آمادای
| آمادای | |
|---|---|
 |
|
| نام | آمادای |
| کشور |  ایران |
| استان | زنجان |
| اطلاعات اثر | |
| نامهای قدیمی | آمارد، امردا |
| نوع بنا | ناحیه، کشور، دژ |
| دیرینگی | آغاز هزاره یکم |
| بانی اثر | دیاکو |
آمادای (Ámadāi) نام نخستن قبیلهٔ ایرانی بود که پس از هزیمت ماننا[۱] در برابر آشوریان برای کسب آزادی خویش پایداری نمود. لازم بذکر است که در سرزمین ماننا و ماد قبایل زیادی سُکنا گزیده بودند و تنها شهرت قبیلهٔ ماد و ماننا در این بود که ایشان در مقابل دشمن متجاوز پایداری نموده عَلَم استقلال برافراشتند در نتیجه از دید سلاطین آشور قبایل ماننا و مادای بمنزلهٔ دو کشور مستقل، برسمیت شناخته شدند. آمادی زادگاه دیاکو[۲] مؤسس سلسلهٔ پادشاهی بزرگ ماد است.
محتویات |
وضعیت سیاسی [ویرایش]
- کشور: مادای
- حاکم: مامی تیار شا
- مقر: دژ آمادی (مادای)
ماد در قرن هشتم پ. م. [ویرایش]
وقایع آغاز قرن هشتم - ۷۹۹ - پیش از میلاد از لحاظ تاریخ ماد اهمیت فوقالعاده داشت. در آن دوران که ماد هنوز برای مبارزه با دشمن خطرناکی چون آشور متحد و آماده نبود و پادشاهی نظامی آشور آن سرزمین را هدف چپاول و غارتگریهای منظّم قرار داده مرتباً قطعاتی از خاک آن را متنزع مینمود، تهاجم اورارتو منجر به ایجاد حایلی[۳] میان آشور و ماد گشت و بدین منوال ماد از اینکه تحت انقیاد آشور در آید نجات یافت. و چون خود اورارتوییان از لحاظ اقوام ماد به صورت بزرگترین خطر در آمدند، مبارزهٔ آزادی طلبانهٔ ماننا[۴] این خطر جدید را از قبایل جنوب و مشرق ماننا دور کرد.
سرانجام چون اورارتو بار دیگر ماننا را به زیر فرمان درآورد و سادوری دوم شاه اورارتو مجدداً جسارت کرده به بابل [۵] حمله کرد، رقابت میان دو امپراطوری کشور گشا یعنی آشور و اورارتو به مردم ماد و ماننا کمک کرد. شکست سختی که از طرف لشکریان آشوری[۶] تیگلت پیلسر سوم در سال - ۷۴۲ پ. م. - به اورارتو وارد آمد به دعاوی اورارتو در مورد حکومت بر ماننا پایان بخشید و دوران رونق و شکفتگی دولت و کشور ماننا آغاز گردید و در آن عهد از حیث نیرو و اهمیت چندان از اورارتو و آشور عقب نبود.
اما ماننا کشور نیمه مستقل محسوب میشد و تا آخر متحد آشور باقی ماند و قبایل زیادی در جبال زاگروس تحت انقیاد ماننا بودند منجمله قبایل مادای که پیشوایشان دیاکو بود[۷]. دیاکو میخواست یوغ ماننا را که او هم یوغ آشور را بر گردن داشت، براندازد و بدین سبب با روسای یکم شاه اورارتو عهد اخوت بست.
قیام مادیها [ویرایش]
به احتمال قوی قیام مادیها در پیرامون نوروز آشوری سال - ۶۷۳ پ. م. - وقوع یافت، مقدمترین سئوالات مربوط به جریان شورشی مورخ به سوم ماه ایار است ولی در آنجا دوساننی و مامیتیارشو همچون متحدان خشثریته وارد میدان نبرد شدهاند. بنابر این پرسشهای مربوط به نخستین مذاکرات خشثریته با دوساننی و مامیتیارشو را باید به تاریخ مقدمتری منسوب دانست؛ بنا به جملات آیا مامیتیارشو به سخن او گوش خواهد داد ... آیا امسال با اسرحدون دشمنی خواهد ورزید ... این سئوال در آغاز سال و در ماه نیسان به عمل آمده بود.
خشثریته خداوند ده کار کاشی رهبر و الهام بخش قیام بود. وی موفق به جلب دوساننی خداوند پیشین ده ساپاردا و مامیتیارشو خداوند ده پیشین در ناحیهٔ مادای گشت. لقب مامیتیارشو را در سئوالات چنین باید دانست و نباید تصور کرد[۸] که وی تنها فرد مادی بوده که در اتحادیه قبایل ماد شرکت داشته. هر سه پیشوای شورش مادی بودهاند و نامهای سه مرکز شورش یعنی کارکاشی، مادای[۹]، ساپاردا منقول است. این نواحی آشوری بود و باج و خراجی هر سال پرداخت مینمودند.
موقعیت جغرافیایی مادای [ویرایش]
ویژگی رود قزل اوزن مارپیچی بودن آن است. قزل اوزن با لاتر از شمال غرب بسوی جنوب شرق میان کوههای آقداغ، دنبالهٔ البرز جاری میشود و درّهای که در این محل تشکیل میدهد در دوران کهن اندیا نامیده میشد. در بخش شمال شرقی این درّه رودکی که از کوهستان سهند سرازیر میشود و شهر کنونی میانه بر کرانهٔ آن قرار دارد به قزل اوزن میریزد. درّهٔ این رودک و جویبارهایی که بدان میریزند در دوران باستان ناحیهٔ زیکرتو را تشکیل میداده. قزل اوزن بالاتر از محل تلاقی با رودک مزبور از جنوب به شمال جاری است بخش علیای آن را گیزیل بوندا از ماننا جدا میکرد. آشوریان بیشتر این بخش قرل اوزن را مادای میخواندند. در اینجا شعبهٔ راست قزل اوزن، زنجان رود درّهٔ جداگانهای را تشکیل میدهد که اکنون در اطراف شهر زنجان قرار گرفته و خمسه نامیده میشود.
وجه تسمیهٔ ماد [ویرایش]
کلمهٔ ماد، بزبان آشوری مادای، آمادای، ماتای[۱۰] و بزبان عیلامینو ماتاپه[۱۱] و بزبان یونانی قدیم مدی[۱۲] یکی از نامهای قومی و جغرافیایی است که ریشهٔ واضح از زبانهای ایرانی برای آن نمیتوان یافت[۱۳]. معهذا در میان مردم آن سرزمین که در قرن نهم پ. م. بزبان ایرانی سخن میگفتند متداول بود و این خود از شکل دیگر کلمه یعنی آمادای که در ردیف مادای در منابع آشوری محفوظ مانده و مشهود است. در این صورت واژه سازی با پیشوند « آ » و بدون آن ویژهٔ زبانهای ایرانی است و در مورد اسامی قبایل نیز به نظر رسیده است[۱۴]
از مجموع مطالب بالا چنین بر میآید که شاید اتحادیه قبایل ماد به صورت اتحاد قبایلی غیر ایرانی وجود داشته و بخش ایرانی ساکنان سرزمین ماد فقط بعدها به شکل قبیلهٔ آریایی جداگانهای تشکیل شد. احتمال منشأ اخیرالذکر این قبیله از نام آن پیداست « آریا ». نامی است که نه یک قبیلهٔ منفرد به خویشتن داده بوده بلکه نام قومی میباشد. عقیدهٔ دیگری نیز اظهار شده است مبنی بر اینکه قدیمترین نام در اصطلاح نژادی « ماکتا.پ » که بزبان عیلامینو است و با کلمهٔ دیگر آن زبان « ماتا.پ » به معنی ماد یا مادها قابل قیاس میباشد، مکتوم است. ممکن است اصطلاح مادها ریشهٔ عیلامی - کاسپی داشته باشد.
منابع آشوری در ردیف شکلهای مادای و آمادای که معرف اتحادیه قبایل ماد بوده کلمهٔ « ماتای » را که ریشهٔ عیلامی دارد آوردهاند. این نیز شاید حاکی از آن باشد که اصطلاح مادها از دیر باز در سرزمین منظور متداول بوده است.
پانویس [ویرایش]
- ↑ نخستین دولت ایرانی
- ↑ یا همان دیوک منقول در آثار هرودوت است
- ↑ از دریاچه اورمیه تا درّهٔ رود دیاله، و تقریباً سرحد عیلام ممتد بود.
- ↑ که قبایل مجاور دریاچه اورمیه را در بر گرفته و متحد ساخت.
- ↑ یعنی نامار در درّهٔ رود دیاله
- ↑ تجدید سازمان یافته.
- ↑ محتملا قبل از وی شخصی بود بنام هاناسیروکا - HanasiruKa
- ↑ بر خلاف آنچه گاهی گمان میکنند
- ↑ ایالتی که رسماً آشوری بود و به این نام خوانده میشد
- ↑ madài, ámadái, matâi
- ↑ mata - pe
- ↑ mèdoi یا mâdoi
- ↑ بزبان پارسی ماد، بزبان پارتی مات، بزبان ارمنی قدیم مار-ک
- ↑ اغلب مورخان مفهوم راهزن را برای واژهٔ ماد قائلند و دلیلشان مترداف بودن مادا با مارتای اوستا که بمعنی قاتل و راهزن است عنوان میکنند. ولی هیچ دلیلی ندارد مادا را با مارتا مشابه قلمداد نماییم
جستارهای وابسته [ویرایش]
منابع [ویرایش]
- ای. م. دیاکونوف. تاریخ ماد. فصل دو. ISBN 964-445-106-6
پیوند به بیرون [ویرایش]
 |
این یک نوشتار خُرد پیرامون ماد است. با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
|
|||||
|
|||||||||||||||||||
