکر که شی کرد؟
شامگهٔ نقی ده و ده سه شیره یل		حه یف تا سر نه ما ده ور ده لیره یل
ده ور ده لیره یل حه یف نه ما تا سر		شامگه نقی ده ته خت مه مبه ر
شاهی شامگه چو نادر ئه فشار		سه فته ده تاریخ سه د ده ور روژگار

از دیگر شاعران این ایل می‌توان به فر هاد شاهمرادیان اشاره کرد.وی دارای اشعاری چاپ شده‌است که تحت عنوان کتابی با نام "تو کنار آتشی و من برف پارو می‌کنم"به چاپ رسیده‌است.

جشن و عزاداری

هوره: نوعی آواز بلند است که می‌توان آنرا تراژدی نامید که نمودار خواندن و بازگو کردن واقعهٔ جدی از وقایع تاریخی است و انسان را سخت متاثر می‌کند. کردها در گذشته در هنگام جنگ با بیگانگان این نوع آواز را می‌خواندند و به هیجان می‌آمدند.

چمری: از منسجم‌ترین و ماندگارترین رسوم عزاداری مردم ملکشاهی مراسم چمر است که معمولاً برای افراد سرشناس و بزرگان انجام می‌گیرد و غالبا در این مراسم از عموم ایلات و طوایف استان دعوت می‌شود و گروه‌هایی از شعرا در مدح بزرگان و خصایص نیک متوفی اشعاری بر زبان می‌رانند و برخی دیگر هم این اشعار را همخوانی می‌کنند. زنان در یک گروه و شانه به شانه دز حالی‌که پارچه سیاه بلندی به طول ده‌ها متر در مقابل گرفته‌اند و مردان هم در حالی‌که علم‌هایی که بر روی آنها اسامی امامان و معصومین نگاشته شده و پس از مدتی آنرا به شخص دیگری می‌رسانند دایرهٔ میدان چمر را تشکیل می‌دهند. در قسمتی از محل این مراسم تفنگ، دوربین، وسایل شکار و... شخص متوفی بر روی مادیان زیبایی که با پارچه‌های رنگارنگ تزئین شده قرار می‌دهند.

رقص : رقص کردی (ئه‌لپه‌رگه) که در میان مردم این منطقه رایج است از روزگاران قدیم وجود داشته‌است. رقص در این خطه دارای اقسام متفاوتی است که برخی از آنها منسوخ شده‌اند. برخی از رقص‌های مرسوم عبارتند از: چه پی، فه تای، قلای، پشت پا، دوجار الپر، ژنانه و... که از این میان «فه تای» دارای حرکاتی سریع و زیباتر است و جوانان به آن علاقه‌مند هستند.

آثار تاریخی و باستانی

• ۱- آرامگاه سید محمد عابد (گنبد پیرمحمد)یکی از برادران امام رضا(ع) که به همراه شاهچراغ برای دیدار با امام رضا(ع) رفته بودند،پس از سرکوب و به شهادت رساندن شاهچراغ ،ایشان به همراه چند تن از یاران برای فرار از قتل توسط مزدوران مامون، به این نقطه آمدند و تا آخرین لحظات عمر مبارک خود در این مکان زندگی کردند. واقع در ۲۸ کیلومتری شهر ملکشاهی در مسیر ملکشاهی به مهران. سبک بنای آن مربوط به دورهٔ صفویه‌است.
• ۲- چهار تاقی آتشکده کوشک قینفر از آثار بجا مانده از دوران ساسانی با پنج متر ارتفاع و بیست و هفت متر مساحت که با گچ و سنگ احداث شده و روی چهار ستون از سنگ و گچ قرار دارد. در جوار این اثر تاریخی که در کوه پشمین ملکشاهی قرار دارد چشمه آب و درختان مورت و انجیر و زیتون قرار دارد.
• ۳- در قسمت غربی شهر ارکواز آثار قلعه‌ای بجامانده از دوران کهن قرار دارد که مردم منطقه آنرا قلعه جوق می‌خوانند. بعضی معتقدند که این قلعه در اصل قلعه سلجوق نام داشته که در زمان سلجوقیان محل نگهداری اسیران بوده‌است.
• ۴- در سیصد متری روستای گل گل ملکشاهی و سر چشمه رودخانه‌ای به همین نام نیز کتیبه‌ای به خط میخی آشوری وجود دارد که مربوط به هزاره اول قبل از میلاد می‌باشد. در قسمت بالای این کتیبه که در فاصلهٔ ۳ متری از سطح زمین بر روی تخته سنگی حجاری شده تصویر صورت مردی با ریش بلند که به جانب شمال شرق منطقه می‌نگرد و چند ستاره در مقابل پیشانی و کلاهش واقع شده‌است قرار دارد که عموما اعتقاد بر این است که تصویری از آشور بانی پال می‌باشد که تمدن ایلام را مورد یورش وسیع قرار داد و فتح کرد.
• ۵- آبشار اما در ۱۵ کیلومتری شهر ملکشاهی.

منابع

• قیام مردم ایلام در عصر رضاشاه تالیف عباس محمد زاده (ملکشا)