اتا شاهتخته
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
اتا شاه تخته یا اتا حمال یا اتا کشتی یا اتا کارینا یا ;Eta; شاه تخته (به انگلیسی: Eta carinae) یکی از مشهور ترین ستارگان کهکشان راه شیری است. این ستاره ستاره ای اسرارآمیز، بسیار فروزنده، و ناپایدار است که در ردهٔ درخشندگی فراغول ها قرار دارد. این ستاره یک متغیر آبی درخشان است. در گذشته در زبان ماندارین به این ستاره تیان شی به معنای محراب آسمان می گفتند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] ویژگی ها و کمیت ها
فاصلهٔ خورشید و این ستاره حدود ۸۰۰۰ سال نوری است. این ستاره با درخشندگی ای در حدود ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ و جرمی در میان ۱۰۰ جرم خورشیدی و ۱۵۰ جرم خورشیدی یکی از درخشان ترین و پرجرم ترین ستارگان شناخته شده است. اگر این ستاره در جای خورشید قرار میگرفت، زمین چون مرغ بریانی غذای این ستارهٔ تندخو میشد. این ستاره به احتمال زیاد یکی از ده ستارهٔ پرجرم کهکشان راه شیری است و اگر جرم حقیقی آن منتهاالیه زیاد فرض شده باشد، این ستاره دومین و یا سومین ستارهٔ پرجرم شناخته شدهٔ راه شیری است.
[ویرایش] زندگی و دگرگونی ها
زندگی و دگرگونی های این ستاره، از ویژگی های نادرش هم شگفت آور تر است. اتا حمال در زمرهٔ ستارگان دوردستی است که به دشواری با چشم غیرمسلح دیده میشوند. این ستاره از جمله ستارگانی است که هر از گاهی دچار پدیده ای به نام انفجار پیش نهایی میشوند. نمونههایی از این انفجارها در اتا شاه تخته در سال ۱۸۳۷ و دهه ۱۸۹۰ روی داده اند. اتا شاه تخته در سال ۱۸۳۷ پس از انفجار، دومین ستارهٔ درخشان آسمان شد (پرنور ترین ستارهٔ آسمان شباهنگ است) و پس از آن هم برای دو دهه در آسمان نیمکره جنوبی چنین می درخشید. هنوز اثرات انفجار سال ۱۸۳۷ تمام نشده بودند که در سال ۱۸۴۳ به مرور از قدر ظاهری ۴ به قدر ظاهری ۰٫۸ رسید و حتی در مدت کوتاهی نور ستارهٔ سهیل را تحت الشعاع قرار داد و پس از شباهنگ پرنور ترین ستارهٔ آسمان زمین شد. این ستاره دگربار در دهه ۱۸۹۰ به افزایش مجدد درخشندگی که البته به شدت دفعهٔ قبل نبود دچار شد.
[ویرایش] انفجارهای پیش نهایی
در مهر ۱۳۷۵، جان مرس و کریس دیویدسن، با استفاده از تلسکوپ فضایی هابل و دستگاه پردازنده تصویر دانشگاه کلرادو، سرانجام بخش های پراکندهٔ داستان دگرگونی های این ستاره را گرد آوردند. آنان با استفاده از دوربین سیاره ای و دوربین میدان دید باز۲ تلسکوپ فضایی هابل، عوارضی به کوچکی ۱۰۰ واحد نجومی، یعنی کمی بزرگ تر از مدار پلوتون را تفکیک کردند، که با توجه به فاصلهٔ زمین و اتا شاه تخته که چیزی میان ۷٬۰۰۰ سال نوری و ۸٬۰۰۰ سال نوری میباشد، کیفیت بسیار خوبی است. در تصویر هابل، دو بخش گاز وغبار در اطراف ستاره دیده میشوند، که با سرعت ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر بر ساعت از ستارهٔ مرکزی دور میشوند و در فضا گسترش مییابند. اخترشناسان با دانستن اندازهٔ سرعت گازها و فاصله ای که از ستارهٔ مرکزی دارند، زمان انفجار را محاسبه کردند. به این ترتیب مشخص شد این بخش های گازی باید در سال ۱۸۳۷ میلادی از ستارهٔ مرکزی پرتاب شده باشند. علاوه بر این صفحهٔ نازکی از گاز و غبار در همان زمان از استوای این ستاره به فضای میان دو بخش گازی پرتاب شده است. بنا بر این شواهد، اتا شاه تخته در این انفجار بزرگ، جرمی برابر ۲ تا ۳ جرم خورشیدی را بیرون داده است. اما با وجود چنین پیشامد شومی، این ستارهٔ تندخو باقی ماند. از نظر کریس دیویدسن، اخترشناس دانشگاه مینسوتا، آن چه در سال ۱۸۳۷ اتا شاه تخته را دگرگون کرد، بزرگ ترین انفجار ستاره ای پیش نهایی شناخته شده، بوده است. انفجارهای پیش نهایی، پیش از انفجار ابرنواختری (که در پایان عمر ستاره به وقوع می پیوندد) اتفاق می افتند. اخترشناسان تاکنون به علت این انفجار پی نبرده اند. شاید فشار تابشی نور که راهی به بیرون نیافته است، تا حدی افزایش یافته که سرانجام پوشش بیرونی ستاره را در فورانی بزرگ به بیرون پرتاب کرده است؛ یعنی درست مانند یک آبفشان (چشمههای آب گرمی که در فاصلههای زمانی معین، بخار و آب گرم از آن ها میجهد) که افزایش فشار بخار آبی که در زیر آن به وجود میآید، موجب فوران ناگهانی آن میشود. چون بیشتر جرم این ستاره در زیر لایهٔ بیرونی قرار دارد، ستاره پس از انفجار نیز باقی می ماند.
[ویرایش] سرانجام
به نظر دیویدسن، این فرایند ممکن است ، هر چند هزار سال تکرار شود. در سال ۳۰۰۲، سومریان ستارهٔ نوی درخشانی را در افق جنوبی رصد کردند. اگر این ستاره، همان اتا شاه تخته بوده باشد، این نظریه مقبول تر میشود که اتا شاه تخته انفجارهایی پیاپی در پیش داشته و دارد. با این وجود، این ستاره همان سرانجام ستارگان پرجرم دیگر را دارد. هستهٔ این ستاره خواهد رمبید و انفجاری ابرنواختری یا فوق نواختری به زندگی ستاره پایان خواهد داد. قطعاً انفجار فوق نواختری و یا ابرنواختری اتا شاه تخته در آینده، چشم انداز ویژه ای برای زمینیان خواهد بود و شاید درخشندگی آن از بدر هم بیشتر شود. سرنوشت این ستاره در کشف ابرنواختر و یا فوق نواختر و یا کوارک نواختر اس ان ۲۰۰۶ جی وای در سال ۲۰۰۶ نمایان شد. کریس دیویدسن دربارهٔ این ستاره گفته است:
| ” | انفجار ابرنواختری این ستاره ممکن است در چند ده هزار سال آینده یا حتی همین فردا رخ دهد | “ |
[ویرایش] منابع
- «غول بیدار می شود!». نجوم، بهمن ۱۳۷۴، ص ۶.
- «انبساط گازهای اتا-کشتی». نجوم، آبان ۱۳۷۵، ص ۷.
- نایه، رابرت. «ستارهٔ دم مرگ». نجوم، خرداد ۱۳۷۶، شمارهٔ ۶۹، ص ۲۳.
- «ستاره شگفت انگیز کهکشان، دوتایی است». نجوم، تیر ۱۳۸۳، ص ۷، و ۸.
- «همدم غول ناآرام». نجوم، آبان ۱۳۸۴، ص ۸ و ۹.
- امین تفرشی، بابک. «ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد». نجوم، تیر ۱۳۸۵، شمارهٔ ۱۶۰، ص ۳۰.
- «تصویری تازه از ستاره ای ویران». نجوم، تیر ۱۳۸۶، ص ۸.
- ویکی پدیای انگلیسی
