اردشیر ریپورتر

برای دیگر کاربردها، اردشیر (ابهام‌زدایی) را ببینید.

اردشیر ریپورتر رئیس سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا در ایران بود.

اردشير ريپورتر (راست) و ميرزا نصرالله بهشتی (ملک المتکلمين) (سمت چپ)

وی پسر ایدلجی پسر شاپورجی است که در ۲۲ اوت ۱۸۶۵ در یک خانواده زرتشتی ایرانی تبار در بمبئی به دنیا آمد.

تلاش های وی در زمینه بهایی سازی زرتشتیان موجبات اختلافش را با سران این دین فراهم کرد. در کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و حوادث بعد ی آن شبکه مفصل اطلاعاتی حکومت هند بر یتانیا در ایران، که از سال۱۸۹۳ میلادی/ ۱۳۱۰ ق. یعنی از سه سال قبل از قتل ناصرالدین شاه به وسیله سِر اردشیر ریپورتر (اردشیر جی) اداره می‌شد، نقش اصلی و تعیین کننده داشت. این شبکه بود که رضا شاه را برکشید و پرورش داشت و تمامی مقدمات کودتا را فراهم آورد و سپس مسیر دشوار او را در تأسیس سلطنت پهلوی هدایت و هموار کرد. البته در کودتا سرلشکر سِر ادموند آیرونساید (بعدها: بارون آیرونساید اول)، فرمانده نیروهای نظامی انگلیس مستقر در شمال ایران (نورپرفورس)، نیز نقش داشت. ولی باید توجه نمود که این نقش محدود بود. آیرونساید تنها مدت کوتاهی در منطقه و در ایران بود. او از ۴ ا کتبر ۱۹۲۰ تا ۱۷ فوریه ۱۹۲۱، یعنی کمتر از چهارماه و نیم فرمانده نورپرفورس بود که مأموریت جنگ با بلشویک‌ها را به عهده داشت. وی در طول زندگی اش نیز ارتباطی با ایران نداشت و بنا بر این نقش او در کودتا نمی‌تواند همسنگ و حتی قابل مقایسه با نقش اردشیر ریپورتر باشد که به عنوان رئیس شبکه اطلاعاتی بریتانیا در ایران تا زمان کودتا ۲۸ سال در ایران اقامت داشت و بر حوادث مهمی چون انقلاب مشروطه و غیره تأثیر نهاده بود. البته آیرونساید به عنوان فرمانده نیروهای نظامی انگلیس در شمال ایران سهم معینی در کودتا داشت ولی او مجر ی دستورات وزیر جنگ وقت بر یتانیا، یعنی سِر وینستون چرچیل، بود. بعدها همین چرچیل، به عنوان نخست وزیر وقت بریتانیا، نقش سرنوشت سازی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ایفا کرد.

تندیس سر اردشیر ریپورتر در خانه مشروطه (اصفهان)

آثار

• فرهنگ اصطلاحات فارسی به انگلیسی، اثر: شاپور اردشیرجی ریپورتر- دکتر جاوید قیطانچی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸، ناشر: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، شابک

ISBN: 978-964-03-4598-6

• فرهنگ اصطلاحات انگلیسی به فارسی، اثر: شاپور اردشیر جی ریپورتر، به اهتمام جاوید قیطانچی، چاپ: سوم، ۱۳۸۶، ناشر: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، شابک ISBN: 964-03-4678-0
• A dictionary of Persian-English idioms، ۱۹۷۵
• A dictionary of Persian-English idioms، ۱۹۷۵

جستارهای وابسته

• کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹

منابع

• سر اردشیر ریپورتر، سرویس اطلاعاتی بریتانیا و ایران
• سِر شاپور ریپورتر و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• رضاخان و کودتای ۱۲۹۹، رزیتا میری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
• وب‌گاه شهبازی
• عبدالله شهبازی: ”پنهانکاری انگلیسی“ و اسرار دو کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
• عبدالله شهبازی: کانونهای استعماری، کودتای ۱۲۹۹ و صعود سلطنت پهلوی