زبان و ادب فارسی در هند

زبان و ادب فارسی در هند سابقه‏ی دیرینه‏ای دارد. درباره‏ی پیشینه‏ی رواج زبان و ادب پارسی در شبه‏قاره، از مدارک تاریخی چنین برمی‏آید که در سده‏ی سوم هجری، برای نخستین بار هندوان فرصت یافتند تا با فارسی‏زبانان آشنایی‏یِ موثر پیدا کنند. در آن زمان بنا به قول ابن حوقل در صوره‏الارض و اصطخری در المسالک و الممالک، مردمِ «مُلتان» و «منصوره» به زبان عربی و سِندی، و مردم «مُكران»، به زبان فارسی سخن می‏گفتند. در اوايل سده‏ی چهارم هجری، در سِند شاعری ظهور كرد مشهور به رابعه بنت کعب كه اشعار فصيح دلكشی از او در قديم‏ترين تذكره‏ها نقل شده است و می‏رسانَد كه در زمان او، زبان فارسی در سِند رواج داشته است.

زبان فارسی پیش از آنکه هندوستان مستعمره انگلستان شود، دومین زبان رسمی این کشور (در دوره گورکانیان زبان رسمی) و زبان فرهنگی و علمی بشمار می‌رفت. اما پس از استعمار، انگلیسی‌ها د رسال ۱۸۳۲ با زور انگلیسی را جایگزین فارسی کردند.

زبان فارسی در دورهٔ غزنویان به هند راه یافت در آن دوره پارسی، زبان ادبیات، شعر، فرهنگ و دانش بود. با تأسیس امپراتوری مغول هندوستان به اوج پیشرفت خود در هند رسید و زبان رسمی هندوستان شد.

زبان فارسی هندوستان شاعران بزرگی همچون بیدل دهلوی، و امیر خسرو دهلوی و دستگاه شعری سبک هندی را در خود پروراند. از دیگر شاعران نامدار فارسی زبان شبه قاره هندوستان، می‌توان از اقبال لاهوری نام برد.

. همچنین پارسی‌گویان هندوستان، واژه‌نامه‌های ارزشمندی برای زبان پارسی گردآوری کردند که از آنجمله می‌توان به فرهنگ ابراهیمی از ابراهیم قوام‌الدین فروغی، فرهنگ آنندراج از محمد پاشا، اشاره کرد.

دیرینگی پیوندزبانی ایران و هندوستان

تاج محل - قلعه اگرا

سنگ نوشته سبک فارسی

تاریخ پیوند ایران و هند به هزاران سال پیش برمی گردد. تاریخ‌نگاران می‌نویسند که وقتی حدود ۱۱۰۰ تا ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد، تیره‌های آریایی از درهٔ خیبر وارد سرزمین‌های ایران و هند شدند، روابط فرهنگی و زبانیِ این دو کشور از آن روزگار آغاز گردید.

همانندی‌های فراوان میان زبان اوستا و سانسکریت هم نشانه دیگری از پیوند دیرینهٔ ایران و شبه قاره دارد. در دوران اشکانیان (۲۲۶ - ۲۴۹ ق. م) این روابط رو به گسترش نهاد تااینکه در زمان ساسانیان (۲۲۶ ق. م - ۶۵۲ م) با وجود ترجمهٔ کتاب‌های مهم هندی مانند «کلیله و دمنه» در عصر انوشیروان، پیوستگی‌های فرهنگی قوت گرفت.

پس از حمله سلطان محمود غزنوی به هندوستان دراوایل سدهٔ پنجم هجری زبان فارسی با آمدن سپاهیان محمود در شبه قاره گسترش می‌یابد. البته نباید سهم صوفیان را که مبلغان اصلی‌اسلام و زبان فارسی بودند، فراموش کرد. بزرگ صوفیانی چون هجویری، خواجهمعین‌الدین چشتی، شیخ بهاءالدین زکریا مولتانی، سیداشرف جهانگیر سمنانی، سیدعلی همدانی و... که با گفتار و کردارشان بر خیل مسلمانان و فارسی زبانان افزودند. حکومت پادشاهان مسلمان، به ویژه پادشاهان پارسی گوی هندوستان در سراسر شبه قاره را هم نباید از یادبرد، زیرا آنان با حمایت و پشتیبانیِ فراوان خود از علماء، دانشمندان، سرایندگان، ادیبان، هنرمندان و سایر فرهیختگان موجب شکوفایی و ارتقای زبان فارسی شدند و در این باره منابع و مآخذ فراوان است. . رسمیت یافتن زبان فارسی به عنوان زبان دین، سیاست، ادب و هنر در شبه قاره موجب شد که علاوه بر پدیدآمدن آثار فراوان فارسی در آن سرزمین توسط اهالی شبه قاره یا ایرانیان و دیگر مهاجران، به ویژه در زمینه‌های تاریخ، فرهنگ، دستور، یادنامه (تذکره) و انشاء آثار بزرگان شعر و ادب و عرفان ایران زمین مورد پروا و پذیرش دانشوران و متفکران قرار گیرد و دربارهٔ آنها پژوهش شود یا به زبان‌های گوناگون بومی سرزمین هند و پاکستان ترجمه گردد.

زبان فارسی هشت قرن پیش وارد هند شد، ۷۰۰ سال بر تارک اندیشه، روابط، سیاست، اقتصاد و فرهنگ مردم هند حاکمیت داشت. به گونه‌ای که کلیه آثار مهم فرهنگی، مذهبی، سیاسی، ادبی، مکاتبات، اسناد شخصی ودولتی و احکام قضایی هند به زبان فارسی نوشته می‌شد و مدتهای مدیدی، این سرزمین مهد پرورش شعر و ادب فارسی بود. هم اکنون آثار گرانبها و نسخ خطی بسیار ارزنده موجود در هند حکایت از این واقعیت دارد. هنوز فرهنگ دوستان و ادب پروران و اندیشمندان هند در تلاشند تا این گنجینه گرانبهای فرهنگی را حفظ و گسترش دهند و همه ساله آثار ارزشمندی توسط استادان علاقمند، به بازار ادب عرضه می‌شود. در سراسر هند بیش از پنجاه بخش زبان فارسی در دانشگاه‌ها و کالج‌ها به فعالیت اشتغال دارند. بیش از یکصد مدرسه و دبیرستان فعالانه به تدریس زبان فارسی می‌پردازند. در اکثر قریب به اتفاق مدارس سنتی اسلامی، زبان فارسی در متون درسی وجود دارد و همه علما و مدرسین با دیوانهای شعرای بزرگ، خصوصاً گلستان سعدی، آشنا و مانوس هستند. زبان فارسی از آن رو که قرن‌ها زبان رسمی سلاطین گورکانی درهند بود، علاوه بر آن تکلم گونه‌ای از زبان پارسی توسط اقلیت پارسیان هند، تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر زبان‌های رایج در شبه قاره به‌ویژه زبان اردو داشته‌است..

نوشته روی سنگ قبر

سنگ قبرارجمندبانو

نوزاد دختری که مادرش در سفر تبعیدی از ایران به هند او را در کنار چاه آبی رها کرد تا شاهد دردهای خود و خانواده اش نباشد اما سرگذشت شگفت او بگونه ای رقم خورد که امروزه او نماد عشق در سراسر جهان است. . آرامگاه تاج محل در جهان سمبل عشق شناخته می‌شود. در داخل آرامگاه یا درگاه تاج محل (از عجایب هفتگانه جدید جهان در یونسکو) قبر شاه جهان و ارجمندبانو وجود دارد که با سنگ مرمر یکپارچه تزئین شده‌است کنار سنگ مرمر قبر سمت راست به خط نست فارسی رایج دوره صفویه نوشته شده‌است: مرقد منور ارجمندبانو بیگم مخاطب بممتاز محل متوفی سنه...

• کنار سنگ گور شاه جهان نوشته شده:

مرقد مطهر اعلیحضرت فردوس آشیانی صاحبقران ثانی شاه جهان طاب ثراه سنه ۱۰۷۶ ق) برای خواندن این کتیبه فارسی تصویر را کلیک کنید. تعدادی از سنگ نوشته‌های دیگر فارسی با خط نست. ۱- زر نوشته‌ها و اشعار ایوان خاص قصر قلعه اگرا شاه جهان و تختگاه سیاه ۲- قصر اکبر شاه اگرا نوشته‌ها و اشعار ایوان و دیواره‌ها و (سنگ نوشته‌ای با نام پنج تن آل عبا به خط نست (نستعلیق)) ۳- سنگ نوشته‌های فارسی درگاه جهانگیر ۴- نوشته‌های قبر تاج محل ممتاز محل یا ارجمند بانو بیگم (۱۵ آوریل ۱۵۹۳ - ۱۷ ژوئن ۱۶۳۱) همسر ایرانی شاه جهان از پادشاهان فارس زبان سلسله گورگانی. او همسر دوم شاه‌جهان در ۱۷ جون ۱۶۳۱ میلادی در هنگام تولد چهاردهمین فرزندش جان باخت. شاه جهان بنای باشکوه تاج محل را برای یادبود وی ساخت. ارجمند بانو دختر یک ایرانی بنام عبدالحسن عاصف خان بود. برای هفتصد سال فارسی زبان اداری هندوستان بود تا اینکه درسال ۱۸۳۶م چارلز تری ویلیان زبان انگلیسی را بجای زبان فارســــی رسمیت داد. . روی مزار جهان آرا (دختر شاه جهان) این بیت نگار شده‌است: بغیر سبزه نپوشد کسی مزار مـرا- که قبرپوش غریبان همین گیاه بس است همچنین برلوحه سنگ مزار نورجهان وجهانگیر (درتاج محل) این شعر نورجهان حک شده‌است:

• برمزار ما غریبان نی چراغی نی گلی- نی پر پروانه سوزد نی سراید بلبــلی.

.

تختگاه سنگ سیاه عزاداری شاه جهان برای ارجمند بانو بیگم(تاج الدوله)

اشعار فارسی

اشعار فارسی

taj adoula

لغتنامه‌های فارسی در هند

بنیاد زبان امروزی فارسی بر پایه زبان پارسی باستان در سده اول اسلام گذاشته شد و در مدت یکصد سال شعر فارسی رشد کرد و بپایه کمال رسید. در سده سوم هجری ابو حفص سغدی بمنظور کمک بتورانیان‏ در فهم دقائق شعر فارسی فرهنگی نوشت که امروز از نام و نشان آن کسی را آگاهی نیست. بلکه‏ جمال الدین حسین انجو در فرهنگ جهانگیری و محمد قاسم سروری در مجمع الفرس که هر دو در اوائل سده یازدهم تالیف شده و شمس الدین قیس رازی در کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم‏ تالیف اوائل قرن هفتم و ابو نصر فارابی در سال موسیقی خود از این کتاب یاد می‏کنند

• و این تالیف‏ ابو حفص سغدی نخستینفرهنگ واژگان فارسی است و نیز نخستین کتاب نثر فارسی بشمار است و کتاب‏ دوم تاج المصار رودکی و سوم ترجمه تاریخ طبری است که در حدود ۳۵۲ ابو علی محمد بلعمی‏ بحکم امیر منصور سامانی آنرا بپارسی گردانید.
• فرهنگ دومتاج المصادر است که ابو عبد اللّه جعفر بن محمد رودکی متوفی بسال ۳۲۹ بمنظور حل مشکلات اشعار برای مردم خراسان نوشت و از نسخه آن نیز اطلاعی در دست نیست.
• سوم لغت فرس تالیف ابو منصور علی بن احمد اسدی طوسی است که در سدهٔ پنجم میزبسته و در آن‏ اشعار بسیار از استادان سخن مضبوظ است که در جائی دیگر دیده نشده. نام هفتاد و شش تن از شعراء قدیم و نیز بعض اشعار کلیله و دمنه و سند بادنامه گمشده رودکی و بعض اشعار و امق‏ و عذرای گمشده عنصری در آن آمده و در ترتیب لغات ملاحظه حرف آخر شده‌است. پاول‏هورن‏ خاورشناس آلمانی بسال ۱۸۹۷ مسیحی آنرا چاپ کرده‏[و چاپی دیگر پس از مقابله و تصحیح‏ آقای عباس اقبال بسال ۱۳۱۹ در چاپخانه مجلس خورده‌است.]
• چهارمفرهنگ قطران تالیف حکیم ابو منصر قطران تبریزی معاصر اسدی است. در مقدمه فرهنگ‏ جهانگیری و صحاح الفرس بآن اشاره شده ولی امروز کسی را سراغ نداریم که نسخه‏ای از این‏ فرهنگ را داشته یا دیده باشد.

.

• پنجم صحاح الفرس تالیف محمد هندوشاه منشی غیاث الدین بن رشید الدین فضل اللّه‌است که‏ ازلغت فرس استفاده کرده و ازفرهنگ ابو حفص بی‏اطلاع بوده‌است.
• ششم معیار جمالی تالیف شمس الدین محمد فخری اصفهانی است که بسال ۷۴۵ بنام انجو شاه‏ فارس نوشته و بسال ۱۸۸۵ مسیحی باهتمام کارل زالمان در روسیه بچاپ رسیده‌است. مؤلف بجای آنکه از استادان سلف شاهد بیاورد اشعار خود را بمناسبت معانی لغات ثبت کرده‌است.

27 فرهنگ واژگان فارسی هند

گوئی از اواخر قرن هشتم ببعد دانشمندان هند بلغات فارسی و اصطلاحات شعری بیش‏ از ایرانیان توجه داشته‏اند زیرا که دوازده فرهنگ مربوط باواخر سده هشتم تا آخر سده دهم در دست است که در هند تالیف شده و در همین مدت دو فرهنگ در ایران تالیف گردیده‌است مکمل‏ زحمات دلبستگان فارسی در هند همانا تالیف

1. فرهنگ جهانگیری بسال ۱۰۱۷ می‌باشد. جهانگیری‏ بهترین و جامع‏ترین فرهنگ فارسی است. مؤلف آن جمال الدین حسین انجوی شیرازی یکی‏ از امراء دربار اکبر شاه و فرزند و جانشین او جهانگیر شاه بوده و پنجاه و سه فرهنگ فارسی‏ در دست داشته و در لغات مندرج در آنها و نیز در لغاتی که خود پیدا کرده تحقیق و اجتهاد نموده و تحریفات را دور ریخته‌است. خود گوید«بسیاری از لغات که در هیج فرهنگی نشانی از آن‏ نبود بهمرسید حل آنرا چاره جز تفحص از اهل دیاری که مصنف یا ناظم از آنجا بوده یا توطن‏ در آنجا داشته نیافتم. مثلا لغاتی که از حدیقه و دیوان حکیم سنائی غزنوی یافته شد از مردمان‏ غزنی و کابل پژوهش نمودم». ترتیب لغات پسندیده نیست حرف دوم هر کلمه را باب و حرف اول‏ را فصل قرار داده‌است. شاید بهمین جهت کمتر از آنچه شایسته‌است طرف توجه واقع گردیده‏ بسال ۱۲۹۳ هجری در شهر لکهنو چاپی سراسر غلط از این فرهنگ سودمند انجام یافته‌است.

• در قرن یازدهم و دوازدهم هفده فرهنگ در هند تالیف گردید. از آنجمله‌است‏.

1. برهان قاطع تالیف محمد حسین متخلص ببرهان که سال پایان تالیفش ۱۰۶۲ می‌باشد و بترتیب‏ حروف تهجی تنظیم گردیده. هزارها لغت و معنی زائد بر فرهنگهای سلف دارد که بعضی اصیل‏ نیست. این فرهنگ شهرت بسیار یافته و چندین نوبت چاپ شده‌است.
2. دیگر فرهنگ رشیدی تالیف‏ عبد الرشید الحسینی از مردم سند است که تحقیقات مفیدی در لغات فارسی کرده و حرف اول و دوم‏ بترتیب حروف تهجی است و بسال ۱۲۹۲ در کلکنه چاپ‏سر بی خورده‌است.
3. دیگر بهار عجم بهار عجم تالیف‏ تیک چند متخلص به بهار است. در ۱۱۵۲ باتمام رسیده و شامل الفاظ مرکب و اصطلاحات فارسی‏ است. بقدری پسند ادباء معاصر او واقع شد که تا ۱۲۰۰ که تاریخ وفات مؤلف است هفت بار بچاپ‏ رسید و پس از آن هم چند بار چاپ سنگی خورده‌است.

از سده سیزدهم یازده فرهنگ در دست می‌باشد:

1. انجمن آراء ناصری‏ تالیف رضا قلی هدایت از رجال نامی سلطنت ناصر الدین شاه قاجار و صاحب تالیفات بسیار دیگر است‏ و بسال ۱۲۸۸ پایان یافته و در همان سال هم چاپ سنگی خورده‌است. بعض الفاظ جعلی برهان و دساتیر را ضبط کرده و بسیاری لغات تاریخی با تحقیقات زمان خود آورده که قابل استفاده‌است. ترتیب لغات بحروف تهجی است و تلفظ را بکمک هم‏وزن هر لغت روشن ساخته‌است. دیگر هفت‏ قلزم تالیف غازی الدین حیدر فرمانروای استان اود واقع در شمال هند است. از ۱۲۲۹ که سال‏ جلوس او بوده تا ۱۲۳۲ آنرا نوشته و قبول محمد نام آنرا مرتب کرده و دیباچه آنرا نگاشته‏ است. این فرهنگ براساس برهان قاطع قرار دارد و دو بار بچاپ سنگی رسیده‌است.
2. غیاث اللغات تالیف محمد غیاث الدین رامپوری که چهارده سال رنج برده و کتاب خود را بسال ۱۲۴۲ بپایان رسانیده‌است. لغات عربی و اصطلاحات علمی بسیاری در آن مضبوط و حرف اول‏ و دوم هر لغت بترتیب حروف تهجی است.

.

در ابتدای قرن چهاردهم مفصل‏ترین فرهنگ فارسی بنام

1. - فرهنگ آنندراج آنندراج فرمانروای شهرستان ویجی‏نگر واقع در جنوب هندنوشته شد. مؤلف محمد پادشاه متخلص بشادد بیرراجه آنندراج و مردی‏ دانشمند و شاعر بوده. لغات عربی را از منتهی الارب و منتخب اللغه و صراح و غیاث و فرهنگ‏ فرنک(اشتاینگس یا جانسون)و لغات فارسی را از مؤید الفضلا و بهار عجم و غیاث و انجمن آراء و برهان و هفت قلزم و کشف اللغات و شمس و مصطلحات وارسته با توضیح و شواهد هر یک نقل‏ کرده و بترتیب حروف تهجی در آورده‌است. از جهانگیری و رشیدی و سراج استفاده نکرده. تاریخ‏ پایان تالیف ۱۳۰۶ است بسال ۱۳۰۷ در شهر لکهنودر ۳۰۱۱ صفحه بزرگ چاپ سنگی خورده‌است.

دو فرهنگ دیگر بنام

1. فرهنگ آصف اللغات
2. نقش بدیع در هند
3. فرهنگ نوبهار و کاتوزیان در ایران چاپ شده‌است و علاوه بر فرهنگهای یاد شده چهار فرهنگ فارسی بترکی بنام
4. "اقنوم عجم‏"""" و
5. شامل اللغات
6. قائمه لطف اللّه
7. لغت نعمت اللّه تالیف قرن نهم و دهم در دست می‌باشد.

(شرح فوق از مقدمه جلد پنجم فرهنگ نظام تالیف علامه آقا محمد علی داعی الاسلام‏ باختصار نقل گردید). این فرهنگ جامع لغات فارسی و لغات عربی مستعمل در فارسی بامر«نظام» حکمران دکن واقع در جنوب هند از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۸ قمری تالیف و در همانجا در ۵ جلد و ۳۵۳۶ صفحه چاپ سنگی شده‌است. از فرهنگ جامع مرحوم ناظم الاطباء نفیسی که از«ا»تا«ل» در چهار جلد بطبع رسیده و جلد آخر آن زیر چاپست و نیز از لغت‏نامه آقای علی اکبر دهخدا که‏ چهار جزء آن بتازگی از چاپ در آمده چون هر دو پس از ۱۳۱۸ تاریخ اتمام فرهنگ نظام انتشار یافته یاد نشده‌است.

نسخه های خطی فارسی در هندوستان

در کتابخانه های هندوستان هزاران کتاب خطی وجود داشته است بخشی از آنها در دوره حکومت کمپانی هند شرقی بریتانیا از هند خارج شده و بخشی نیز در اثر مرور زمان و رطوبت تخریب و یا خوراک موریانه شده است اما با این وجود هنوز هزاران نسخه خطی و چاپ سنگی به زبان فارسی وجود دارد.[۹]

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﹼﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺷﻌﺒﺔ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻭ ﺍﺷﺎﻋﺖ ﻛﺸﻤﻴﺮ ﻭ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ

ﺣﻤﻴﺪﻳﻪ ﺑﻬﻮﭘﺎﻝ, ﺑﻬﻤﻦﻣﺎﻩ ١٣٦٣ ﻫ ﺵ/ﻓﻮﺭﻳﺔ ١٩٨٦ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻋﺮﺑﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻧﺪﻭﺓﺍﻟﻌﻠﻤﺎ، ﻟﻜﻬﻨﻮ, ﻣﺮﺩﺍﺩﻣﺎﻩ ١٣٦٥ ﻫ

ﺵ/ ﺫﻱﺍﻟ ﺤﺠﺔ ١٤٠٦ ﻫ .

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻧﺪﻭﺓﺍﻟﻌﻠﻤﺎ، ﻟﻜﻬﻨﻮ, ﻓﺮﻭﺭﺩﻳﻦﻣﺎﻩ

١٣٦٥ ﻫ ﺵ/ ﺁﻭﺭﻳﻞ ١٩٨٦ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺍﺟﻪ ﻣﺤﻤﻮﺩﺁﺑﺎﺩ، ﻟﻜﻬﻨﻮ, ﺑﻬﻤﻦﻣﺎﻩ ١٣٦٦ ﻫ

ﺵ/ ﺟﻤﺎﺩﻱ ﹼ ﺍﻟﺜﺎﻧﻲ ١٤٠٨ ﻫ .

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﹼﻲ ﻭ ﭼﺎﭘﻲ ﺩﻳﻮﺍﻥ ﺣﺎﻓﻆ ﺩﺭ ﻫﻨﺪ, ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻭ ﺗﻨﻈﻴﻢ: ﺩﻛﺘﺮ

ﺷﺮﻳﻒ ﺣﺴﻴﻦ ﻗﺎﺳﻤﻲ, ﺩﻱﻣﺎﻩ ۱۳۶۷ ﻫ ﺵ/ﺟﻤﺎﺩﻱﺍﻻﻭﻝ ۱۴۰۹ ﻫ .

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﹼﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻭ ﺁﺭﺷﻴﻮ ﭘﺘﻴﺎﻻ

(ﭘﻨﺠﺎﺏ، ﻫﻨﺪ), ﻧﺸﺮ ﺍﻭﻝ ۱۳۷۷ ﻫ ﺵ/۱۹۹۹ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺍﻧﺠﻤﻦ ﺗﺮﻗﻲ ﺍﺭﺩﻭ، ﺩﻫﻠﻲﻧﻮ,

ﻧﺸﺮﺍﻭﻝ ۱۳۷۷ ﻫ ﺵ/۱۹۹۹ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻫﺮﺩﻳﺎﻝ، ﺩﻫﻠﻲ,

ﻧﺸﺮ ﺍﻭﻝ ۱۳۷۷ ﻫ ﺵ/۱۹۹۹ ﻡ.ﻗﻨﺪ ﭘﺎﺭﺳﻲ ٥٦٨

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻫﻤﺪﺭﺩ، ﺗﻐﻠﻖﺁﺑﺎﺩ, ﺩﻫﻠﻲﻧﻮ,

ﻧﺸﺮ ﺍﻭﻝ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ۱۳۷۷ ﻫ ﺵ/۱۹۹۹ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻣﻠﻴﺔ ﺍﺳﻼﻣﻴﻪ، ﺩﻫﻠﻲﻧﻮ, ﻧﺸﺮ

ﺍﻭﻝ ۱۳۷۷ ﻫ ﺵ/۱۹۹۹ ﻡ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺦ ﹼﺧﻄﻲ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭ ﺗﻮ ﺳﻂ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻴﮑﺮﻭﻓﻴﻠﻢ

ﻧﻮﺭ, ﺩﻫﻠﻲ

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺿﺎ ﺭﺍﻣﭙﻮﺭ, ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ, ﺩﻭﻡ ﻭ ﺳﻮﻡ،

ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ۵،۵۰۰ ﻧﺴﺨﺔ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﺑﺎ ﻫﻤﻜﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺿﺎ ﺭﺍﻣﭙﻮﺭ ـ ﺭﺍﻣﭙﻮﺭ.

1. . ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﻲ) ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ

ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺯﺍﺩ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ۲۰۳۵ ﻧﺴﺨﻪ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﺟﻠﺪ ﺩﻭﻡ (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﻲ) ﺑﺨﺶ

ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻭ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺯﺍﺩ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ، ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ۷۰۰ ﻧﺴﺨﻪ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥﺍﻧﮕﻠﻴﺴﻲ) ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ

ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺯﺍﺩ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﺟﻠﺪ ﺩﻭﻡ، (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﺍﻧﮕﻠﻴﺴﻲ) ﺑﺨﺶ

ﺗﺎﺭﻳﺦ ﻭ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺯﺍﺩ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﺟﻠﺪ ﺳﻮﻡ (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﻲ) ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ

ﺣﻜﻴﻢ ﻇﻞّﺍﻟﺮﺣﻤﻦ (ﺁﻛﺎﺩﻣﻲ ﺍﺑﻦﺳﻴﻨﺎ) ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ۲۹۰ ﻧﺴﺨﻪ.

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ، ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﮔﺠﺮﺍﺕ

ﺷﺎﻣﻞ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻋﺎﻟﻴﻪ ﻣﻬﺪﻭﻳﻪ، ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻋﺎﻟﻴﻪ ﭼﺸ ﺘﻴﻪ ﻭ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺭﮔﺎﻩ ﭘﻴﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺎﻩ، ﻓﺎﺭﺳﻲ, ﺑﻪﮐﻮﺷﺶ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻴﮑﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﻮﺭ. ٨. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺿﺎﺭﺍﻣﭙﻮﺭ (ﺟﻠﺪ ﺳﻮﻡ)، ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌعﺮﻓﻲ ۱۵۰۰ ﻧﺴﺨﻪ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺕ ﺷﻴﻌﻪ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ, ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺍﻗﺪﺍﻡ.٥٦٩ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻓﻬﺎﺭﺱ ﻧﺴﺦ ﹼﺧﻄﻲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﻫﻨﺪ

1. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺍﺟﻪ ﻣﺤﻤﻮﺩﺁﺑﺎﺩ، ﻟﻜﻬﻨﻮ، ﺷﺎﻣﻞ

ﻣﻌﺮﻓﻲ ۸۰۰ ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﹼﻲ ﻋﺮﺑﻲ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﻲ.

1. . ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻫﻤﺪﺭﺩ، ﺩﻫﻠﻲ.

۱# ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﺰﻣﻞ ﺍﷲ ﺧﺎﻥ، ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ، ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺍﻗﺪﺍﻡ.

1. . ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺷﺎﻩ ﺍﺑﻮﺍﻟﺨﻴﺮ، ﺩﻫﻠﻲ، ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺍﻗﺪﺍﻡ.
2. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺍﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻫﻤﺪﺭﺩ،

ﺩﻫﻠﻲﻧﻮ، ﺩﺭ ﺩﺳﺖ ﺍﻗﺪﺍﻡ.

٢- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﺪﺭﺳﻪ ﻭ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﺳﻠﻄ ﺎﻧﻴﻪ، ﻟﻜﻬﻨﺆ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﻡ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﺳﻴﺪ ﺍﺑﻮﺍﻟﺤﺴﻦ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺑﻪ«ﺍﺑﻮ ﺻﺎﺣﺐ» ﺁﻣﺎﺩﻩ ﻧﺸﺮ ﺍﺳﺖ). ۳- ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﺪﺭﺳﺔ ﺍﻟﻮﺍﻋﻈﻴﻦ، ﻟﻜﻬﻨﺆ. ٤- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺭﺍﺟﻪ ﻣﺤﻤﻮﺩ ﺁﺑﺎﺩ (ﻭﻗﻒ ﺁﺳﺘﺎﻥ ﻗﺪﺱ)، ﻟﻜﻬﻨﺆ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺦ ﺧﻄﻲ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﭼﻬﺎﺭ ﻫﺰﺍﺭ ﻧﺴﺨﺔ ﻋﺮﺑﻲ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﭼﺎﭖ ﻭ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ). ٥- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺍﺭﺍﻟﻨﺪﻭﺓﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ، ﻟﻜﻬﻨﺆ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺦ ﺧﻄﻲ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺩﺭ ﺩﻭ ﺟﻠﺪ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﭘﻨﺞ ﻫﺰﺍﺭ ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﹼﻲ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﺑﻪﭼﺎﭖ ﺭﺳﻴﺪﻩ). ٦- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺭﮔﺎﻩ ﭘﻴﺮﻣﺤ ﻤﺪ ﺷﺎﻩ، ﺍﺣﻤﺪﺁﺑﺎﺩ، ﮔﺠﺮﺍﺕ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺦ ﺧﻄﻲ ﻋﺮﺑﻲ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺩﺭ ۷ ﺟﻠﺪ ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﺍﺭﺩﻭ ﺍﺯ ﻃﺮﻑ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﻗﻨﺪ ﭘﺎﺭﺳﻲ ٥٧٠ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻱ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺩﺭ ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﹼﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﮔﺠﺮﺍﺕ ﺁﻣﺎﺩﻩ ﭼﺎﭖ ﺍﺳﺖ). ٧- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺭﮔﺎﻩ ﻋﺎﻟﻴﺔ ﭼﺸ ﺘﻴﻪ، ﺍﺣﻤﺪﺁﺑﺎﺩ، ﮔﺠﺮﺍﺕ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻱ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺩﺭ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ «ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﹼﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﮔﺠﺮﺍﺕ ﺁﻣﺎﺩﻩ ﭼﺎﭖ ﺍﺳﺖ). ٨- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺭﮔﺎﻩ ﻋﺎﻟﻴﺔ ﻣﻬﺪﻭﻳﻪ ﭘﺎﻟﻢﭘﻮﺭ، ﮔﺠﺮﺍﺕ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻱ ﺍﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺩﺭ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻱ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﹼﻲ ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺩﺭ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺍﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺑﺰﺭﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻨﺔ ﻣﻬﺪﻭﻳﺖ ﻭ ﻣﻮﻋﻮﺩ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪﺷﻤﺎﺭ ﻣﻲﺁﻳﺪ. ٩- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺯﺍﺩ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ, ﺩﻭ ﺟﻠﺪ, ﺑﻪﺯﺑﺎﻥﻫﺎﻱ ﺍﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﻲ. ١٠- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻧﻮﺍﺏ ﻣﺰﻣﻞ ﺍﷲ ﺧﺎﻥ، ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ (ﺁﻣﺎﺩﺓ ﭼﺎﭖ). ١١- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻫﻤﺪﺭﺩ، ﺩﻫﻠﻲ (ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻧﺴﺨﻪ ﺁﻣﺎﺩﺓ ﭼﺎﭖ ﺍﺳﺖ). ١٢- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺁﺻﻔﻴﻪ، ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ. ١٣- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺧﺎﻧﻘﺎﻩ ﺷﺎﻩ ﺍﺑﻮﺍﻟﺨﻴﺮ، ﺩﻫﻠﻲ (ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻧﺴﺨﻪ ﺁﻣﺎﺩﻩ ﭼﺎﭖ ﺍﺳﺖ). ١٤- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻣﻮﺯﺓ ﺳﺎﻻﺭ ﺟﻨﮓ، ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ. ١٥- ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺑﺨﺶ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ (ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻱ ﺑﺨﺶ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺑﺎ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺟﻠﺪ ﺩﻭﻡ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻴﻜﺮﻭﻓﻴﻠﻢ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﺧﻄﹼﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ). v ﻓﻬﺎﺭﺱﮐﺘﺐ ﹼﺧﻄﻲﺩﺭ ﻫﻨﺪ ﻣﻨﺘﺸﺮﺷﺪﻩﺗﻮ ﺳﻂ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻭﻣﺆ ﺳﺴﺎﺕ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻥ ١. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺐ ﻋﺮﺑﻲ, ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﺍﺭﺩﻭ, ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺁﺻﻔﻴﻪ ﺳﺮﮐﺎﺭ ﻋﺎﻟﻲ, ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ (ﺟﻠﺪ ١٣٣٢ ,١ ﻫ, ﺹ ٣٩٩, ﺟﻠﺪ ١٣٥٧ ,٢ ﻫ, ﺹ ٦٢٤, ﺟﻠﺪ ١٣٤٧ ,٣ ﻫ., ﺹ ٧٦٠, ﺟﻠﺪ ١٣٥٥ ,٤ ﻫ, ﺹ ٧٠٨).٥٧١ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻓﻬﺎﺭﺱ ﻧﺴﺦ ﹼﺧﻄﻲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﻫﻨﺪ ٢. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺗﺸﺮﻳﺤﻲ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﻲ, ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺍﻧﺠﻤﻦ ﺗﺮﻗﻲ ﺍﺭﺩﻭ، ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ, ﻫﻨﺪ, ١٩٥١ ﻡ. ٣. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺐ, ﻋﺜﻤﺎﻧﻴﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ, ﺑﻤﺒﺌﻲ, ﺹ ٩٦. ٤. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﹼﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎﻱ ﺑﻤﺒﺌﻲ, ﻣﺪﺭﺳﻪ ﻣﺤﻤﺪﻳﻪ, ﻣﺴﺠﺪ ﺟﺎﻣﻊ, ﺑﻤﺒﺌﻲ, ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺕ ﻣﻬﺎﺗﻤﺎ ﮔﺎﻧﺪﻱ, ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺕ ﺍﺭﺩﻭ, ﺍﻧﺠﻤﻦ ﺍﺳﻼﻡ, ﻣﻮﺯﺓ ﭼﺘﺮﺍﭘﺘﻲ ﺷﻴﻮﺍﺟﻲ ﻣﻬﺎﺭﺍﺝ ﻭﺳﺘﻮ (ﭘﺮﻧﺲ ﺁﻭﻭﻳﻠﺰ), ﺧﺎﻧﺔ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﻤﻬﻮﺭﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺍﻳﺮﺍﻥ, ﺑﻤﺒﺌﻲ, ﺹ ۳۰۲. ٥. ﺗﻌﺎﺭﻑ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ, ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺍﺭﺍﻟﻌﻠﻮﻡ ﺩﻳﻮﺑﻨﺪ, ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ, ١٣٩٠ ﻫ, ﺹ ٢٨٤, ﺟﻠﺪ ﺩﻭﻡ, ١٣٩٣ ﻫ., ﺹ ٢٩٦. ٦. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺦ ﹼﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ, ﻣﺴ ﻤﻲ ﺑﻪﻣﺮﺃﺓﺍﻟﻌﻠﻮﻡ ﺧﺪﺍﺑﺨﺶ ﺍﻭﺭﻳﻨﺘﻞ ﭘﺒﻠﮏ ﻻﺋﺒﺮﻳﺮﻱ, ﺑﺎﻧﮑﻲﭘﻮﺭ, ﭘﺘﻨﻪ, ١٩٢٥ ﻡ, ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ, ﺹ ٢٧٩, ﺟﻠﺪ ﺩﻭﻡ, ١٩٤٢ ﻡ, ﺹ ١٧٧, ﺟﻠﺪ ﺳﻮﻡ, ١٩٦٧ ﻡ, ﺹ ٢٩٥. ٧. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺶﮔﺎﻩ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﻭ ﻧﻮﺍﺩﺭﺍﺕ, ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ, ﮔﺮﺩﺁﻭﺭﻧﺪﻩ ﻣﺨﺘﺎﺭﺍﻟ ﺪﻳﻦ ﺍﺣﻤﺪ,١٩٥٣ ﻡ, ﺹ٣٢. ٨. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﺭﻳﺴﺮﭺ ﻻﺋﺒﺮﻳﺮﻱ ﺷﻌﺒﺔ ﻋﺮﺑﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ, ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﺁﺳﻴﺎﻱ ﻣﺮﮐﺰﻱ, ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﮐﺸﻤﻴﺮ, ﺳﺮﻳﻨﮕﺮ, ١٩٨٩ ﻡ, ﺹ ١٧٧. ٩. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎﻱ ﹼﺧﻄﻲ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﻋﺮﺑﻲ, (ﺩﺳﺘﻨﻮﻳﺲ) ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﺁﺳﻴﺎﻱ ﻣﺮﮐﺰﻱ, ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﮐﺸﻤﻴﺮ, ﺳﺮﻳﻨﮕﺮ, ۱۹۸۲ ﻡ, ﺹ ۹۹. ١٠. ﺗﺼﻮﻑ ﺩﺭ ﺷﺒﻪ ﻗﺎ ﺭﻩ (ﺗﺼﻮﻑ ﺑﺮﺻﻐﻴﺮ ﻣﻴﻦ) (ﺍﺭﺩﻭ), ﺧﺪﺍﺑﺨﺶ ﺍﻭﺭﻳﻨﺘﻞ ﭘﺒﻠﮏ ﻻﺋﺒﺮﻳﺮﻱ, ﭘﺘﻨﻪ, ١٩٩٢ ﻡ, ﺹ ٢٣٨. ١١. ﻳﺎﺩﺩﺍﺷﺖ ﺣﮑﻴﻢ ﺳﻴﺪ ﺷﻤﺲﺍﷲ ﻗﺎﺩﺭﻱ ﻣﺎﻫﺮ ﺁﺛﺎﺭ ﻗﺪﻳﻤﻪ ﺑﺮ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﺗﺎﺭﻳﺨﻲ, ﻣﺨﺰﻭﻧﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﻧﻮﺍﺏ ﺻﺪﺭﻳﺎﺭ ﺟﻨﮓ ﺑﻬﺎﺩﺭ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺣﺒﻴﺐﺍﻟ ﺮ ٰﺣﻤﻦ ﺧﺎﻥ ﺷﺮﻭﺍﻧﻲ, ﻋﻠﻴﮕﺮﻩ, ١٩٣٩ ﻡ, ﺹ ٢٣. ١٢. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺐ ﻋﺮﺑﻲ, ﻓﺎﺭﺳﻲ ﻭ ﺍﺭﺩﻭ, ﭘﺒﻠﮏ ﻻﺋﺒﺮﻳﺮﻱ, ﺍﻟﻪﺁﺑﺎﺩ, ١٩٢٧ ﻡ, ﺹ ١٩٤.ﻗﻨﺪ ﭘﺎﺭﺳﻲ ٥٧٢ ١٣. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺐ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﻭ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺕ ﻋﺮﺑﻲ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﻲ (ﺍﺭﺩﻭ), ﻧﻴﺸﻨﻞ ﺑﮏﺩﭘﻮ, ﺍﻣﺮﻭﻫﻪ, ﻣﺮﺍﺩﺁﺑﺎﺩ, ﻫﻨﺪ, ١٩٧٣ ﻡ, ﺹ ٦٤. ١٤. ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎﺕ ﺧﺎﻧﻘﺎﻩ ﻣﻨﻌﻤﻴﻪ (ﺍﺭﺩﻭ), ﮔﻴﺎ, ( ر ﺩﮐﺘﺮ ﻋﻄﺎ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪ, ﺧﺪﺍﺑﺨﺶ ﺍﻭﺭﻳﻨﺘﻞ ﭘﺒﻠﮏ ﻻﺋﺒﺮﻳﺮﻱ, ﭘﺘﻨﻪ, ١٩٩٣ ﻱ, ﺹ ١٠٩. ١٥. ﻣﻴﺮﺍﺙ ﺧﻄ ِﻲ ﻣﺎ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺧﺪﺍﺑﺨﺶ (ﺑﻪﺯﺑﺎﻥ ﺍﻧﮕﻠﻴﺴﻲ), ﺟﻠﺪ ﺍﻭﻝ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻓﺎﺭﺳﻲ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﺯ ﻓﺮﺩﻭﺳﻲ ﺗﺎ ﺣﺎﻓﻆ, ١٩٦١ ﻡ.

جستارهای وابسته

• سرایندگان ایرانی در شبه‌قاره هند
• ادبیات فارسی
• زبان فارسی در کشمیر
• زبان فارسی در شبه‌قاره هندوستان

منابع

• گزارش نسخه های خطی هندوستان.ویژه نامه نسخ خطی هند1387 فصلنامه قند پارسی[۱۰]
• [۱۱]
• نقش پارسي بر احجار هندعلي اصغر حكمت[۱۲]
• آنندراج در وبگاه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
• [۱۳]
• نوشتار: خیام و هند، نوشته: ابوالقاسم رادفر - عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی
• Clawson، Patrick. Eternal Iran، ۲۰۰۵، ISBN ۱-۴۰۳۹-۶۲۷۶-۶، Palgrave Macmillan
• اهمیت زبان فارسی در عصر دهکده جهانی، دکتر محمد عجم - همشهری، ۲۲آبان ۱۳۸۵

[۱۴]-

• تاثیر زبان فارسی بر زبان و ادبیات شبه قاره هنددکتر عجم سایت آفتاب[۱۵]
• [۱۶]
• زبان "اردو" بر آمده از مشترکات فارسی و هندی است. مصاحبه دکتر عجم[۱۷]