آرمینیوس وامبری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ومبری ۱۸۶۱
ومبری در لباس درویش
ومبری در اواخر عمر

آرمین وَمبِری (به مجاری: Vámbéry Ármin) با نام تولد هرمان بامبرگِر یا بامبرگِر آرمین (۱۹ مارس ۱۸۳۲ - ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۳) خاورشناس و سیاح زاده مجارستان بود. برخی فامیل اصلی او را وَمبرگِر هم گفته‌اند.

دوران جوانی و مدرسه[ویرایش]

وَمبِری در خانواده یهودی فقیری در پادشاهی مجار به دنیا آمد. او تا سن دوازده سالگی به مدرسه روستائی در زادگاه اش می‌رفت، و استعداد قابل توجهی در یادگیری زبان از خود نشان داد.

او که به دلیل یک نارسائی مادر زادی مجبور به استفاده از عصای زیر بغل بود و لنگان راه میرفت، سرانجام به دلیل شرایط سخت مالی وادار به ترک مدرسه گردید. او پس از آن که آموزش پسر صاحب مسافرخانه دِه را به عهده گرفت، با کمک دوستان اش توانست به آنترجیمنازیوم سواتی یور وارد شود.

در سن ۱۶ سالگی، او به خوبی با زبان‌های مجاری، لاتین، فرانسه، و آلمانی آشنا شده بود. او همچنین به سرعت انگلیسی، زبان‌های اسکاندیناویایی، روسی، صربی و دیگر زبان‌های اسلاو را فرا می‌گرفت.

در سال ۱۸۴۶ او به پِرِس بورگ (براتیسلاوای امروزی) رفت، او سه سال در آن جا ماند. بعدها در وین و بوداپست به تحصیلات خود ادامه داد.

نخستین سفرها[ویرایش]

ومبری به طور اخص مجذوب ادبیات و فرهنگ امپراتوری عثمانی شده بود. ومبری در سن بیست سالگی، آن قدر زبان ترکی عثمانی یاد گرفته بود، که او را قادر ساخت به عنوان دستیار بارون ژوزف اووتووس، به قسطنطنیه رفته، و خود را به عنوان آموزگار خصوصی زبان‌های اروپائی جا بیندازد.

پس از صرف یک سال در قسطنطنیه، در سال ۱۸۵۸ یک دیکشنری ترکی - آلمانی، را در کنار دیگر آثار زبان شناسی منتشر نمود. او همچنین بیست زبان و گویش دیگر که در سرزمین‌های امپراتوری عثمانی صحبت می‌شدند را فرا گرفت.

در بازگشت به بوداپست، به سال ۱۸۶۱، هزار فلورن از آکادمی علوم مجارستان پاداش گرفت، و در پاییز همان سال، در چهره یک درویش سنی، و تحت نام رشید افندی، روانه قسطنطنیه شد.

او از طریق ترابوزان در کنار دریای سیاه، به تهران رفت. در طول راه با گروهی از زائران که از سفر حج باز می‌گشتند، چندین ماه را در شهرهای مرکزی ایران (تبریز، زنجان و قزوین) گذراند.

سپس از طریق اصفهان به شیراز رفت، و در ژوئن سال ۱۸۶۳ به شهر خیوه در آسیای میانه رسید. او که تا این زمان توانسته بود، شخصیت جعلی خود را با نام رشید افندی حفظ نماید، در ملاقات با خان خیوه هم ظاهر خود را نگه داشت.

سپس به همراه گروه هم سفران اش از طریق بخارا به سمرقند رسید. آن جا سوء ظن حاکم را بر انگیخت اما توانست حاکم را قانع نماید و در آخر ملاقات با حاکم را با کوله باری پر از هدایا ترک گفت.

او از طریق هرات، و مشهد به تهران و از آن جا با گذر از ارز روم و ترابوزان در مارس ۱۸۶۴ دوباره به قسطنطنیه باز گشت. ومبری در سفرنامه اش از تجربیات بسیار تلخی طی گذار از ترکمنستان، ازبکستان و افغانستان یاد میکند. او مینویسد هر بار در یکایک این ممالک فکر کردم که درجه حد اعلای بی رحمی و شاید وحشیگری را تجربه کرده ام ولی روز بعد با درجه بالاتری آشنا گشتم... بطوری که در انتها افغانستان را بی رحم ترین و سنگدل ترین منطقه یاد میکند که در عمرش دیده. در ص ۲۶۴ سفرنامه فارسی آمده: وقتی که از سرما به خود میپیچیدم . مرگ را جلوی چشم میدیدم از همسفران افغانی کمک خواستم. آنان در جواب گفتند "حاجی برقص، آنوقت گرم میشوی". به همین خاطر وقتی به خاک ایران وارد میشود و پس از چندی گنبد های مشهد را از دور میبیند، خدای را شکر میکند که جان سالم بدر برده و پا به منطقه تمدن و فرهنگ گذارده. او میگوید "از دیدن اولین منظر مشهد قلبم از شادی مالامال شد". ومبری در مشهد با سرهنگ دولماژ انگلیسی که در "خدمت" دولت ایران بوده هفته ها راز و نیاز داشت. ومبری در این سفرنامه از سرنوشت بسیار تلخ هزارها گروگان (بچه، زنان و مردان پیر و جوان) ایرانی در دست ترکمن ها یاد میکند که زندگانی خفت باری دارند و ترکمن ها از وجه بازخرید آنان که اقوامشان در ایران میپردازند، امرار معاش میکنند.

وَمبِری در روز آخر اقامتش در خاک ایران چنین مینویسد: (ص ۳۰۹ سفرنامه فارسی)

به مجرد عبور از مزر خاوری آذربایجان... نتوانستم رو برنگردانم و آخرین نگاه را بر خاک ایران نیفکنم... هنر های ریاکاری و سالوس ورزی که با تمام تلالوی خود در اینجا جلوه گر است، هرچند هم زشت و قابل سرزنش باشد، نباید برخی از کیفیات عالی تر ایرانیان یعنی آراستگی ظاهر و آداب دانی و مواهب ذهنی اصیلشان را از چشم ما پنهان کند؛ زیرا فقط در اینجاست که میبینیم بلند همتی ذهنی که طالب رسیدن به مراتب عالی فرهنگی است در شاهان و دهقانان به یک اندازه احساسی قابل تحسین و الهام بخش را بر می انگیزد... تفاوت فاحشی میان ایرانیان با عثمانیان و کرد های آسیای صغیر وجود دارد؛ ایرانی ها در تمام هنر های مربوط به تمدن از آن دو بسیار پیشتر رفته اند؛ تا امروز هم تقریباً ایران واقعاً جایگاه تمدن کهن آسیایی باقی‌مانده است.

وَمبِری در تمامی دوران مسافرت چند ساله خود از نام های مستعار چون «رشید افندی» یا «حاجی رشید» استفاده کرد و خود را در لباس مبدل درویش بغدادی، روحانی سنی، فرستاده سلطان، درویش جهانگرد، جهانگرد استامبولی یا ایرانی سیاح معرفی کرد.

این نخستین سفر از این دست، توسط یک فرد از اروپای غربی بود.

سپس به لندن رفت که در آن جا به دلیل سفرهای متهورانه و دانش گسترده اش در زمینه زبان شناسی، از او همچون یک ستاره استقبال شد.

همان سال سفرنامه خود تحت عنوان سفرهایی در آسیای مرکزی را منتشر کرد، و در بازگشت از لندن، در سال ۱۸۶۵ به عنوان استاد زبان‌های شرقی در دانشگاه بوداپست منصوب شد و تا زمان باز نشستگی در سال ۱۹۰۵ در آن شغل ماند.

او در بوداپست که آن زمان تحت فرمان امپراتوری اتریش مجار قرار داشت فوت کرد.

ومبری چهار بار تغییر مذهب داد، هم جاسوس دو جانبه بود و هم دلال دو جانبه. او به سلطان عثمانی بسیار نزدیک بود. در سال‌های ۱۹۰۰ - ۱۹۰۱ به تئودور هرتزل وعده داد تا قرار ملاقاتی میان او و سلطان عبدالحمید دوم، سلطان عثمانی، ترتیب خواهد داد، اما هدف اصلی اش، گرفتن پول از هرتزل بود، و این قرار را در ابتدا ترتیب نداد. ومبری در مکاتبات خود با تئودور هرتزل، از سلطان عبدالحمید دوم با رکیک ترین ناسزا ها یاد میکند. او عاقبت پس از مدت مدیدی در اواخر سال ۱۹۰۱ قرار ملاقاتی برای هرتزل نزد سلطان هماهنگ کرد و برای این امر مبلغ ۵۰۰۰ پوند استرلینگ حق دلالی خواست.

ومبری را به عنوان مبلغ سرسخت سیاست انگلیس در شرق و علیه روسیه می‌شناسند. در سال ۲۰۰۵ آرشیو ملی در شهر ساری انگلستان، دسترسی عموم به پرونده‌ای را آزاد ساخت، که طبق آن ومبری توسط وزارت امور خارجه بریتانیا به عنوان جاسوس استخدام شده بود، تا علیه تلاش‌های روسیه در افزایش نفوذ خود در آسیای میانه و به خطر انداختن مواضع بریتانیا در شبه قاره هند مبارزه نماید.

وامبری و پان‌ترکیسم[ویرایش]

اندیشه پان ترکیسم یعنی یکی کردن همه سرزمینهایی که ساکنان آن به یکی از زبانهایی که ریشه آنها به زبانهای آلتایی می‌رسد نخستین بار از سوی آرمینیوس وامبری در دهه ۱۸۶۰ ساخته و مطرح گشت. وامبری رایزن سلطان عثمانی شده بود ولی در نهان برای لرد پالمرستون و دفتر امور خارجه بریتانیا کار می‌کرد. ساختن و مطرح کردن این اندیشه از سوی وامبری و بریتانیا در اصل به منظور ایجاد یک کمربند از آلتائی زبانها در جنوب روسیه بود تا مانعی شود برای گسترش و رخنه روس‌ها به مستعمرات انگلیس در هندوستان.

بعدها یهودیان و صهیونیستهای دیگری کار وامبری را ادامه دادند از آن جمله نویسنده یهودی فرانسوی بنام لئون کاهون که در کتاب خود Introduction al'Histoire de l'Asie, Turcs, et Mongols, de به شکلدهی و تبلیغ پان ترکیسم پرداخت. پس از او به نویسنده یهودی انگلیسی برمیخوریم بنام آرتور ل. دیوید که در کتاب خود کوشید تا به ترکزبان‌ها یک حس برتری نژادی و نژادپرستانه بدهد.[نیازمند منبع]

وامبری و دراکولا[ویرایش]

وامبری در سال ۱۸۹۰ با برام استوکر نویسندهٔ ایرلندی آشنا گشته و او را با افسانه هایی در باره شاهزاده اهل رومانی «ولاد سوم دراکولا» آشناکرد. این امر زمینه برای نوشتن کتاب داستان دراکولا به قلم برام استوکر گشت که در سال ۱۸۹۷ منتشر شد.

منابع[ویرایش]

  • برپایه داده‌هایی در:

Pan-Turkism From Irredentism to Cooperation نوشته جیکوب ام. لانداؤ (JACOB M. LANDAU)

  • زندگی و سفر های وامبری، «سیاحت درویشی دروغین»، ترجمه محمد حسین آریا. تهران ۱۳۷۲، نشر «شرکت انتشارات علمی فرهنگی». شابک: ۹۶۴-۴۴۵-۳۵۰-۶
  • روت بارتولومه، «از آسیای مرکزی تا دژ ویندسور»، زندگانی و آثار شرق شناس مجارستانی، آرمینیوس وامبری. بنگاه نشر Ergon، وورتسبورگ (آلمان) سال ۲۰۰۶. شابک: ۳-۸۹۹۱۳-۴۹۹-۰