آرام خاچاتوریان

آرام خاچاتوریان
زادروز	۶ ژوئن ۱۹۰۳ تفلیس
درگذشت	۱ مه ۱۹۷۸ مسکو
ملیت	اتحاد جماهیر شوروی
آثار	رقص شمشیر، باله اسپارتاکوس، گایانه
همسر	نینا ماکاروا

آرام خاچاتوریان (به ارمنی: Արամ Խաչատրյան، به روسی: Арам Ильич Хачатурян، تلفظ روسی: آرام ایلیچ هاچاتوریان) (زادهٔ ۶ ژوئن ۱۹۰۳ در تفلیس، امپراتوری روسیه - درگذشتهٔ ۱ مه ۱۹۷۸ در مسکو) یک آهنگ‌ساز ارمنی اهل شوروی بود که آثارش بیشتر زیر تأثیر موسیقی سنتی ارمنی قرار داشتند.

وی مدت‌ها مسئولیت اتحادیه آهنگ‌سازان شوروی را به عهده داشت.

از ویژگی‌های موسیقی خاچاتوریان سازبندی نغمه‌ای و متنوع و ضرباهنگ‌های ویژه‌است. برخی وی را سرزنش کرده‌اند که به عنوان «هنرمند دولتی» در سبک خود از ایدئولوژی شوروی و سبک واقع‌گرایی شوروی پیروی کرده‌است. ولی نیوشیدن کنسرت‌های ویولن و چلوی خاچاتوریان نشان می‌دهد که سبک او در نقطهٔ مقابل واقع‌پردازی شوروی قرار دارد.

کنسرت چلوی او حتی باعث شد تا او را به شکل‌گرایی متهم کنند. منظور از شکل‌گرایی (فرمالیسم)، توجه محض به ظاهر کار و عاری بودن از محتوا است. شکل‌گرایی در زمان استالین خیانت به خلق به‌شمار می‌آمد زیرا حکومت شوروی معتقد بود که هر کار هنری باید محتوای تبلیغ سوسیالیستی داشته‌باشد. هر گونه محتوای دیگر به‌جز سوسیالیسم در آثار هنری به عنوان محتوای «غیر اصیل» به‌شمار می‌آمد و مردود شناخته می‌شد.

پیشینه

خاچاتوریان از همان آغاز مجذوب موسیقی سنتی ارمنی شد که در محیط زندگی‌اش می‌شنید. در دورهٔ تحصیل در مدرسه نواختن هورن را آموخت و با آموختن مقداری زبان روسی در سن ۱۹سالگی به مسکو رفت تا در آن‌جا در دانشگاه دولتی در رشتهٔ زیست‌شناسی تحصیل کند.

چند ماه نگذشت که خاچاتوریان رشتهٔ خود را عوض کرده و در مؤسسه آموزش موسیقی گِنِسین در رشتهٔ ساز چلو نام‌نویسی کرد.

خاچاتوریان سه سال بعد وارد کلاس آهنگ‌سازی و یک سال پس از آن وارد کنسرواتوار چایکوفسکی مسکو (به روسی: Московская Государственная Консерватория им. П.И.Чайковского) شد. وی در آن‌جا تحت نظر استادانی هم‌چون نیکولای میاسکوفسکی و میخائیل گنسین آموزش دید.

آرام خاچاتوریان در این کنسوراتوار به همراه سرگئی پروکوفیف و دمیتری شوستاکوویچ به عنوان یکی از محبوب‌ترین و موفق‌ترین آهنگ‌سازان دورهٔ شوروی شناخته‌شد.

نگارهٔ آرام خاچاتوریان بر روی اسکناس ۵۰ درامی ارمنستان.

خاچاتوریان در سال ۱۹۳۳ تحصیل خود را به پایان رساند و با هم‌دانشگاهی خود نینا ماکاروا ازدواج کرد.

نخستین اثر و سمفونی بزرگ او پایان‌نامه تحصیلی او بود. خاچاتوریان با نخستین کنسرت پیانوی خود (۱۹۳۷) در سطح بین‌المللی شناخته شد و این معروفیت با اجرای کنسرت ویولن او در سال ۱۹۴۰ بیشتر شد. خاچاتوریان این کنسرت ویولن را برای داوید اویستراخ نوشته‌بود.

آرام خاچاتوریان در سال ۱۹۴۸ در پی تصمیم سیاستمدار شوروی آندره ژدانوف متهم به نوگرایی و بورژوازی شد. خاچاتوریان مجبور شد در نشریه سوویتسکایا به معذرت‌خواهی بپردازد ولی پس از مرگ استالین نظر مخالف خود علیه سانسور دولتی شوروی را آشکارا بیان کرد.

کارها

آثار موسیقایی آرام خاچاتوریان متأثر از موسیقی فرانسوی، قفقاز و سنن فرهنگی روسیه جنونی و شرقی بود. با کنسرتو پیانو، کنسرتو ویلن و رقص شمشیر که برگزیده‌ای از بالهٔ گایانه بود، پیش و پس از جنگ جهانی دوم در سراسر اروپا شهرت یافت.

کارهای اصلی او عبارتند از ۳ باله، موسیقی صحنه و فیلم، یک (سرود استالین) برای کر و ارکستر، ۲ سنفونی، کنسرتوهایی برای پیانو، ویلن، ویلنسل، ویلن و ویلنسل، یک سونات.

او هم‌چنین آهنگ‌هایی برای ویلن و پیانو، آثاری برای پیانو ساخت و تنظیم‌هایی برای رقص‌های عامیانه، قطعاتی برای بالالایکا، مارش، سروده‌های عامیانه و سرودهای میهنی داشت.

او به تدریج تغییر مسیر داد و به قالب‌های گسترده‌تر موسیقی پرداخت. در سال ۱۹۳۲ یک قطعه توکاتا برای پیانو ساخت که توجه زیادی را برانگیخت و یک سال بعد اثر جدیدی به نام سوئیت رقص را برای ارکستر سمفونی ساخت.

پس از آن او کار بر روی موسیقی نمایش‌نامه‌های مختلف را آغاز نمود، از مهم‌ترین آثار او در این ژانر می‌توان به بیوه والنسیایی در سال ۱۹۴۰ و نقاب‌بازی در ۱۹۴۱ اشاره کرد. خاچاتوریان از سینما نیز غافل نماند و آثار مهمی در این زمینه ارائه نموده که فیلم‌های پپو و زنگزور بارزترین آنها به شمار می‌آیند.

رقص شمشیر اثر خاچاتوریان یکی از برجسته‌ترین آثار موسیقایی سدهٔ بیستم به شمار می‌آید. بسیاری از منتقدان هنری و صاحب نظران عرصه موسیقی یکی از دلایل بی عیب و نقص بودن اجرا و نحوه ضبط رقص شمشیر را مربوط به این می‌دانند که خاچاطوریان علاوه بر آهنگ‌سازی، خود رهبر ارکستر نیز بوده‌است. خاچاتوریان چند سال پیش از مرگش، درباره این اثر اظهار داشته: «بسیار خرسندم که رقص شمشیر با استقبال اقشار مختلف روبرو شده و از زمان ساخت آن در سال ۱۹۴۲ تا به امروز هنوز زنده‌است، امیدوارم در دهه‌های آینده نیز از این اثر یاد شود و کماکان زنده باقی بماند.» و این چنین نیز شد، نه تنها رقص شمشیر هنوز به عنوان اثری ماندگار باقی است، بل‌که توسط نوازندگان بزرگ جاز نیز اجرا شده‌است.

آرام خاچاتوریان موسیقی باله اسپارتاکوس را در سال ۱۹۵۴ ساخت. سوژه باله درباره شورش برده‌ها به رهبری اسپارتاکوس در روم قدیم در سال ۷۱ پیش از میلاد است.

منابع

* Jozef Robijns, Miep Zijlstra: Algemene muziekencyclopedie, Haarlem: De Haan, (1979)-1984, ISBN 978-90-228-4930-9

• Piero Sonti: Repertorio di musica sinfonica - Gli autori, le composizioni dal Seicento a oggi, Ricordi, 2001, 1060 p., ISBN 978-88-09-02255-3
• Birgit Rauhaut, Michael Rauhut: Personenindex, in: Amiga : die Diskographie aller Rock- und Pop-Produktionen 1964-1990; mit uber 1500 teilweise farbigen Abbildungen, Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 1999, 575 p.
• Stewart Gordon: Russian Keyboard Music, in: A History of Keyboard Literature. Music for the Piano and its Forerunners, New York: Schirmer Books, 1996, 566 p., ISBN 978-0-534-25197-0
• S. Arzruni: Starring Armenians : the music of Arno Babadjanyan, Keyboard Classics & Piano Stylist: 14:54-9 N1 1994
• Frans C. Lemaire: La musique du xx siecle en Russie et dans les anciennes Republiques sovietiques, Paris: Fayard, 1994, 519 p.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آرام خاچاتوریان موجود است.