آتوسا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
برای ملکه دیگر هخامنشی، آتوسا (همسر اردشیر دوم و سوم) را ببینید و برای دیگر کاربردها، مقالهٔ آتوسا (ابهام‌زدایی) را ببینید.
آتوسا
Iranian queen.jpg
سردیس سنگی دوران هخامنشی مشهور به «سردیس آتوسا»، کشف شده در اطراف تخت جمشید
نام کامل هوتوسا، هئوتسه
زادروز ۵۵۰ (پیش از میلاد)
زادگاه پاسارگاد
مرگ ۴۷۵ (پیش از میلاد)
محل مرگ پارسه
آرامگاه نقش رستم در کنار داریوش بزرگ
دودمان هخامنشی
پدر کورش بزرگ
مادر کاساندان
فرزندان خشایارشا

آتوسا (فارسی باستان: اوتَئوثَه Utauθa؛ اوستایی: هئوتسه Hutaosā؛ حدود ۵۵۰ پ م – ۴۷۵ پ م) از شهبانوهای بانفوذ ایران در دوران هخامنشیان بود. وی دختر کوروش بزرگ، ملکه همسر پادشاه هخامنشی داریوش یکم، و مادر خشایارشا بود.

نام[ویرایش]

آتوسا، صورت یونانی Utauθa فارسی باستان و Hutaosā اوستایی است، احتمالاً به معنی خوب عطا کردن است. ظاهراً آتوسا نامی رایج در دودمان هخامنشی بود. بنابر شجره‌نامه شاه‌های کاپادوکیه، نام خواهر کمبوجیه اول و همچنین خواهر و همسر اردشیر دوم هم آتوسا بود.[۱]

زندگی نامه[ویرایش]

مشهورترین شخصیت تاریخی که آتوسا نام داشت، دختر کوروش بزرگ (احتمالاً بزرگترین فرزندش) بود. مادرش کاساندان بود. آتوسا بین سالهای ۵۵۰ تا ۴۷۵ پ م زیست.[۱]

آتوسا همسر برادرش کمبوجیه دوم بود و بعد از مرگش، به طریقی به حرم گئومات (بردیای دروغین) درآمد. سرانجام، داریوش بزرگ مالکیت حرم را به دست گرفت و با آتوسا ازدواج کرد و او را همسر اصلی و ملکه کرد. این حرکت برجسته داریوش، به او مشروعیت جانشینی تضمینی خاندان هخامنشی به وسیله پیوستن به خانواده کوروش مسیر ساخت. بنابر گزارش هرودوت، او داریوش را تشویق ساخت تا با یونان وارد جنگ شود، چرا که او می‌خواست آتیک، آرگیو و کورینثیان را تابع کند.[۱]

به روایت هرودوت، دِمُکدِس پزشک یونانی که پس از معالجه داریوش، پزشک خصوصی اش شد، می‌توانست از شاه تقاضای هر چیزی به جز بازگشت به وطن داشته باشد. کمی بعد، غده‌ای بدخیم در سینه آتوسا پدیدار شد. او بیماریش را با دمکدس در میان می‌گذارد، و دمکدس که شوق دیدار میهن داشت، محرمانه از او می‌خواهد تا در صورت موفقیت در معالجه، تقاضای او را به شرطی که زیانی برایش نداشته باشد، بپذیرد. آتوسا می‌پذیرد و درمان می‌شود. دمکدس از او می‌خواهد که شاه را با این یادآوری که جوان، ثروتمند و نیرمند است برای حمله به یونان ترغیب کند. آتوسا به داریوش می‌گوید جنگ با یونان از یک سو بر آوازه و قدرت او نزد ایرانیان می‌افزاید و از سوی دیگر، چون آنان را سرگرم می‌سازد، از فرصت ایجاد مزاحمت می‌کاهد. داریوش جواب می‌دهد که قصد جنگ با سکاها را دارد، اما آتوسا جواب می‌دهد که چیره شدن بر سکاها هر لحظه ممکن است ولی او آرزوی تصرف یونان را در سر دارد. به ویژه که راه‌آشنایی مثل دمکدس در دسترس است. داریوش می‌پذیرد و دموکدس همراه با جاسوسان ایرانی برای به دست آوردن اطلاعات به سواحل یونان می‌فرستد. ایرانی‌ها وظیفه داشتند از فرار پزشک یونانی جلوگیری کنند.[۲] بر اثر تحریک او، لشکر پارسی سواحل یونان را شناسایی کردند و نیروی دریایی یونان را بررسی کردند و توسط راهنمایی دموکدس کروتونی، پزشک خصوصی او و داریوش هدایت شدند. گرچه لشکرکشی موفقیت آمیز بود، دموکدس موفق شد فرار کند.[۱] رجبی گرچه در صحت کل روایت هرودوت شک دارد، اما جزئی از روایت را می‌پذیرد، چرا که آن را حامل برداشت معاصرین هرودوت از دربار ایران، اعتبار ملکه و علت یکی از بزرگترین جنگ‌ها میان پارس و یونان می داند.[۲]

آتوسا چهار پسر از داریوش داشت: خشایارشا که بزرگترین فرزندش بود، دیگری هیستاسپس، فرماندار نیروهای خشایارشا در باکتریا و سکا، ماسیستر، یکی از فرماندهان خشایارشا و هخامنش، دریاسالار ناوگان مصر بود. به خاطر دودمان و زیرکی‌اش، آتوسا تاثیر بزرگی بر شوهرش و قصر داشت. در سال ۴۸۷ پ. م در دعوای حرم، او حمایت داریوش را با جانشینی خشایارشا به‌دست آورد. خشایارشا اولین پسرش بود ولی اولین فرزند داریوش نبود. داریوش ۳ پسر دیگر از اولین زنش، دختر گوبریاس داشت. انتصاب خشایارشا به عنوان فرمانده کل ارتش پارسی به او قدرتی برای جانشینی در آینده را داد. جابه‌جایی قدرت بعد از داریوش به خشایارشا، باید به سبب اقتدار بزرگ آتوسا باشد. در مدت حکومت پسرش، او جایگاه والای ملکه مادر را به دست آورد.[۱]

ظاهراً آتوسا در بیرون از مرزهای ایران باستان نیز زنی پرآوازه بوده است. او یکی از سه شخصیت اصلی نمایشنامه ایرانیان آیسخولوس بوده که خود در جنگ ماراتن و سالامیس شرکت کرده بود. در سراسر این نمایشنامه آتوسا در مقام زنی میهن پرست، مدبر و مسئوب و هوشیار و همچنین مادری دلسوز و مهربان روی صحنه می‌آید.[۲] و شخصیت باوقارش قلب بازی نمایش است.[۱] بررسی دیالوگ‌های آتوسا، هر چند افسانه‌ای است، برای بررسی مقام زن در ایران باستان و یا برداشت غیرایرانیان از زن پارسی جالب توجه است. آشیل که خود در جبهه دشمن قرار داشته است، از آتوسا به استثنای چند مورد چهره‌ای قهرمان می‌سازد.[۲]

مرگ[ویرایش]

آیسخولوس در نمایشنامه ایرانیان حکایت کرده که زمانی که خشایارشا به یونان تاخت، او زنده بود. در حقیقت نام هم در لوح‌های استحکامات پرسپولیس دیده نشده است، ولی ثابت نمی‌کند (آنگوله والتر هینتس ادعا می‌کند) که در آن موقع مرده است.[۱]

از پایان عمر آتوسا اطلاعی در دست نیست. ظاهراً تابوت او و خواهرش، آرتستونا در آرامگاه داریوش و کنار تابوتش قرار گرفته بود. احتمالاً بنایی که امروزه کعبه زرتشت خوانده می‌شود، به دستور آتوسا که می خواسته همانند مادرش آرامگاهی باشکوه داشته باشد ساخته شده است، اما چون بعداً داریوش آرامگاهش را به وسعتی ساخت که همه بلندپایگان خانواده‌اش در آن جای گیرند، کعبه زرتشت به ملکه‌های کهتر و شاهزادگان اختصاص یافت.[۲]

در فرهنگ و ادبیات[ویرایش]

  • آتوسا یکی از شخصیت‌های کلیدی در شاهکار گور ویدال، یعنی کتاب آفرینش است. اعتبار این کتاب در بحث درباره چگونگی به سلطنت رسیدن داریوش بزرگ است.
  • آتوسا یکی از سه شخصیت اصلی نمایشنامه پارسیان آیسخولوس بوده که خود در جنگ ماراتن و سالامیس شرکت کرده بود. در سراسر این نمایشنامه آتوسا در مقام زنی میهن پرست، مدبر و مسئوب و هوشیار و همچنین مادری دلسوز و مهربان روی صحنه می‌آید.[۲] و شخصیت باوقارش قلب بازی نمایش است.[۱] بررسی دیالوگ‌های آتوسا، هر چند افسانه‌ای است، برای بررسی مقام زن در ایران باستان و یا برداشت غیرایرانیان از زن پارسی جالب توجه است. آشیل که خود در جبهه دشمن قرار داشته است، از آتوسا به استثنای چند مورد چهره‌ای قهرمان می‌سازد.[۲]
  • سردیس آتوسا یک سردیس سنگی از دوران هخامنشی است که در اطراف تخت جمشید کشف شده است.

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]