آرتساخ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تا اوایل قرن نهم: آرتساخ (سبزرنگ)، سیونیک (صورتی).

آرتْساخ (به ارمنی: Արցախ) نام دهمین استان پادشاهی ارمنستان بود.[۱][۲][۳].[۴] مورخان و جغرافیدانان نامداری همچون ” پلینیوس“ (کتاب تاریخ طبیعی)، ” کلودیوس پتقومیوس “ (کتاب جغرافیا)، ” پلوتارک “(کتاب بیوگرافی تطبیقی) و” دیون کاسیوس “(کتاب دانسته‌های نویسندگان قدیم یونان و لاتین درباره سکوتیا و قفقاز) همگی در آثار خود تاکید داشته‌اند که رود کورا مرز میان ارمنستان و آلبانیای قفقاز (آران یعنی سرزمینی که امروزه جمهوری آذربایجان نامیده می‌شود) بوده است و آرتساخ (قره باغ) در سمتی از این رود قرار دارد که جزیی از ارمنستان بوده است. در ارمنستان سده‌های میانه آرتساخ را «سیونیک کوچک» و تْساودِک نیز می‌نامیدند.[۵]. آرتساخ شامل ناحیه‌ای می‌شد که امروزه منطقهٔ قره‌باغ کوهستانی در جمهوری آذربایجان را تشکیل می‌دهد.[۶][۷].

نام‌گذاری[ویرایش]

نام آرتساخ در سنگ نبشته های اورارتو (دوران پادشاهی آرارات) به صورت های آرداخونی یا اوردخینی و اوردخه قید شده است که نام آرتساخ از آن ماخوذ است و سرزمینی به این نام در هزاره اول پیش از میلاد جزو پادشاهی آرارات (اورارتو) و سپس یرواندیان (دودمان اروندی) قرار داشت. سنگ مس، مفرغ و دوران آهن مانند مناطق مسکونی و گورها (خوجالو – آرانزا و غیره) به جا مانده است. استرابو، مورخ و جغرافیدان نامدار یونانی (قرن اول پیش از میلاد)، در (کتاب جغرافیای) خود قسمت سمت راست رود ” کور“(رود کورا) (محل کنونی قره باغ) را با نام ” ارخیستینا “ (Orkhistene) به عنوان یک استان ” هایک بزرگ “ (ارمنستان = ” هایاستان “) دانسته که به خاطر سوارکارانش شهرت داشته است.

این منطقه از قرن سیزدهم میلادی با نام ” خاچن “en:khachen شهرت داشت و از قرن هجدهم نیز نام ” ارمنستان کوچک “ و به همراه استان ” اوتیک “en:utik نام ” سرزمین دور ارمنی“ برای آرتساخ به کار می رفته است. نام ” قره باغ “ برای اولین بار در قرن چهاردهم میلادی بر اساس نامگذاری فارسی برای این منطقه به کار رفت. در واقع دشت‌های این منطقه با نام ” باغ سفید “ و بخش کوهستانی آن با نام ” باغ سیاه “ نامیده می‌شد که بعدها در نزد ترک زبانان به ” قره باغ “ (باغ سیاه) تغییر یافت.

تاریخ باستانی و سیاسی آرتساخ[ویرایش]

اقوام ” پروتو آرمن “ (ارمنیان اولیه) در قرن هفتم پیش از میلاد وارد آرتساخ شدند. این منطقه یکی از پانزده استان پادشاهی ارمنستان (که در سال ۱۸۹ پیش از میلاد تشکیل شده بود) گردید و تا قرن چهارم میلادی در چهارچوب ارمنستان ماند. بقایای یکی از چهار شهری که در زمان ” تیگران بزرگ“ پادشاه ارمنستان در قرن اول قبل از میلاد، به نام ” تیگران‌گرد“ تشکیل شد، در منطقه ” آغدام “ (آکنا) کنونی در حوزه آرتساخ کشف شده است، در نقشه مرمری مربوط به زمان نرون امپراتور روم، آرتساخ به عنوان منطقه‌ای از ارمنستان به ثبت رسیده است. با سقوط دودمان (اشکانیان ارمنستان) و با تقسیم ” هایک بزرگ “ میان ایران و روم، این منطقه به ” آغوانک “ en:Aghvank (آلبانیای قفقاز) که به زیر سلطه ایران رفته بود ملحق شد. با به قدرت رسیدن پادشاه ” واچاگان باره پاشت (با تقوا) “ en:vachagant در سال ۴۸۷ میلادی، نخستین مدرسه ارمنی توسط ابداع کننده الفبای ارمنی (مسروپ ماشتوتس مقدس) در” آماراس “ en:amaras (کلیسایی در قره باغ کنونی) ایجاد شد و کلیساهای متعددی بنا گردیدند. سدهٔ هشتم میلادی مصادف با هجوم اعراب به منطقه بود. اهالی آرتساخ بارها علیه مهاجمان قیام کردند. در اوایل قرن نهم میلادی، یسایی ابو مسن en:Esayi Abu-Muse و ساهل سمباتیان en:Sahl Smbatean، که از امرای خاندان آرانشاهیک بودند، این قیامها را رهبری میکردند. در اوایل قرن دهم میلادی حکومت منطقه به دست امیر خاچِن بود. بعد از پایان سلطه اعراب بر این منطقه (قرون هفتم تا نهم میلادی) تعدادی خاندان حکومتی ارمنی در آرتساخ وجود داشتند که در رأس آن‌ها حکومت ” خاچن “ بود. در قرون بعدی آرتساخ مورد هجوم مغول‌ها و اقوام قره قویونلو و آق قویونلو قرار گرفت و در قرن شانزدهم میلادی به تصرف حکومت صفوی ایران در آمد. با این وجود اکثریت سکنه آرتساخ را همچنان ارامنه تشکیل می‌دادند و آنان توانستند تا حدود زیادی حاکمیت خود را حفظ کنند به گونه‌ای که تا قرن هجدهم میلادی پنج حکومت محلی ارمنی با نام ”ملوک“ (ملیک‌های) ”خمسه“ (پنجگانه) قره باغ (شامل ” گلستان “، ” جرابرت “، ” واراندا “، ” خاچن “ و ” دیزاک “) بر آرتساخ حکومت می‌کردند.

Karabach-Kaart.jpg

ترکیب جمعیتی، ریشه‌های فرهنگی و مشاهیر آرتساخ[ویرایش]

  • یکی از انسان شناسان معروف به نام (بوناک) نوشته است: ” ساکنان بومی آرتساخ از نژاد (ارمنی‌گون) هند و اروپایی بوده‌اند “.
  • یکی از خاورشناسان معروف به نام (ویرخوف) نوشته است: ” از منطقه ” گوگارک “en:gugark تا دشت ” تارتار “ (که دربرگیرنده آرتساخ است) حوزه یک فرهنگ (فرهنگ ارمنی) بوده است “.
  • عباس باکیخانوف، از مورخان نامدار آذربایجانی اظهار داشته است: ”منطقه میان رود کور تا ارس (که آرتساخ (قره باغ) را نیز دربر می‌گیرد) درطول تاریخ جزیی از ارمنستان بوده است“.
  • قدیمی ترین چلیپاسنگ ارمنی در جهان، مربوط به سال ۸۵۳ میلادی، در کلیسای ” هاکوپاوانک “ در منطقه ” مارتاکرت “ (مردگرد) در آرتساخ یافت شده است.
  • قدیمی ترین فرش دستباف ارمنی جهان مربوط به سال ۱۲۰۲ میلادی از آرتساخ می‌باشد که در موزه‌ای در وین نگهداری می‌شود.
  • فیلسوف، ستاره‌شناس و ریاضیدان ارمنی اهل آرتساخ به نام ” هوانس ایماستاسر “ en:hovhannes imastaser (از منطقه ” پاریسوس “ آرتساخ) در قرن ۱۱ میلادی دانشگاه شهر ” آنی “ en:ani (پایتخت پادشاهی ارمنی ” باگراتونی “) را پایه‌گذاری کرد.
  • ” موسی کاغانکاتواتی “ en:movses kaghankatvatsi و ” داویت گاندزاکتسی “en:kirakos ofgandzak (قرن ۱۲ میلادی) ازجمله اندیشمندان آرتساخ درقرون وسطی بوده‌اند.
  • ” مخیتارگوش “en:mkhitargosh از اندیشمندان آرتساخ و مولف کتاب ” داتاستاناگیرک “ بوده است که این کتاب قرن‌ها به عنوان یک متن حقوقی مرجع در ارمنستان و خارج از آن استفاده می‌شد.
  • تا سال‌های نخستین قرون وسطی تمامی عناصر غیر ارمنی (آلبانیایی تبار) بخش کوهستانی قره باغ در اکثریت سکنه ارمنی این منطقه ادغام شده بودند.

کلیساها و آثار تاریخی آرتساخ[ویرایش]

صومعه دادی وانک
  • صومعه "آماراس" در قرن چهارم میلادی بنا شده است.
  • صومعه "دادی وانک" در قرون نهم تا سیزدهم میلادی بنا شده است.
  • صومعه "گاندزاسار" (صومعه گنج‌سر) در قرن سیزدهم میلادی بنا شده است.
  • صومعه "دزیدزرناوانک" قرن چهارم میلادی بنا شده است.
  • کلیسای جامع "قازانچتسوتس" (کلیسای جامع شوشی) یکی از بزرگترین کلیساهایی است که تاکنون در ارمنستان ساخته شده است. بنای کنونی آن در سال‌های ۸۷-۱۸۶۸ تاسیس شد.
  • صومعه "گتیچا وانک" در سال‌های ۴۶-۱۲۴۱ میلادی بنا شده است.
  • صومعه "یریتس مانکانتس" در سال ۱۶۹۱ میلادی بنا شده است.
  • قلعه "مایرابرت" (قرون ۱۰ تا ۱۸ میلادی).

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Strabo, Geography, 11.14
  2. (روسی) History of the Ancient World. vol. iii. Moscow, 1989, p. 286.
  3. (ارمنی ) Ulubabyan, Bagrat. «Արցախ» (Artsakh). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. ii. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1976, pp. 150-151.
  4. (روسی) Anania Shirakatsi. Geography Guide (VII c). СПб. ,1877
  5. Nicholas Adontz. Armenia in the Period of Justinian: the Political Conditions Based on the Nakharar System, transl. by N. Garsonian, Lisbon, 1970,، pp. 160-167, 191-195, 230-233. 253, 326, 282.
  6. Harvard international Review
  7. Encyclopedia Columbia