اختلاف نظر درباره کودتای ۲۸ مرداد

در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، دولت دکتر محمد مصدق سرنگون شده و فضل الله زاهدی خود را به عنوان نخست وزیر ایران معرفی کرد. تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی، رژیم این روز را به عنوان یک جشن ملی با نام «قیام 28 مرداد» گرامی میداشت. بلافاصله پس از انقلاب آنرا با نام «کودتای آمریکایی 28 مرداد» در تقویم ثبت کردند. در سالهای اخیر برخی از تاریخ نگاران دیدگاههای پیشین مبنی بر "کودتا بودن"، "آمریکایی بودن" و "زیانبار بودن" 28 امرداد را به نقد کشیده اند.

از اینان میتوان به علی میرفطروس، موسی غنی نژاد ، دکتر پیروز مجتهدزاده، دکتر جلال متینی، دکتر صادق زیباکلام، دکتر مجید تفرشی دکتر هوشنگ نهاوندی، دکتر عباس میلانی، فریدون مجلسی، داریوش بایندر محمدحسن سالمی و محمد قوچانی، در کنار چهره هایی چون ایرج امینی (فرزند علی امینی)، دکتر محمود کاشانی (فرزند آیت الله کاشانی)، داریوش همایوش و اردشیر زاهدی (فرزند سرلشکر زاهدی) اشاره کرد. حال آنکه پژوهشگران دیگری چون دکتر یرواند آبراهامیان، دکتر همایون کاتوزیان، محمدعلی موحد، سرهنگ غلامرضانجاتی و مسعود بهنود، داوودهرمیداس باوند، محمد بسته نگار، عبدالله شهبازی از سرنگونی دولت مصدق با نام «کودتای آمریکایی ۲۸ مرداد» یاد می‌کنند.

برخی از پژوهشگران غربی چون مارک گازیورسکی و استیفن کینزر و برخی از ماموران امنیتی غربی چون دونالد ویلبر (طراح نقشه براندازی) و کرمیت روزولت (طراح نقشه براندازی) و وودهاوس (طراح نقشه براندازی) درباره نقش آمریکا و انگلستان در کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ تاکید دارند. دونالد ویلبر حتی طرح اولیه کودتای ۲۸ مرداد را تبدیل به درسنامه یی برای آموزش ماموران سیا در کشورهای دیگر کرد. یکی از کتاب های پایه ای که در خصوص پاسخ به ادعاهای فوق گرداوری و ترجمه شده است کتاب " اسناد سخن می گوید " ترجمه محمد علی رجائی و مهین سروری است این کتاب در مورد اسناد وزارت خارجه آمریکا در بین سالهای ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴ حاوی ۵۰۴ سند می باشد. کتاب دیگر کتابی است که مارک گازیورسکی از دانشگاه جرج واشینگتن از بین اسناد CIA و از آرشیو امنیت ملی امریکا گرد آوری کرده است . همچنین در پیوست کتاب خاطرات اردشیر زاهدی و همچنین کتاب آسیب شناسی یک شکست نوشته علی میرفطروس، انبوهی از اسناد وزارت امورخارجه آمریکا گردآوری شده است.

بسیاری از این بحثها درباره قانونی بودن یا نبودن اقدام شاه در عزل نخست وزیر و حرکت مصدق در برگزاری رفراندوم و به تعطیلی کشاندن مجلس و راست یا اغراق آمیز بودن نقش آمریکاییها در سرنگونی مصدق بوده‌است. و برخی از منتقدان ایرانی در این موضوع زندگینامه ماموران امنیتی انگلیس و آمریکا چون دونالد ویلبر و کرمیت روزولت و پژوهشهای غربیانی چون مارک گازیورسکی و استیفن کینزر درباره میزان نقش آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ را مورد تردید قرار داده و برخی دیگر بر درستی آن تاکید دارند.

جستارهای وابسته

• کودتای ۲۸ مرداد

پیوند به بیرون

شاه کودتا کرد یا مصدق - پیروز مجتهدزاده

قاتل رزم آرا که بود؟ فداییان اسلام یا دربار؟