آشورناصرپال دوم

نمای سنگی آشورناصرپال، اکنون در موزه بریتانیا.

آشور ناصرپال دوم، نخستین پادشاه بزرگ آشور است که از سال ۸۸۳ تا ۸۵۹ پیش از میلاد پادشاهی کرد.

وی شورش‌های محلی را فرو نشاند و راه را برای شاهان بعدی هموار کرد.

او همچنین به سمت سوریه و مدیترانه راند و با پیشروی سی چهل کیلومتری در روز به مدیترانه رسید و سلاحش را در مدیترانه شست و برای ایزدان قربانی کرد. پس از گرفتن خراج از مردم به آشور بازگشت و در راه بازگشت سرزمین هیتیان و آرامیان در سوریه شمالی را نیز تسخیر کرد.

حملهٔ سال ۸۸۳

در لشکرکشی سال ۸۸۳ پ. م. به اراضی زاموا چندان تجاوزی نشد. و آشور ناسیراپال دوم از طریق کیّروری به ناحیه زاب بزرگ رفته آنگاه به شتاب به سوی شمال غربی توجه کرد. مع‌هذا نواحی کوهستانی این مسیر یعنی کیّروری، سمسی، سیمره، اولمانیا، آداعوش، خارگا و خارماسا نه فقط اسبان و قاطران و دام‌های شاخدار و شراب و ظروف مفرغ به شاه آشور هدیه دادند بلکه عوارض و خراجهایی نیز به نفع آشور بر ایشان وضع شد. ساکنان سرزمین گیلزان نیز به منظور جلب عطوفت آشور ناسیراپال هدایایی از قبیل اسبان، سیم و زر، قلع و مس و مصنوعات مفرغی ارسال داشتند.

لولوبیان معنی این لشکرکشی را نیک درک کرده دانستند که نخستین اقدام به منظور اجرای نقشه، تسخیر کشور و اسارت ایشان است. در سال۸۸۱ پ. م. عزم جزم کردند که به شدت پایداری کنند و پیشوای قبیلهٔ بخش داگارا که به نام اکدی نورآداد موسوم بود در رأس ایشان قرار گرفت. وی مردم سراسر زاموا را گرداگرد خویش متحد ساخت و لشکریانش حصاری برپا داشتند که گردنهٔ بابیته را مسدود کرد. ولی ظاهراً آشور ناسیراپال به نورآداد فرصت نداد کار را به پایان رساند و با نیروی عظیمی که از حیث شمار بر نورآداد برتری داشت از گردنه گذشت و به مرکز زاموا نفوذ کرد. نورآداد به روش دیرین به کوه‌ها پناه برد. آشور ناسیراپال تا کوه نسیر به پیش راند. آشور ناسیراپال دوم سه پادشاهی کوچک زاموایی را بر سر راه خویش بدین شرح قلع و قمع کرد:

• داگارا به پادشاهی نورآداد.
• موساسینا که مرکز آن دژ بوناسی بود.
• کیرتیارا که مرکز آن دژ لاربوسا بود.

سپاه آشور تعدادی دام هم که بیشترشان در کوه‌ها پنهان بودند بدست آوردند. آنگاه امرای زاموا از پایداری خودداری کردند. آشور ناسیراپال ایشان را به حال خود گذاشت تا شاهی کنند ولی آن سرزمین‌ها را به ایالت آشوری که ایجاد کرده بود منضم ساخت و بر اهالی خراج گرانی از اسب، سیم و زر وضع کرد و گذشته از این مالیات‌های جنسی مرسوم آشوریان و عوارض ساختمانی را نیز در آن نقاط برقرار کرد. این ایالت که در سال ۸۸۱ پ. م. بدست آشور ناسیراپال مسخر گردید بعدها در منابع به نام زاموا یا مازاموا خوانده شد و بخش شمالی کشور را ماننا خواندند و جنوبی را پارسوا.

حمله سال بعد

سال بعد دو امارت در زاموای جنوبی آمکا و آراشتوآ خراج موعود را به آشوریان نپرداختند و این خود سبب شد برای تنبیه ایشان لشکرکشی شود. آشور ناسیراپال دوم خواست از تدارک جنگی زامواییان ممانعت کند و بر ایشان پیشی جوید و فقط با سواران و عرابه‌های جنگی به راه افتاد و منتظر رسیدن پیادگان و افراد مهندسی سپاه نگشت و آمّالی و دژ آراشتوآ را بر کرانهٔ رود دیاله به حمله تصرف کرد و غارت و کشتار را نه تنها در پادشاهی آراشتوآ بلکه در امارت مجاور کیّرتیارا و موساسینا تا گردنه‌های خاشمار آغاز کرد. فقط داگارا با تقدیم باج و هدایا نجات یافت. دیگر نواحی اثری از ساکنان محل بر عرصهٔ خاک باقی نگذاشت، مردم بالغ و کار آمد را به بردگی برد و کودکان را در آتش سوخت.

سپس آشوریان به امارت آمکا روی آوردند. آمکا و کسان وی در کوه‌ها پنهان شدند. ولی آشوریان در دژ وی موسوم به زامرو و دیگر دهکده‌های متروک مقدار زیادی اموال گوناگون و از آنجمله مصنوعات مفرغی بدست آوردند. آشوریان ده‌ها تن از جنگجویان آمکا را اسیر کرده با انواع شکنجه‌های وحشیانه معدوم ساختند. آنگاه به پادشاهی شخصی به نام آتا که هیچ ارتباطی با پایداری زامواییان نداشت لشکر کشیدند. این پادشاهی در دامنه‌های شمالی نیشپو و محتملا در نقطه‌ای از ناحیهٔ صحنه قرار داشت.

پادشاهی مزبور نیز مانند امارات دیگر تارومار شد. در اینجا آشور ناسیراپال مقداری مصنوعات مفرغی به رسم هدیه از کشور سی پیر من که ساکنانش مانند زنان تته‌پته می‌کنند دریافت داشت که برای جلب عنایت وی ارسال و تقدیم شده بود.

آشور ناسیراپال در باز گشت از زامرو در قلعه آرکادی توقف کرد و شاهان زاموا بار دیگر در آنجا با هدایایی به نزد وی آمدند. در آن زمان خراج سالیانهٔ زاموا افزایش یافته بود. و به انواع اجناسی‌که می‌بایست بابت خراج تقدیم کنند منسوجات پشمی ملّون و ظروف مفرغ و شراب و دام‌های شاخدار خرد و کلان افزوده شد. پیشه‌وران زاموایی به رسم بیگار برای کارهای ساختمانی به شهر کلخو در آشور برده شدند. گذشته از شاهکان زاموا، شاهکان گیلزان و خوبوشکیه و دژ کاسی خارتیش نیز هدایایی ارسال داشتند.

آشور ناسیراپال دوم از این نتایج راضی نبود ولی باز کوشید تا مردم زاموآ را که در کوه‌ها پنهان شده بودند دستگیر کند.آنگاه دژ آتلیل را که زمانی به پادشاهان کاسی تعلق داشت احیا کرد و آن را مرکز جمع‌آوری مالیات و خراج از ایالت جدیدالتأسیس و انبار علوفه و آذوقه برای لشکرکشی‌های آینهٔ خویش بسوی مشرق قرار داد. بعدها بخشی از مردم زاموا به شهر کلخو تختگاه جدید آشور ناسیراپال منتقل گشت.

چنانکه پیش‌تر دیدیم آشور ناسیراپال دوم شاهکان خرد را در زاموا باقی گذاشت و فقط کارمندان خویش را بر ایشان ناظر کرد و پادگانی در آنجا مستقر ساخت که خراج و عوارض را وصول کنند. ولی چیزی نگذشت که زاموا بصورت یکی از ایالات آشور درآمد. در وقایع سال ۸۸۲ پ. م. برای نخستین بار به اصطلاح حاکم نشین مازاموآ بر می‌خوریم. ولی ایالت زاموا شامل بخش‌های جنوبی آن کشور نمی‌گردید و ظاهراً چیزی از لشکرکشی ۸۸۰ پ. م. نگذشت که مردم آن بخش‌ها استقلال خویش را باز پس گرفتند. باری سلمنسر سوم در سال ۸۵۹ پ. م. به سرزمین مزبور لشکر کشید. پادشاهی نی‌نی که مرکز آن قلعه آریدو در گردنهٔ سیمه‌سی قرار داشته و ظاهراً محل آن در حدود ماننا بود.

جستارهای وابسته

• آشور
• شاهان آشور

منابع

• سویشر، کلاریس، خاور نزدیک باستان، ترجمه عسکر بهرامی، چاپ دوم، ۱۳۸۴
• ای. م. دیاکونوف. تاریخ ماد. فصل دوم. ISBN 964-445-106-6

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آشورناصرپال دوم موجود است.